Podziemne Wydawnictwo ,,Kwadrat" - ,,Solidarność" Toruń

 

Jakub Stein

 

Ich troje w monitoringu

 

(w tym – o dwóch takich, co donosili na Ochojską)

 

 

 

prolog

(„Spisane będą czyny i rozmowy”)

 

 

sytuacja „przedpowstaniowa”

 

W dniu 31 lipca 1987 r. (dzień i miesiąc są pewne, rok – co być może dziwne – tylko  odgadnięty,  na  zasadzie  eliminacji  mniej prawdopodobnych   wariantów)   w   Duszpasterstwie Akademickim, prowadzonym  przez  oo.  Jezuitów  w  Toruniu,  odczyt  na temat Powstania  Warszawskiego  wygłosił  red.  Zdzisław  Szpakowski z „Więzi”. Powiedział wtedy rzecz może zaskakującą, ale (jak można po  namyśle  uznać) trafną: że w długim szeregu polskich powstań narodowych należy umieścić także Sierpień – ten z 1980 roku. Że było  to  powstanie,  stanowiące  nową jakość – z jednej strony niezbrojne  i  bezkrwawe, a z drugiej zaś (i właśnie dlatego) – zarazem   odznaczające  się  tak  wielką  masowością  jak  żadne wcześniejsze.  Jednak  na  pewno  wszystkie te powstania musiało łączyć  jedno:  były  poprzedzone  okresem  narastania nastrojów wolnościowych w narodzie polskim.

 

Niniejsze  opracowanie  ma  przedstawić  mały wycinek narastania tych  nastrojów –  tylko  podczas ostatnich dziesięciu miesięcy przed  pamiętnymi porozumieniami sierpniowo-wrześniowymi i tylko w  środowisku  toruńskim.  Można  tu zobaczyć to od dwóch stron: od strony  działaczy  tzw.  opozycji  demokratycznej  i  od  strony policji  politycznej  nękającej  ich.  Poczynania  obu  stron są ilustrowane  dokumentami  przez  nie  sporządzanymi: zawartymi w prasie  ukazującej  się  poza  PRL-owską  cenzurą  (także  dwoma unikatowymi,  do  tej  pory  chyba nigdzie nie opublikowanymi na papierze –  to  właśnie  daty  powstania  tych dwóch dokumentów wyznaczają  ramy czasowe opisywanego tu przebiegu zdarzeń!), a z tej  drugiej  strony –  dokumentami  przez długie lata tajnymi, dopiero   od  niedawna  udostępnianymi  przez  Instytut  Pamięci Narodowej.

 

 

uwagi o niewierności

 

Sowiecka  okupacja,  która  trwała  w  Polsce formalnie aż do 17 września  1993 r. (data znamienna! – od daty drugiej sowieckiej agresji  na  Polskę  różni się tylko kolejnością ostatnich dwóch cyfr),  sprzyjała  negatywnym  zmianom  w  samym społeczeństwie. Rosjanie potocznie nazywają ten proces „ssucziwanije”. Nie każdy kapuś musiał być pozyskany szantażem. Byli w Polsce tacy, którzy w  latach  1944-89  prostytuowali się  z  okupacyjną (sowiecką) władzą   –   dla korzyści materialnej  (tak  jak  to  jest  w prostytucji seksualnej), o tyle jednak gorzej, że frymarcząc nie swoimi  ciałami,  lecz swoimi duszami. Ciałami czasem również – zresztą:  czyż nie jest cielesną (i duchową zarazem) prostytucją np.  zgoda  na  to,  aby  swoje  własne  ciało (i umysł) uczynić perfekcyjną,  profesjonalną  maszyną  do  zabijania  bliźnich na każdy    rozkaz   totalitarnego   i   niesuwerennego   państwa?! Ludzie, którzy taką zgodę wyrażali, frymarczyli  swoimi  duszami,  podejmując się „etatowej” służby w zbrojnych   formacjach   aparatu  przemocy,  albo –  potajemnej współpracy   z  nimi,  także –  zatrudniając  się  jawnie  jako propagandziści  albo  skrycie  jako  cenzorzy... – zresztą form kolaboracji  było  sporo,  nie o to chodzi, żeby je tu wyliczać. Zwróćmy  przy tym uwagę na znamienną różnicę między inteligencją a  „prostym  ludem”. Inteligenci mają jakąś samorzutną skłonność do  wymyślania sobie samousprawiedliwień dla swojego stosunku do opresywnej  władzy  (rodzimej albo okupacyjnej – mniejsza o to, której): „muszę, bo nie mogę inaczej” – w różnych wariantach, ale wyrażanych zazwyczaj bardzo „książkowym” językiem.

 

Wśród  osób przesłuchanych w dniu 18 kwietnia 1979 r. przez SB w Toruniu   pod  pretekstem  ustalenia  ich  alibi   w  związku  z wysadzeniem  fragmentu  pomnika  Lenina w Nowej Hucie znajdowała się   Lidia  Oniszczuk,  ur.  21  października  1955  r.,  córka działacza partyjnego w Olsztynie (oprócz niej przesłuchano wtedy przynajmniej  następujące  inne  osoby:  Mirosławę  Sędzikowską, Klemensa Baranowskiego, Stanisława Śmigla i Wiesława Cichonia – zob.:  „Komunikat  KSS  »KOR«”, nr 29 z 30 kwietnia 1979 r., str. 7), a wtedy – studentka UMK w Toruniu. Dziewczyna miała żal do Śmigla  o  to,  że  przekazał  jej nazwisko do Warszawy, wskutek czego  znalazło  się  w  KOR-owskim  komunikacie i w ślad za tym zapewne  także  zostało  odczytane  przez  Radio  Wolna  Europa. Prawdopodobnie  obawiała  się  reakcji  swojego  ojca,  stąd jej emocjonalna   reakcja.  Niemniej  jednak  mimo  posiadania  ojca partyjniaka  (a  może wcale nie: „pomimo”?) była świadoma, że SB to jedno z przedłużeń władzy sowieckiej nad Polską – przy innej późniejszej  okazji  esbeckie przeszukanie zakończone odebraniem „bibuły” porównała – podobnie emocjonalnie – do (niedobrowolnego)  eksportu  do  ZSRS  i  żartobliwie uznała, że powinna   domagać   się  odszkodowania  w  jakiejś  zagranicznej walucie.

 

Jednak  nie  potrzeba  było  posiadać  ani  statusu  inteligenta (chociażby  początkującego  –  jak w wypadku osoby studiującej) ani  rodziców zaliczających się, według ówczesnych kryteriów, do „elity”, by prawidłowo odbierać relację podległości Polski wobec wschodniego   sąsiada.  Czyli:  rozumieć  udział  w  PRL-owskim systemie  władzy jako kolaborację z obcym mocarstwem. Mianowicie prosty  lud,  i  to  nawet  (zwłaszcza?)  w  ustami  pospolitych przestępców  (a przynajmniej za takich uznanych przez PRL-owskie sądy)  wyrażali  stosunek  do  donosicieli krótko, dosadnie, ale wymownie: jednym tzw. brzydkim słowem, zaczynającym się od litery „k”. I tam nie chodziło o kapusiów SB i nie o jakieś wzniosłe motywacje (że np. donosząc do bezpieki jesteś zdrajcą ojczyzny), ale o kapusiów MO,  jej  kryminalnego  pionu:  ktoś,  kto  kradnie, gwałci albo zabija  tak  jak  ja, ale oprócz tego donosi do milicji na mnie, ten  jest  „k****”  i basta. Na każdym więziennym spacerniaku (w czasie  PRL  i  zapewne potem również) można było usłyszeć takie okrzyki   pod   adresem   donosicieli.   Prostemu   –  a  nawet prymitywnemu   –   człowiekowi  łatwiej  przychodziło  dostrzec analogię  między konfidentem a prostytutką – i uogólnić pojęcie prostytucji  z  jego  pierwotnego znaczenia w kierunku duchowego zaprzedawania  siebie! (Zresztą niejednokrotnie prostytucja seksualna prowadziła do polityczno-policyjnej – niedawno przypomniano, jak to prostytutki bywały wykorzystywane do „monitorowania nastrojów społecznych”; zob.: Tomasz Zając, „Córy bezpieki”, „Newsweek. Polska”, nr 22 z 5 czerwca 2005 r., str. 30.)

 

Przy okazji: słuszne rozumowanie, przestrzegające przed łatwym potępianiem prostytutek przy przemilczaniu współwiny  ich klientów oraz ich stręczycieli, odnosi się na mocy tej analogii także do donosicielstwa: nie sposób – bez popadania w etyczną sprzeczność – surowo oceniać konfidentów SB, a zarazem wyrozumiale odnosić się do funkcjonariuszy tejże SB, pełniących rolę analogiczną do stręczycieli, oraz do władz PZPR, będących niejako „klientami” w tej analogicznej relacji! Dzisiaj piętnowanie donosicieli odbywa się niejednokrotnie w kontekście sugerującym, jakoby to oni byli najbardziej godnymi pogardy (albo politowania).

 

 Ale  intelektualiści  (zwykle dopiero po latach,   po   jakimś   szoku   takim  jak  np. tzw. „tajny  referat Chruszczowa” z kwietnia 1956 r.)  wymyślają  sobie  zawiłe  konstrukcje i specjalne słowa,  mające  ukryć to, co zdążyli poprzeć – jakieś: „ukąszenie Heglowskie”   zamiast:      „otumanienia »wredną   ideologią«”   (= określenie prof. Zbigniewa Brzezińskiego wygłoszone w Polsce w sierpniu 2005 r.),  podobnie  jak:  „redustrybucja  dochodu narodowego”  zamiast:  „kradzież  (za  pośrednictwem  państwa)”, albo: „aborcja” zamiast: „zabicie dziecka nienarodzonego”, i tak dalej. A przecież mieli do dyspozycji (gdyby tylko zechcieli tam zajrzeć!)  Stary Testament, gdzie zasadnicza niewierność, jakiej Naród Wybrany  dopuszczał  się, naruszając pierwsze przykazanie Dekalogu,  bywała  przez  proroków  piętnowana  właśnie jako coś analogicznego do „nierządu”. Jak widać, uznanie zdrady za zdradę to kwestia nie rozumu, lecz woli...

 

W  latach  Gomułki i Gierka także w Polsce wśród inteligencji (a zwłaszcza  wśród  inteligencji humanistycznej) „modny” był Erich Fromm, którego cytowali i marksistowscy utytułowani bajarze, i także... katoliccy księża na kazaniach. Nie sposób było dostrzec u tego niewierzącego psychologa odniesień do Biblii, komu jednak przyszło do głowy samodzielnie ją kartkować i znaleźć przestrogi np. przed omnipotencją i fiskalizmem państwa? Niektórzy z tych, którzy lenili się czytać Biblię – a także ich dzieci – do dzisiaj przyjmują postawę, jak gdyby chcieli powiedzieć: nie wiedzieliśmy, że można inaczej myśleć... Za to wśród „prostych ludzi”   (z   podstawowym   tylko   wykształceniem,  przez całe  życie pracujących fizycznie) bywają tacy, którzy Biblię (nawet całą) z własnej  chęci  przeczytali.  Nie wszyscy zauważyli tam to samo, ale to już insza inszość.

 

Tak:  praca w tajnych służbach (MSW albo MON) PRL i współpraca z nimi   również   były   kolaboracją   z sowieckim okupantem i szpiegostwem na rzecz Sowietów, tj. na rzecz nieprzyjaciela, który  nie wyzwolił,  ale podbił nasz kraj, a następnie przez dziesiątki lat go okupował. Jeśli ktoś tę swoją służbę tłumaczył swoim  patriotyzmem,  to  (w  najlepszym  razie!)  oszukiwał sam siebie. Oficer SB średniego szczebla w komendzie wojewódzkiej MO miał  obowiązek  posyłać do  MSW  meldunki  nawet  o  tym,  że np. Iksińskiego  zatrzymano w drodze z dworca do domu i znaleziono u niego  w  torbie  ulotki. Skoro zużywano tyle papieru (zwykle ta sama  wiadomość, w niemal identycznym brzmieniu, była posyłana 2 a  nawet  3  razy,  i  to szyfrem!) dla takich błahostek, to jak szerokie  były  kryteria  ważności  w selekcjonowaniu informacji wysyłanych przez MSW w PRL do KGB w ZSRS? „Jaskrawym przykładem świadczącym o spełnianiu podrzędnej roli tajnych służb PRL w stosunku do służb sowieckich  także  po  1956  roku  jest  tzw.  Połączony  System Ewidencji   Danych  o  Przeciwniku  (PSED)  [...]  Sygnatariusze porozumienia  PSED  zobligowani  byli do przekazywania danych do centrali  w  Moskwie raz na dwa tygodnie. [...] Informacje [...] przekazywane  do  Moskwy, charakteryzowały się wysokim stopniem szczegółowości. Oprócz  danych  personalnych  zawierały  także charakterystyki   psychologiczne,   opis   stanu  majątkowego  i szczegółowe informacje o rodzinie. System działał od 1978 roku.” (Michał   Grocki,   „Konfidenci   są   wśród  nas...”,  Éditions Spotkania, Warszawa, 1993 r., 98). Opisywane tu zdarzenia działy się  po 1978 roku, więc zapewne niejednen szyfrogram nie kończył swej  drogi  w  Warszawie, ale dopiero (po ew. przefiltrowaniu i syntetyzowaniu)   w  Moskwie.  SB  i  WSW  nie  były  formacjami „patriotycznymi”,  w  których praca była czymś jakościowo różnym  od przekazywania wiadomości bezpośrednio do KGB albo do GRU, bowiem to na jedno wychodziło.

 

U znacznej części społeczeństwa stan zamieszania trwa od lat PRL aż  do  teraz. Znakomitym wskaźnikiem jest tutaj stosunek do płk. Kuklińskiego,  tzn. do jego szpiegostwa na rzecz USA. Ci, którzy uznają  go  z  tego  powodu  za  „zdrajcę”, za „patriotów” muszą uznawać wszystkich tych generałów, którzy lojalnie współtworzyli aparat    przemocy    tzw.   Polski   Ludowej:   Rokossowskiego, Świerczewskiego,    Berlinga,    „Rolę”-Żymierskiego,   Moczara, Jaruzelskiego  i  Kiszczaka.  Ci  zaś,  dla  których  czyn  płk. Kuklińskiego  był  patriotyczny (wspomaganie jedynego mocarstwa, które  było  zdolne  szachować okupanta naszego kraju), muszą – siłą   faktu – uznawać  za  zdrajców te właśnie  osoby – Rokossowskiego, Kiszczaka, Jaruzelskiego, Berlinga, „Rolę”-Żymierskiego, Moczara i Świerczewskiego. Niekoniecznie   uświadamiają   sobie   (jedni   i   drudzy)   te konsekwencje,  ale  „wóz albo przewóz” – tertium non datur. Był tego  świadomy gen. Mieczysław Moczar, gdy w sierpniu 1948 roku, wypowiadając  się  na  zamkniętym  spotkaniu  PPR-owskiej kadry, rzekł   otwarcie:  „Związek  Radziecki  jest  nie  tylko  naszym sojusznikiem  –  to  jest  powiedzenie  dla  narodu.  Dla  nas, partyjniaków,  ZSRR  jest  naszą  Ojczyzną, a granic naszych nie jestem w stanie dziś określić, dziś są za Berlinem, a jutro będą na  Gibraltarze”  (Sławomir  Cenckiewicz  „Jak  wiedza  z teczek bezpieki zmieni historię PRL?”, „Wprost” z 5 czerwca 2005 r.; ta wypowiedź   Mieczysława   Moczara  była  wielokrotnie  wcześniej cytowana,  zwłaszcza  w  prasie  tzw.  drugiego obiegu; nawiasem pisząc:   a   może  te  granice –  dzięki  Haraldowi  Adrianowi Russellowi  Philby'emu,  znanemu  jako  „Kim Philby” – chwilowo były  „na  Gibraltarze”  już  około  feralnego dnia 4 lipca 1943 roku?...).  W  1980  roku  gen.  Moczar  (nadal  żył  wówczas  i pozostawał aktywny!) mógłby te słowa powtórzyć bez jakichkolwiek poprawek. Dla polskich komunistów patriotyzmem był „internacjonalizm”, ich ojczyzną nie była Polska – ich ojczyzną było  Imperium  Sovieticum, bez względu na ich narodowość – czy to  Żydzi:  Józef  Unszlicht  i  Jakub  Berman,  czy  Białorusin (ale uchodzący za czołowego eksponenta polskiego „narodowego komunizmu”!) Mieczysław  Moczar,  czy  Ukrainiec  Adam  Humer (w Polsce niepodległej należał do Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy),  czy  wreszcie Polacy z urodzenia:  Feliks  Dzierżyński,  Bolesław  Bierut  albo Władysław Gomułka. Wypowiedzi gen. Wojciecha Jaruzelskiego w Rosji z maja 2005  roku  pokazują, że ta lojalność wobec imperium trwa do tej pory.  (Nawet ziemiańskie pochodzenie nie przeszkadzało Dzierżyńskiemu ani Jaruzelskiemu w tej lojalności!)

 

Otóż  za  lat  PRL  kolaboranci  komuny  udawali – że, skoro to dzieje  się  przy użyciu polskiego języka, białoczerwonej flagi, „Mazurka  Dąbrowskiego”  itp. symboli, to można to poczytywać za formę  polskiego  patriotyzmu (wszak „innej ojczyzny nie było”). Wielu  z  nich  udawało  zarazem, że mocno wierzą w te wszystkie marksistowsko-leninowskie     bzdury     i    w    kłamstwo    o „internacjonaliźmie  proletariackim”,  a także – nieraz również koniecznie w imieniu swoich współmałżonków i dzieci! – że wiara religijna  jest  im zdecydowanie obca, jako przeżytek, zabobon i ciemnota  (narzędzie  Watykanu, służącego imperializmowi Zachodu –  od  Trumana  po  Reagana...)  Część  z  nich  pewnie chętnie wierzyła,  że  skoro  następuje  (ich  osobisty  również) „awans społeczny” – z bezrolnego na małorolnego, ze zbędnego w ojcowej zagrodzie na budującego Trasę WZ albo Nową Hutę, z analfabety na człowieka  „gramotnego”, zaś z partyzanta na stróża porządku, to wszystko  jest...  w  porządku.  Bo  tak wygodniej i przyjemniej wierzyć.

 

Teraz  ci  i  im podobni, młodsi – od „Gawrona” (w telewizyjnym „Polskim  ZOO” –  „GAWRON”  =  „Generał  Armii  WRON[1]”),  aż  po najpośledniejszego  ormowca  z  Pipidówki – udają znowu: że nie wiedzieli,  że  nie  rozumieli,  że  nie mogli inaczej („na moje miejsce  przyszedłby  ktoś inny – na pewno gorszy”), że „to nie ja,   ale   ONI”   (jak  usprawiedliwiali  się  rozmówcy  Teresy Torańskiej  w  jej  słynnej książce „Oni”), że nie pamiętają, że zdrowie   im   nie  pozwala  stawać  przed  sądem  (ale  pozwala podróżować  do Egiptu – jak gen. Kiszczak, albo nawet do USA – jak  gen.  Jaruzelski),  że  nie stać ich na wynajęcie adwokatów (pewien esbek w Toruniu – zob.: poniżej w epilogu), że domaganie się  choćby  tylko symbolicznej odpowiedzialności jest przejawem zemsty,   „spisku  IPN  i  dawnej  opozycji”  (ten  sam  esbek), „polowaniem  na  czarownice”  (często  używany  epitet,  także w wykonaniu przynajmniej jednego esbeka, oskarżonego przed sądem), nienawiścią...

 

Ale  dopóki  nikt  ich  nie  ciąga po prokuraturach i sądach, to oczywiście  udają,  że  to  wszystko, co się dzieje, jest OK, że „państwo   prawa”   słusznie  stoi  na  straży  „świętego  prawa własności”.  (Ileż  w  PRL-owskich szkołach i gazetach nakłapano przeciwko Konstytucji Marcowej, że chociaż była dosyć „postępowa”, to  jednak  prawo własności deklarowała jako „święte”!... – tak iść „na pasku kleru”!) A przecież to właśnie dzięki owej „świętości” tzw. spółki nomenklaturowe spokojnie   sobie   prosperują,  kosztem  zwykłych zjadaczy chleba.

 

A  firmy  detektywistyczne  i  ochroniarskie?... Ulubiona branża dawnych  tajniaków to „usługi ochrony mienia” oraz handel bronią i sprzętem specjalnym. Minister   spraw   wewnętrznych  Antoni Macierewicz  meldował premierowi Janowi Olszewskiemu wiosną 1992 roku:  „[...]  niekontrolowany  obieg  tajnych dokumentów byłych cywilnych  i  wojskowych  służb  specjalnych  PRL jest przyczyną wielu    niefortunnych   decyzji   rozmaitych   władz,   źródłem bezkarności wielu afer gospodarczych [...]” (raport I, w: Michał Grocki,   „Konfidenci  są  wśród  nas...”,  Éditions  Spotkania, Warszawa,  1993  r.,  str. 96-97). Zaś potem: „Nikt nie wie, ile osób jest zatrudnionych w tych spółkach. Na pewno jest to liczba wyższa   niż   stan   etatowy   UOP.   [...]   Wielu  negatywnie zweryfikowanych w 1990 roku funkcjonariuszy b. SB i MO utworzyło firmy   detektywistyczne  i  ochrony  mienia.  Firmy  te  często prowadzą  działalność na pograniczu prawa lub wręcz przestępczą: [...]”  (raport  II,  w:  Michał  Grocki,  „Konfidenci  są wśród nas...”,  Éditions  Spotkania, Warszawa, 1993 r., str. 100-102). WIELOtysięczna armia (tajnych) janczarów ancien régime'u, mająca codziennie  dostęp  do  broni  palnej...  W  początkach  lat 90. atmosfera  publicznej dyskusji była jednak zdominowana przez lęk –  kto psioczy na agenturę, ten jest „oszołomem” i trzeba zajrzeć mu  w  oczy,  ażeby  porównać  je  z  oczami Antoniego Macierewicza i tym sposobem ustalić, czy   psioczący   nie   jest  aby  również  „chory  z nienawiści”,   jak   rzekomo   ów  minister  (i  jego  premier, mec. Jan Ferdynand Olszewski). Ostatnio wyrok  w  sprawie  afery  FOZZ,  a  także – rewelacje z kolejnych  komisji  śledczych,  sprawiają, że to, co przed kilkunastoma laty miało posmak  podejrzanej  sensacji, wędrującej od „oszołomów” do „oszołomów”,  stało  się niestety (niestety – dla Polski!) oczywistością.  Niewykluczone,  że  jakiś  były  bezpieczniak na pokaz prowadzi firmę np. transportową albo komputerową, zaś jego firma  z  branży  „security”  nie rzuca się w oczy – wie o niej ten, kto „ma” wiedzieć.

 

 

uwagi „metodologiczne”

 

Piszący te słowa nie stawiał sobie ambicji naukowych (a tylko – publicystyczne),   bowiem   zresztą   „warsztatu   naukowego” – należytego  przygotowania  do  takich  zamierzeń – nie posiada. „Gorzej”:  zamiast  ślepo  kierować  się  zasadą  „sine  ira  et studio”,  nie  będzie  stronił  od komentarzy, wyrażających jego subiektywne oceny.  Także  bez  wyrzekania  się humoru, ironii, sarkazmu albo fascynacji cudzymi – głównie z „naszej” strony – wypowiedziami.     Tak     więc    obok    licznych    odsyłaczy bibliograficznych  można  będzie  tu  znaleźć emocjonalne wyrazy „kombatanctwa”,  etykietki:  „cacy”  dla ludzi uczciwych, a nawet ponad-przeciętnie   szlachetnych,   oraz  „be”  dla  podleców  i kolaborantów komuny. Całość jest (poniekąd sztucznie) podzielona na  pięć  (nierównej długości) epizodów. Sztuczne jest zwłaszcza przypisanie   im   tytułów,   bowiem  różne  wątki  działalności niezależnej  rozgrywały  się, oczywiście, naprzemiennie, a nie w jakiejś  zaplanowanej kolejności. Niniejszy tekst nie pretenduje również   do  tego,  aby  być  wyczerpującym  opisem  zdarzeń  z ostatnich  10  miesięcy  przedsierpniowej  opozycji w Toruniu (i okolicach:  Wąbrzeźno,  Chełmża),  zresztą  to  nie  byłoby  ani celowe, ani nawet wykonalne.

 

Niemniej   jednak   –   dla  porządku –  zostały  tu  przyjęte następujące  reguły:  cytaty  z dokumentów są podawane kursywą i wszelkie  wtrącenia  wewnątrz  nich  są  umieszczane w nawiasach prostokątnych  (drukiem  prostym, a nie pochylonym). W nawiasach prostokątnych  widnieją także słowa zapisane kursywą, ale takie, których  nie udało się jednoznacznie odczytać w dokumentach (lub które  zostały  tam  omyłkowo  opuszczone), ale które „na zdrowy rozum”  powinny  mieć  takie właśnie brzmienie i w danym miejscu się  znajdować.  Wykrzyknik  w nawiasie prostokątnym oznacza, że słowo lub wyrażenie bezpośrednio przed nim zostało przytoczone w błędnej pisowni, błędnym brzmieniu albo błędnym znaczeniu w ślad za w oryginałem. Zapytajnik w nawiasie prostokątnym oznacza z kolei, że bezpośrednio przed nim znajdujące  się  słowo  albo wyrażenie zostało odczytane, ale to odczytanie wydaje się wątpliwe. Fragmenty całkowicie nieczytelne zostały zapisane jako ciągi asterysków („gwiazdek”).

 

Małego  wyjaśnienia  wymaga  pierwsza część tytułu całości: owym „trojgiem”  są tajni współpracownicy Służy Bezpieczeństwa (jedna kobieta  i  dwaj  mężczyźni).  Ich rola w monitorowaniu poczynań opozycji  zostaje  tu zilustrowana (oczywiście wyrywkowo). Czyni to trochę mniej dziwnym, dlaczego tak mało owym działaczom udało się  zdziałać. A trzeba mieć świadomość, że nawet tak stosunkowo skromne  środowisko  opozycyjne  jak  to  toruńskie  było  przed Sierpniem   „monitorowane”   nie tylko przez owych troje konfidentów.

 

Jeden z omawianych tu donosicieli został monograficznie (nie zaś wyrywkowo –  jak  tutaj)  przedstawiony  w  znakomitej  książce profesora  historyka  z  UMK  (zob.: Wojciech  Polak  „Anatomia agenta. Historia tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa o pseudonimie  »Karol« (1978-1983)”, Finna, Gdańsk 2005). Autorowi niniejszego  tekstu niektóre dokumenty esbeckie są znane tylko z tej  książki –  w  tych  wypadkach  nie są tu cytowane, a tylko powołane  za pomocą stosownych odsyłaczy, co wynika z założenia, że  zasięg  tej książki jest i pozostanie większy. Pewne inne są cytowane,  jednak  nie  w  ślad  za  tą książką, ale jako skutek własnej  autorskiej kwerendy. Wszelkie (z wyjątkiem ew. pomyłek) rozbieżności  miedzy  ich  brzmieniami  (tutaj i w książce prof. Polaka)  są nieprzypadkowe – dotyczy to także numeracji stronic albo  kart  w  teczkach  zarchiwizowanych  w  Instytucie Pamięci Narodowej.

 

 

dwaj prokuratorzy-imiennicy

 

Późną  jesienią 1980 r. znaczny oddźwięk (włącznie z możliwością poważnego  strajku  o  podłożu politycznym, którym groziła wtedy „Solidarność”)    wywołało   aresztowanie   dwóch   warszawskich działaczy  „Solidarności” – Jana Narożniaka i Piotra Sapełły – za  to,  że  przyczynili  się  do  ujawnienia tajnego dotychczas dokumentu,   którego   treść   zbulwersowała  opinię  publiczną; dokument   ten   bowiem  odsłaniał  metody  nadużywania  aparatu ścigania  do  zwalczania  opozycji politycznej. Stanowił niby to tylko sprawozdanie z ich stosowania, ale ponieważ był odgórny, a nie  oddolny,  a  przy  tym nie zawierał bynajmniej krytyki tych metod  z  punktu  widzenia  ówczesnego PRL-owskiego prawa, można było  rozumieć  go  jako  aprobatę  tych  metod, polegajacych na czysto   instrumentalnym  traktowaniu  przepisów  prawa  karnego procesowego.  W  dokumencie  można  było  m.in.  przeczytać,  co następuje:  „Udział  organów prokuratury w tym działaniu polegał na   [...]  zatwierdzaniu  przeszukań  i  zatrzymań  przedmiotów odebranych   w   toku   przeszukań   oraz   [...]   wydawaniu  w sporadycznych  wypadkach postanowień o zarządzeniu przeszukania. [...]   Przeszukania   są   właśnie   jedną   z   głównych  form przeciwdziałania oddziaływaniu elementów antysocjalistycznych na społeczeństwo  przy  pomocy  tworzenia  i  kolportażu materiałów propagandowych. Dokonywane są przez funkcjonariuszy jednostek SB i  MO  z  reguły  w  oparciu  o  nakazy jednostek SB i MO. [...] Znaczna  ilość  zatrzymanych  w  wyniku  przeszukań przedmiotów: maszyn  do pisania, powielaczy, papieru a zwłaszcza nielegalnych publikacji   stwarza  w  niektórych  sprawach  trudności  z  ich przechowywaniem. W związku z tym podjęto – na zasadzie art. 201 § 1 k.p.k. – decyzje o przekazaniu tych publikacji do zbiornicy makulatury.” (z załącznika pt.: „Uwagi dotyczące dotychczasowych zasad  ścigania nielegalnej działalności antysocjalistycznej” do pisma  Nr  0581/80  z dnia 30 października 1980 r., skierowanego przez   prokuratora  generalnego  PRL  Lucjana  Czubińskiego  do prokuratorów wojewódzkich).

 

Inny,  o  kilka  miesięcy  zaledwie  wcześniejszy  dokument,  na szczęście  (na  szczęście –  dla  ludowej praworządności, rzecz jasna)  był  znacznie  bardziej  pouczający –  nie tylko zdawał sprawę z „dotychczasowych” metod, ale wskazywał, jak powinno się postępować.  Wszak już wielki Marks ogłosił, że nie o to chodzi, aby  świat objaśniać, ale o to, aby go zmieniać! Toteż w połowie kwietnia  1980  r.  Komendę  Wojewódzką  MO  w Toruniu wizytował starszy  inspektor  z  Biura Śledczego MSW. Plonem tej wizytacji była  notatka  z  dnia  16  kwietnia  1980  roku, w której można przeczytać,  co  następuje: „W Wydziale Śledczym KW MO w Toruniu zapoznałem  się  z  aktami śledztwa nr Ds.394/80 (nr RSD-1/80) w sprawie  drukowania i rozpowszechniania wydawnictw zawierających fałszywe  wiadomości  mogące  wyrządzić poważną szkodę interesom PRL  (art.  273  §  1 w zw. z art. 271 § 1 kk). Śledztwo zostało wszczęte  21.III.1980 r. przez Prokuraturę Rejonową w Toruniu na podstawie   wniosku   KW   MO.   Odpowiedzialnym  za  prawidłowe dokumentowanie  działalności  przestępczej  w  tej  sprawie jest inspektor,  ppor.  Daniel Janczewski, tel. wew. 411.” (sygn. IPN By  082/143,  t.  9,  k.  1102.)  Nie  jest jednak łatwo dźwigać brzemię   takiej   odpowiedzialności,  jaka  spadła  na  młodego podporucznika  Janczewskiego  (ur. 11 października 1953 r.). Oto bowiem:   „W  aktach  śledztwa  brak  jest  protokołów  oględzin przedmiotów      zakwestionowanych      podczas      przeszukań. Zakwestionowanych  przedmiotów,  w tym także maszyny do pisania, dotychczas  nie  przekazano  do badań kryminalistycznych. Pism i druków  nie przekazywano również do oceny Delegaturze[2] GUKPPiW. Nie wszystkie osoby zatrzymane  i  osoby,  u  których dokonano przeszukań[,] zostały przesłuchane w charakterze świadków. W okresie od 22 marca do 12 kwietnia   1980  r.  przesłuchano  łącznie  7  świadków.  Zeznań mających  istotne  znaczenie dowodowe w sprawach o zorganizowaną działalność antysocjalistyczną – brak.” (tamże, k. 1104) Biedny młody  oficer  napracował się 12 listopada 1979 r., sporządzając obszerny  protokół  oględzin  (cytowany  tu poniżej, na początku epizodu  I),  potem przynajmniej jeszcze raz (nawet bardziej: 31 stycznia  1980  r.,  nad  efektami przeszukania aż trzech osób – zob.:  sygn.  IPN  By  082/143,  t.  1, k. 26-29), jednak później widocznie  jego  zapał  okazał  się  słomiany... Rzetelny esbek, umiejący   nie  tylko  inkasować  wynagrodzenie  za  pracę,  ale rozumiejący, co znaczy (w jego wypadku) patriotyzm wobec Ludowej Ojczyzny,  powinien  mieć na oku szerszy sens swojej zaszczytnej służby.  Umarzanie śledztwa może funkcjonariusza... morzyć snem, podczas  gdy  rewolucyjna czujność jest niezbędna o każdej porze dnia  i  nocy: „W toku realizacji dalszych czynności w powyższej sprawie uwzględnić m. in.: 1. Śledztwo nr Ds.394/80 jako »worek« i w ramach tego śledztwa należy dokumentować wszelką działalność antysocjalistyczną, aby zgromadzony materiał dowodowy można było wykorzystać   w  każdym  okresie  czasu  i  w  różny  sposób,  w zależności  od  decyzji.  Śledztwa tego nie należy umarzać, a po upływie  np. jednego roku, można rozważyć celowość zmiany numeru sprawy – Ds. [...] 3. Powinny być stosowane teksty uzasadnienia postanowień,   jakie   otrzymują   osoby,   u  których  dokonano przeszukań  i  tak: –  uzasadnienie postanowienia o zarządzeniu przeszukania: Z uzyskanych w toku śledztwa materiałów wynika, że u  wyżej wymienionego mogą znajdować się przedmioty, dokumenty i opracowania  stanowiące  dowody  przestępstwa  i z tych względów postanowiono  jak  na  wstępie; –  uzasadnienie postanowienia o zatwierdzeniu  przeszukania:  Czynność prawna będąca przedmiotem niniejszego   zatwierdzenia   jest  uzasadniona  okolicznościami mającymi  na  celu  ustalanie  przesłanek  wskazujących  na fakt zaistnienia przestępstwa i koniecznością zabezpieczenia dowodów. Przytaczanie  w  tych  uzasadnieniach  zbyt  dużo  [!] danych ze śledztwa może być wykorzystane przez grupy antysocjalistyczne do szkalowania organów ścigania i porządku prawnego PRL. [...] 5. W miarę istniejących możliwości należy uzupełnić brakujące notatki urzędowe   uzasadniające   dokonane   już  przeszukania.  Zasady sporządzania notatek urzędowych omówiłem z naczelnikiem Wydziału Śledczego, ppłk. E. Gawrońskim.” (sygn. IPN By 082/143, t. 9, k. 1104  i  1105)  Jak  widać,  nie  tylko  w  toruńskich  organach ścigania,  ale  również  w  Warszawie  (a prawdopodobnie w całej Polsce) funkcjonariusze nagminnie używali słowa „zakwestionować” w sposób, świadczący o tym, że go nie rozumieją... Czymże jednak jest    niechlujstwo   językowe w porównaniu z  wymaganym „antydatowaniem”  notatek  urzędowych czyli – z czymś w rodzaju fałszerstwa?...

 

Sierpień  1980  r.,  a  potem  Grudzień  1981  r.  zapewne mocno odcisnęły  się  na  „zwyczajach”  organów  ścigania  PRL (bowiem przybyło  im  zajęć),  jednakże sprawa „worek” przetrwała oba te przełomy –  świadczy o tym odręczny dopisek naczelnika Wydziału Śledczego  KWMO  w  Toruniu, płk. Gawrońskiego, uczyniony dnia 14 maja  1982  r.  na  piśmie  komendanta  Ośrodka  Odosobnienia  w Strzebielinku  do komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu – por.: sygn. IPN By 082/1, t. 13, k. 2500).

 

Ale,  ale... przecież przybysz ze stolicy wizytował KW MO, a nie Prokuraturę Rejonową! Jak on śmiał wkraczać w kompetencje organu powołanego  do  sprawowania  nadzoru  nad  postępowaniami prowadzonymi  przez  policję? Czyżby jednak wychodziło na to, że rację   mieli   wrogowie   Polski  Ludowej,  oskarżający  organa prokuratury  o  to,  że  jest  (a  przynajmniej –  że niektórzy prokuratorzy   są)   na   usługach   bezpieki?  Że  dyspozycyjny prokurator:  zatwierdzi  każdą  (nawet  jaskrawo łamiącą prawo i nieraz przy tym zdrowy rozsądek) czynność policjanta? Że uzna za zasadne  nieoddanie legalnie wydanej w PRL książki, że przymknie oko  na  niewydanie  pokwitowania  po  przeszukaniu, że uzasadni zatwierdzenie   rewizji  dokonanej  lub  nakaz  mającej  dopiero nastąpić  za  pomocą  takiej  formułki, która do wszystkiego się nadaje  i  można  byłoby  ją od razu drukować wraz z formularzem protokołu  przeszukania?  Najwidoczniej  jednak –  tak!  Antoni Czubiński  aż  tak  się nie odsłonił, chociaż jego „Uwagi [...]” również  były pomyślane jako dokument niejawny. Nic dziwnego, że po  latach  napisano  o jego imienniku i koledze po fachu, tj. o Antonim   Białowiczu:   „Sposób   prowadzenia   śledztwa  w  tej instytucji,  osobliwie  przez prokuratora[3] Białowicza, stwarzał i stwarza  wrażenie,  że  nie  pracował on samodzielnie” (zob.: Zbigniew Branach, „Toruńska OAS (5) Prokurator grozi porwanym”, „Nowości. Dziennik toruński” z 30 sierpnia 1991 r., str. 7).

 

Jeden z elementów tego pouczenia z kwietnia 1980 r. brzmi jednak na  tyle  WIELOznacznie,  że  nie  nadaje  się  do potraktowania żartobliwą ironią: „Zeznań mających istotne znaczenie dowodowe w sprawach   o  zorganizowaną  działalność  antysocjalistyczną  – brak.” Wszak „powinny” być! Co jednak zrobić, gdy przesłuchiwany korzysta  z  prawa do odmowy zeznań albo do odmowy odpowiedzi na poszczególne  pytania?  Niby  wiadomo,  jak  na to odpowie sobie policjant,  zwłaszcza  zaś funkcjonariusz policji politycznej... Trzeba  znaleźć  sposób  taki, aby przesłuchiwany powiedział to, czego przesłuchujący chce się dowiedzieć. Jak wiadomo, SB umiała osiągać  ten  cel,  kiedy bardzo jej na tym zależało. Zwłaszcza, gdy czas naglił. Taki przykład zostanie tu również przedstawiony – w epizodzie IV.

 

 

przeczucie poety i przeczucie prozaika

 

Widząc tak wielki nakład wysiłku bezpieki – która w zasadzie powinna mieć poważniejsze zadania! – w tępienie wolnego słowa, nie sposób nie pomyśleć w tym miejscu o słynnej fraszce Cypriana Kamila Norwida:

 

                    Siła ich

 

               Ogromne wojska, bitne generały,

               Policje – tajne, widne i dwu-płciowe –

               Przeciwko komuż tak się pojednały?

               – Przeciwko kilku myślom... co nienowe.

 

Notatka przybysza z Warszawy podziałała za zasadzie lekarstwa „jak-ręką-odjął”:  nosiła  datę  16  kwietnia,  a już 17 kwietnia (a później   np.   29   lipca)  1980  roku  tow.  Antoni  Białowicz (wiceprokurator Prokuratury Rejonowej w 1980 r.) zatwierdzał   przeszukanie,   posługując   się  świeżo  zaleconą uniwersalną formułką,  w  której  nie jest ważne: ani – u kogo zrobiono  rewizję, ani – co znaleziono, ani – kto przeszukiwał i  kto  zatwierdzał,  ani nawet – gdzie i kiedy to wszystko się działo  (zob.: sygn. IPN By 082/143, t. 1, k. 170 i t. 3, k. 143 oraz  sygn.  IPN  By  134/287,  k.  108  i  169 – na wszystkich kartach: rewers).

 

Większość  opisywanego  tu okresu mieści się w roku 1980. Był to rok  o  tyle  dziwny –  przynajmniej  z  punktu  widzenia ludzi zaangażowanych w działalność opozycyjną – że można było odnosić wrażenie,  jak  gdyby  stopniowo  zacierała się różnica pomiędzy rzeczywistością a (surrealistyczną) fikcją literacką. Konkretnie chodzi o wydaną poza zasięgiem PRL-owskiej cenzury powieść „Mała apokalipsa”,  Tadeusza  Konwickiego[4].  I  to –  bez  czekania  na  kolejną „okrągłą” rocznicę  manifestu  tzw.  PKWN[5],  o  której  mowa w tej książce. Bohater  powieści  przygotowuje  się do dokonania samospalenia w proteście przeciwko „komunie”. Tymczasem w realnej Polsce aż dwa takie  tragiczne zdarzenia nastąpiły w krótkim odstępie czasu. W Krakowie 21 marca 1980 r. dokonał tego Walenty Badylak, 76-letni były  żołnierz  AK.  W  dwa  miesiące  później, w Gdyni 29 maja, również  w  proteście przeciwko istniejącej sytuacji zniewolenia Polski,  w  podobny sposób targnął się na swoje życie człowiek w sile  wieku (47 lat), ekonomista Andrzej Durkacz. Ale na tym nie koniec podobieństw – w sierpniu, gdy już fala strajków w Polsce kulminowała, tow. red.  Ryszard  Wojna  27 sierpnia 1980 r. straszył czytelników  „Trybuny  Ludu”[6]  powtórką z XVIII wieku –   czyli   rozbiorami   Polski   –  jeśli  „anarchia”  (czyli strajkowanie)  potrwa  dłużej.  Konwicki  zaś  w  swojej  fikcji literackiej  umieścił  taki  oto  niesamowity  wątek, że podczas uroczystych  obchodów tzw. Święta Lipcowego (wydaje się, że tam chodzi o  umowną datę 40-lecia  tzw. Polski Ludowej, czyli o dzień 22 lipca 1984  r., ale numer tej rocznicy bynajmniej nie został zasugerowany jednoznacznie...), niejako w cieniu oszałamiającej  swoim  przepychem wizyty sowieckiego „genseka” w Warszawie,  mającego  ogłosić priorytetowe przyjęcie PRL – jako kolejnej  republiki  związkowej –  w skład Związku Sowieckiego, rząd  PRL  przyjmuje  chyłkiem  delegację  niemiecką przybyłą na rokowania  dotyczące zakupienia od Polski Ludowej... województwa zielonogórskiego. Zapewne takie skojarzenia pomiędzy zdarzeniami rzeczywistymi  a treścią książki Konwickiego przychodziły w 1980 roku   niejednemu  jej  czytelnikowi.  Na  pewno  tak  bywało  w opozycyjnym  środowisku  toruńskim,  gdzie zresztą studenci i absolwenci polonistyki  byli  bardzo silnie reprezentowani. Na obrzeżu tego środowiska  (raczej  poprzez więzy towarzyskie niż inne) obracał się  ówczesny  student  polonistyki  UMK, Włodzimierz Kowalewski[7], który był w tamtym czasie  tak  zagorzałym „fanem” Konwickiego, że stawiał go ponad wszystkich innych – przynajmniej polskich – twórców...

 

 

 

epizod I

listopad – grudzień 1979 r.

(w obronie opozycjonistów czechosłowackich)

 

 

co było jeszcze wcześniej

 

Przeglądając  archiwalia,  znajdujące  się  w Instytucie Pamięci Narodowej,  można  znaleźć  różne  bardziej i mniej interesujące materiały,  na przykład – następujący (sygn. IPN By 134/286, k. 24):  „1  karta  formatu  A-4  zapisana pismem ręcznym, w górnym prawym  rogu  zawiera  napis: »Gdańsk, Kraków, Lublin, Warszawa, Wrocław,  5.VII.1979  r.«  w nagłówku natomiast: »Do Konferencji Episkopatu  Czech  i  Moraw  na  ręce  Jego  Eminencji Kardynała Frantiska  Tomaska«, na odwrocie tej karty znajdują się czytelne imiona  i nazwiska – napisane jednakowym charakterem pisma co i cały   dokument –  następujących  osób:  Konrada  Turzyńskiego, Stanisława    Śmigla,    Mirosławy   Sędzikowskiej,   Aleksandry Lisewskiej,  Waldemara  Sędzikowskiego, Mariana Maruszewskiego i Pawła  Wudarskiego.  W  swej  treści  ten  dokument  stanowi akt solidarności  z  osobami  aresztowanymi za działalność przeciwko interesom  CSRS,  a  zarazem  prośbę  skierow[a]ną do Episkopatu Czech  i  Moraw  o  »wzięcie  w obronę« następujących osób i ich rodzin:  Waclawa  Benda,  Otka Bednarowa, Jarmila Belikova, Jiri Dienstbier,   Vaclav  Havel,  Ladislas  Lis,  Jiri  Nemec,  Dana Nemcova,  Vaclav  Maly,  Peter  Uhl.”  (ppor.  Daniel Janczewski, „Protokół  oględzin  manuskryptów,  druków  i innych dokumentów, zakwestionowanych podczas przeszukania dn. 12.XI.79 r. u Konrada Turzyńskiego”,   sporządzony dnia 15 listopada 1979 r.; pisownia imion  i  nazwisk obywateli CSRS tu jak w źródłowym dokumencie.) Skoro odpis tego listu i podpisów pod nim zebranych znaleziono u K.  Turzyńskiego,  a  jego  podpis  widnieje  tam  na  pierwszym miejscu, można domniemywać, że to on przywiózł (prawdopodobnie z Trójmiasta od swoich przyjaciół z Ruchu Młodej Polski[8]) ów tekst i zbierał pod nim   podpisy.  (Konrad  Turzyński,  ur.  19  grudnia  1953  r., wówczas pracownik UMK w Toruniu, znajomości „opozycyjne” z członkiem KSS „KOR” Bogdanem Borusewiczem, ur. 11 stycznia 1949 r., z Sopotu i z trójmiejskim środowiskiem RMP zawarł jeszcze podczas swoich studiów na  Uniwersytecie  Gdańskim.)  Zwraca  uwagę fakt, że ok. połowy podpisów  zebrano  od  mieszkańców Chełmży – są to: małżonkowie Sędzikowscy,  siostra  Sędzikowskiej – Aleksandra Lisewska oraz ojciec  tych  sióstr, Marian Maruszewski. Z kolei Paweł Wudarski (lekarz   mieszkający   wówczas   w   Toruniu)  to  mąż  Urszuli Wudarskiej,  która  była  koleżanką ze studiów (na Uniwersytecie Gdańskim)  Magdaleny  Modzelewskiej[9],  z którą K. Turzyński w tamtych  czasach  często  się  kontaktował,  gdy tylko odwiedzał Trójmiasto.  Dwoje  spośród siedmiorga sygnatariuszy tego listu to  zarazem  sygnatariusze  „Karty Praw Robotniczych”, dokumentu opublikowanego  w  dwutygodniku  „Robotnik” (nr 35 z 18 lipca 1979   r.),  wydawanego  przez  środowisko  Komitetu  Samoobrony Społecznej „KOR”. W całej Polsce około 100 osób – a w ówczesnym woj.  toruńskim  troje  ludzi –  było  sygnatariuszami „Karty”, podającymi nie tylko swoje imiona i nazwiska, ale również adresy i   numery  telefonów.  W  woj.  toruńskim  byli  to: MIROSŁAWA SĘDZIKOWSKA,  ur.  20  maja  1955  r., nauczycielka polonistka z Chełmży,  STANISŁAW  ŚMIGIEL, ur. 24 listopada 1953 r., inżynier elektronik   z   Torunia,   i  EDMUND  ZADROŻYŃSKI,  robotnik  z Grudziądza.  Waldemar  Sędzikowski  i  Stanisław  Śmigiel  razem studiowali  elektronikę  na  Politechnice  Gdańskiej i jeszcze w czasie  studiów  zdobyli  pierwsze  „szlify”  opozycyjne  u boku mieszkającego  w  Sopocie  Bogdana Borusewicza, członka Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”. (To Sędzikowski zachęcił swoją żonę do działalności   opozycyjnej.)  Śmigiel  działał  w  Toruniu,  już samodzielnie,  właśnie  jako  współpracownik  KSS  „KOR”,  a  od stycznia  1980  r.  także –  jako  organizator Klubu Samoobrony Społecznej  Regionu Wielkopolsko-Kujawskiego (zob.: niepodpisany tekst  „Ludzie  tamtych  dni”, „Nowości. Dziennik toruński” z 31 sierpnia   1990  r.,  str.  7).  Edmund  Zadrożyński,  uczestnik protestów   robotniczych  w  czerwcu  1976  roku  w  Grudziądzu, współpracował z „KOR-owskim” dwutygodnikiem „Robotnik” – jednak w  tym  czasie  był  już  więźniem politycznym, aresztowanym pod kryminalnym  pretekstem (przeżył 50 lat, zmarł 22 listopada 1982 r.,  w  parę  miesięcy  po zwolnieniu z Ośrodka Odosobnienia dla internowanych w Strzebielinku).

 

 

po wyroku w Pradze

 

Pełny  tekst  wyżej omówionego listu do czeskich biskupów ukazał się  w nie cenzurowanym kwartalniku katolickim „Spotkania” (nr 9 datowany   w   październiku   1979  r.,  str.  120).  W  obronie aresztowanych  29 maja 1979 r. opozycjonistów czechosłowackich w warszawskim  kościele  p.w.  Św. Krzyża odbyła się w dniach 3-10 października  1979  r.  głodówka  kilkunastu  polskich działaczy niezależnych.  Już  wkrótce  (22  i  23 października), odbył się proces,   w   którym   wyrokiem  Sądu  Miejskiego  w  Pradze  za działalność   wywrotową   przeciwko  republice  zostały  skazane następujące  osoby:  Petr  Uhl (na 5 lat),  Václav Havel (na 4,5 roku),   Václav  Benda (na 4 lata), Jiří Dienstbier (na 3 lata), Otka   Bednařová   (na  3  lata),  Dana  Němcová   (na  2  lata  w zawieszeniu  na  5 lat).  Skromne środowisko toruńskiej opozycji już było  uwrażliwione  na  kwestie obrony więźniów politycznych nie tylko w Polsce, ale także w Czechosłowacji. Zatem po zapadnięciu tego wyroku trzej uczestnicy środowiska obywatelskiego sprzeciwu ułożyli  swój  list  protestacyjny,  pomyślany  jako list otwarty, adresowany formalnie do skazanych. Oto jego treść:

 

 

                          Toruń, dn. 1.11.1979 r.

 

 

List otwarty do skazanych sygnatariuszy Karty 77

i członków Komitetu Obrony Prześladowanych

 

 

     Drodzy Przyjaciele!

 

 

     Pragniemy  wyrazić  solidarność z Waszą nieugięta postawą i zarazem  zapewnić   o naszym gorącym poparciu  dla działalności, która   zaprowadziła  sześcioro  z  Was   na  ławę  oskarżonych.  Znajomość  realiów  systemu  politycznego,   w którym Wam i nam przyszło  żyć,  skłania  nas  do  obaw,   że podobny los  obecne władze   CSRS   gotują  pozostałym  Waszym Towarzyszom:  Jarmili Bělikovej,  Albertowi  Černému,  Ladislasowi  Lisowi,  Václavowi Malému, Jiříemu Němcowi i innym.

 

     Jesteśmy wstrząśnięci i oburzeni tym, że reżym, który wobec opinii   publicznej   świata   ma   czelność   występować   jako „socjalistyczny”,     traktuje     działalność     w     obronie prześladowanych,  w  obronie demokracji i wolności jako ciężkie przestępstwo i karze latami więzienia.

 

     Wiemy,  że Wasz proces i wyrok sprowokowały wiele protestów na    Wschodzie    i    Zachodzie,    wyrażanych   przez   ludzi reprezentujących   różne   ideologie  i  światopoglądy.   W  tej sytuacji  wszelkie  znaki solidarności z naszego kraju należą do takich,  których  tym  bardziej  nie powinno zabraknąć. Jesteśmy bowiem  jako  Polacy  przywiązani do postępowej tradycji naszego narodu,   najpełniej  wyrażonej  w  haśle:  „za  Waszą  i  naszą wolność”.  Jednocześnie,  również jako Polacy,  jesteśmy głęboko upokorzeni  faktem,   że  w  ustanowieniu  obecnego  zniewolenia pobratymczych   narodów  czeskiego  i słowackiego  –  wbrew tej zaszczytnej tradycji  –  wzięli udział żołnierze polscy.

 

     Przede wszystkim jednak  kierujemy do Was te słowa dlatego, iż  wierzymy,  że   „prawda  jest  czymś więcej niż pragmatyczną wersją  rzeczywistości,  wolność czymś więcej, niż »zrozumieniem konieczności«,   godność czymś więcej niż gwarancją egzystencji,  a  to  znaczy,  że reżym, pod którego panowaniem [żyjemy], jest zły i błądzą ci, co mu służą”.

 

     Pragniemy podkreślić słowa, jakie wypowiedział w tym roku w Gnieźnie  Jan Paweł II,   pierwszy w dziejach  papież-Słowianin, wielki  autorytet  moralny  współczesnego świata.  Powiedział on mianowicie:  „I  nie  możemy  my  wszyscy (...), którzy nosimy w sobie  to  Wojciechowe  dziedzictwo,   zapomnieć   tych  naszych Braci”.  Słowa  te,  będące odpowiedzią  na transparent w języku czeskim,  przypominają  i  uobecniają  tak  bardzo teraz ważną i potrzebną  tradycję  przyjaźni  Czechów  i  Polaków,  która  – zacząwszy  się  przed tysiącem lat  –  jest znacznie starsza od czegokolwiek,  co później mogło dzielić nasze narody. Jako rzecz oczywistą dodajmy przy tym, że  sprawa wolności w Słowacji  jest dla nas tak samo ważna, jak sprawa wolności w Czechach.

 

     Wszystkie wymienione okoliczności  sprawiają, że  uznaliśmy za  potrzebne  napisać ten list.  Ponieważ jest to list otwarty, więc  może  nie  będzie  bezcelowym  zaapelować w tym miejscu do opinii   publicznej   na  całym  świecie   o  dalsze  świadectwa solidarności  z  Wami  i  sprzeciwu wobec Waszych prześladowców. Masowość  tych  świadectw  pozwoli   podtrzymywać  nadzieję,  że totalitarny  reżym zaniecha wymierzonej w Was zemsty. A przecież wypadki  takich  zaniechań  zdarzały  się   w różnych państwach,  ustrojach   i   epokach,   pod   wpływem   różnych  uwarunkowań  ideologicznych i geopolitycznych.

 

     W  historii naszego narodu nieraz żywiliśmy „nadzieję wbrew nadziei”.   Taką właśnie nadzieją na Wasze uwolnienie chcemy się podzielić z Wami i Waszymi bliskimi.

 

 

 

List  został  ułożony  wspólnie  przez  Stanisława Śmigla (autor samego  pomysłu),  Konrada  Turzyńskiego  (redagujący  tekst)  i Wiesława   Cichonia   (wnoszący   poprawki).   Tekst  został  tu odtworzony   z   ręcznego   odpisu,  gdzie  występuje  mimowolne opuszczenie, jest nim prawdopodobnie jedno słowo  (odtworzone na zasadzie „zdroworozsądkowej”) w cytacie z wypowiedzi  któregoś z czechosłowackich  opozycjonistów  (nie  udało  się  ustalić jego nazwiska);  ów  cytat  został  umieszczony w liście z inicjatywy W. Cichonia, który początkowo bardzo sprzeciwiał się zaproponowanemu  przez  K.  Turzyńskiego  użyciu  w liście słowa „socjalizm” w konotacji pozytywnej, dopiero ten cytat pochodzący z Czechosłowacji usatysfakcjonował Cichonia... Powyższa wersja listu różni się  od  zachowanego z tamtych lat ręcznego odpisu (w zeszycie u jednego  z  ludzi  tutaj  opisywanych)  nieznacznymi  poprawkami pisowni.

 

Jak   później   Konradowi   Turzyńskiemu  wyjaśnił  gdańszczanin Mirosław  Rybicki[10]  –  jego kolega z Ruchu Młodej   Polski  –  wśród  dosyć  licznych  uczestników  RMP  w Trójmieście  (którym  też przedkładano go do podpisu) znalazłoby się więcej sygnatariuszy owego listu, ale odstraszył ich właśnie ów  „socjalizm”. Paradoksalnie: to raczej Wiesław Cichoń[11],  sympatyk lewicy laickiej (w szczególności – Adama  Michnika),  był  bardziej  predestynowany  do  doceniania socjalizmu  (np.  w  sensie, w jakim Günther Grass pisał „Siedem tez  o  demokratycznym  socjaliźmie” –  w  przeciwieństwie zaś do „socjalizmu realnego”, o jakim mawiali wtedy m.in. Leonid Iljicz Brieżniew  i  Edward  Gierek),  zaś  Konrad  Turzyński  –  będący  właśnie  wtedy  na etapie stawania się uczestnikiem Ruchu Młodej Polski –  raczej  powinien  mieć  powody do wygłoszenia takiego sprzeciwu, jaki  wobec  socjalizmu wyraził Cichoń.

 

Do chwili zebrania pierwszych podpisów bezpieka mogła wiedzieć o fakcie i treści owego listu tylko, jeśli w sublokatorskim pokoju Stanisława Śmigla działał podsłuch. Ale już owe pierwsze podpisy były  zbierane  pod  (dosyć) czujnym  okiem  tajnego współpracownika SB, dentysty  z  Grudziądza  Stanisława  Chamery.  Chamera  czyli TW „Wilk”  był u Sędzikowskich w Chełmży także o 3 dni wcześniej – wtedy  poznał kolejnego toruńskiego opozycjonistę (Turzyńskiego) oraz  dowiedział  się,  że  8  listopada na spotkanie z tutejszą opozycją  przyjedzie  Jan Lityński z Warszawy. (J. Lityński, ur. 18  stycznia  1946  roku,  w  owym czasie był członkiem Komitetu Samoobrony  Społecznej  „KOR”.)  I  oczywiście  napisał  o  tym: „5.XI.79. –  Chełmża  ul. Świerczewskiego 12/3 [autor „połknął” ostatnią  cyfrę  w ówczesnym adresie Sędzikowskich – dopow. JS] godz.21.00  w  mieszkaniu czeka Śmigiel z drugim facetem – oraz właściciel  mieszkania. Rysopis: wzrost 170-175 – szczupły wiek około  25 lat – z brodą – Śmigiel mówi mu po imieniu Konrad – w klapie marynarki nosi znaczek Uniwersytetu Toruńskiego podobno asystent  [...]  o  godz.  22.00ej  [!]  dobiła żona właściciela mieszkania.  Poinformowałem  go  że  środa  [!]  jadę do W-wy na spotkanie  z  Jackiem –  on w niedzielę przeprowadził rozmowy z J. Kuroniem,  Michnikiem,  Wujcem  i Litińskim [!] – spotkanie z Litińskim  [!]  8.XI.79  r.  17.00  Chełmża [...] Skolei [!] ten drugi  facet  wypytywał  –  o  opinie  o Zadrożyńskim – o jego synach –  widać  było z tego, że W-wa poleciła Śmiglowi wybadać dokładnie  sprawę  Zadrożyńskiego – Oto jedna charakterystyczna wypowiedź   Śmigla:   »Zadrożyński  popełnił  błąd,  sam  chciał wszystkim  kierować  nie  dopuszczał  do kontaktu między sobą – czyli  był  w  przenośni  ******  `ojcem  chrzestnym'«. Powyższe wypowiedzi  potwierdzają,  że  to  co  zasiałem  w W-wie zaczyna kiełkować.  Z rozmowy wynikało, że »Konrad« w dniu 4.XI.79 r. – był  u  Borusiewicza  [!]  i  ten  w najbliższym czasie będzie w Grudziądzu   i  Toruniu –  Dlaczego  nie  przeprowadził  Gdańsk planowanej  akcji –  wynikło  to  z  przyczyn obiektywnych (nie wnikałem  jakie) –  Jak  przyszła  Sędzikowska, ze swojej torby wyciągnął Śmigiel materiały i odliczył jej: 50 egz. Robotnika nr 38  i 39 50 egz. Apel do społeczeństwa 30 egz. W obronie Edmunda Zadrożyńskiego. Ja też wziąłem: 25 egz. Apel do Społeczeństwa (2 egzem. [!] dałem Naglowi 10 egz. Robotn. 38, 39 (4 dałem Naglowi, 3 egz. Zadrożyńskiej) 10 ulotek o Zadrożyńskim – [...]  Z  drugiej  torby Konrad – nazywam go tak jak Śmigiel – wyciągnął  swoją  torbę,  z  której  wyciągnął wydania książkowe między  innymi »Prawdę i *****« – i obliczył Sędzikowskiemu, że jest  mu  dłużny  170 zł [...] O godz. 22.00 pytam kiedy Śmigiel jedzie  do  Torunia – mówi, że o godz. 24-ej ma pociąg – późna pora  ale  proszę  się  zabrać  podwiozę was do Torunia. Do tyłu wsadziłem  Nagla  i  Konrada  –  Śmigla  usadowiłem przy sobie. [...]”  (sygn.  IPN  By  001/428,  t. 2, k. 92-94). Opis wyglądu Turzyńskiego   dość   nieprecyzyjny  („szczupły”);  Chamera  był spostrzegawczy,  jednakże  nie zawsze – akurat w tej konkretnej kwestii  prześcignął  go  inny  donosiciel,  gdy  relacjonował o obecności    K.   Turzyńskiego   w   jezuickim   Duszpasterstwie Akademickim,  nie  znając  jeszcze  jego nazwiska (zob.: prof. Wojciech Polak „Anatomia   agenta.   Historia  tajnego  współpracownika  Służby Bezpieczeństwa o pseudonimie »Karol« (1978-1983)”, Finna, Gdańsk 2005,  str.  67/68).  Prawdopodobnie  Chamera także nie doczytał tytułu publikacji, a brzmiał on zapewne nie: „Prawa i ****”, lecz: „Caryca i  zwierciadło”   (poemat  satyryczny  o marsz. Leonidzie Iljiczu Brieżniewie napisany przez   Janusza   Szpotańskiego   pod   pseudonimem  „Aleksander Oniegow”; właśnie w jesieni 1979 r. ta publikacja, jako przedruk z paryskiego miesięcznika „Kultura”, weszła do obiegu).

 

Pierwsze  6  podpisów zebrano w Chełmży, u Mirosławy i Waldemara Sędzikowskich  (ówczesny adres: ul. Świerczewskiego 12 m. 36), w dniu    8    listopada    1979   r.,   przy   okazji   spotkania samokształceniowego   (prelegent,   którym  był  tym  razem  Jan Lityński  z  Warszawy,  członek  Komitetu  Samoobrony Społecznej „KOR”,  odmówił  złożenia  swojego podpisu, uzasadniając to tym, że... „swój podpis trzeba cenić” – !). Oto zebrane tam podpisy:

 

Mirosława Sędzikowska, nauczycielka – Chełmża

Stanisław Śmigiel, inżynier – Toruń

Konrad Turzyński, matematyk – Toruń

Bolesław Niklaszewski, zegarmistrz – Wąbrzeźno

Wiesław Cichoń, filolog – Toruń

Waldemar Sędzikowski, inżynier – Chełmża

 

Na  tym  spotkaniu  był  oczywiście  obecny także TW „Wilk”. Oto treść   jego   donosu:  „Spotkanie  8.XI.79  r. –  godz.  17-22 Chełmża[.] W spotkaniu biorą udział: małżonkowie S. (właściciele mieszkania)  Chełmża[,] Śmigiel – Toruń[,] Konrad [Turzyński – dopow.  JS] –  Toruń[,]  Adamski  (od  godz. 19-ej) Toruń (nowa twarz)[,]  Wiesiek  [Wiesław  Cichoń –  dopow.  JS] Toruń (nowa twarz)[,] M. [poprawnie: N. – donosiciel miał na myśli nazwisko Bolesława  Niklaszewskiego –  dopow.  JS]  Wąbrzeźno[,]  Nagiel [poprawnie:  Renata Nagel – dopow. JS] i ja – Grudziądz[,] Jan Litiński  [!]  W-wa (godz. około 20-ej)[.] Rysopis nowych twarzy [...]   Poruszane  zagadnienia[:]  a)  list  otwarty  w  sprawie Czechosłowacji  podpisało  6  osób –  ja  nie Naglowa tak[,] b) dyskusja nad sprawą Zadrożyńskiego o ewentualnym włączeniu go do listu  w sprawie Czechosłowacji[,] c) ustalenie, że nie włączamy sprawy  Zadrożyńskiego czekamy 2 tygodnie co w tej sprawie zrobi KOR  i  W-wa[,]  d) prelekcja J. Litińskiego [!] – p.t. Gomułka (okres jego oraz okres dojścia do władzy Gierka) – [...]” (płk. Zygmunt Grochowski, „Informacja nr 73/79”, sygn. IPN By 001/428, t.  2,  k.  107).  Tak,  to nie pomyłka: oficerem prowadzącym TW „Wilk”  był  „sam” szef bezpieki w województwie toruńskim (czyli zastępca komendanta   wojewódzkiego  MO  d/s  bezpieczeństwa), pułkownik Zygmunt Grochowski. Wymieniona w donosie Renata Nagel, również  mieszkanka  Grudziądza,  to  (podobnie jak jej małżonek Brunon  Nagel)  osoba  z  kręgu  Edmunda  Zadrożyńskiego.  Pewną niewyjaśnioną  zagadką  pozostaje  jeden  szczegół donosu: gdyby Renata  Nagel  podpisała  ów  list, podpisów zebranych w Chełmży byłoby  siedem,  a  nie sześć... Jeden z podwładnych pułkownika Grochowskiego  tymczasem  zameldował: „W uzupełnieniu meldunku w sprawie   operacyjnego   rozpracowania   krypt.  »Fanatyk«, podaję: Z Wydziału IIIA uzyskano informację,   że   w   dniu   8   bm.  w  mieszkaniu  małżeństwa Sędzikowskich w Chełmży odbyło się zebranie z udziałem – Renaty Nagel,  Bolesława  Niklaszewskiego,  Stanisława Śmigla, Wiesława Cichonia,   Mirosławy   i   Waldemara   Sędzikowskich,   Konrada Turzyńskiego  i NN mieszkańca Torunia – Adamskiego[12]. Pod nieobecność Jana Lityńskiego, który przybył około  godz.  19.30[,]  Wiesław Cichoń przedstawił projekt listu otwartego  w  sprawie skazanych w CSRS sygnatariuszy Karty 77 – treść  dokumentu została przez obecnych zakceptowana i opatrzona pięcioma  podpisami. Dyskutowano również propozycję włączenia do listu sprawy E.. Zadrożyńskiego, problem ten postanowiono uczynić przedmiotem  następnej deklaracji, opracowanej za kilka tygodni. [...]” (naczelnik Wydziału III KW MO w Toruniu kpt. mgr B[ogdan] Ścisłek, „SŁOWNY OPIS ZAGROŻENIA (FAKTU)”, sygn IPN By 0104/274) Tu  okazało  się, że liczba podpisów zebranych na tak kameralnym spotkaniu była jeszcze inna: ani sześć, ani siedem, lecz pięć...

 

Aż  strach  pomyśleć:  czyżby  Służba  Bezpieczeństwa już na tak elementarnym   poziomie   miewała   problemy   w   rozpoznawaniu rzeczywistości? Dalszy ciąg tej opowiastki dostarczy przykładów, świadczących o tym, że bezpieczniacy wiedzieli dużo; ba: wiedzieli więcej, niż  po  nich  się  spodziewali  ci,  którzy  bywali  przez nich śledzeni,  jednak  mimo  tego  czasami  wiedzieli coś błędnie – niestety,   często   takie   ich  błędy  były  niekorzystne  dla śledzonych...

 

Jednakże bezpieka, choć wiedziała niemal natychmiast o powstaniu tego  listu  i  o  rozpoczęciu  zbierania  podpisów pod nim, nie zdołała  temu skutecznie przeciwdziałać. Najwidoczniej TW „Wilk” nie  dowiedział  się  8  listopada w Chełmży, że podpisywany tam egzemplarz listu już następnego wieczoru znajdzie się w Gdańsku. Następne   podpisy   (włącznie  z  podpisem  zaprzyjaźnionego  z Borusewiczem  lublinianina  Krupskiego,  ur.  9  maja  1951  r., redaktora naczelnego kwartalnika „Spotkania”) udało się zebrać w Trójmieście  wkrótce po tym, jak Turzyński spędził 2 doby (10-12 listopada  1979  r.)  w areszcie milicyjnym w Gdańsku (ale  oryginał  listu  – bo kopie nie – przeleżał te dwie doby względnie bezpiecznie w jednym z gdańskich mieszkań):

 

          Antoni Mężydło, student – Gdańsk

          Jacek Kominek – Gdańsk

          Piotr Kapczyński, ekonomista – Gdańsk

          Alina Pieńkowska, pielęgniarka – Gdańsk

          Joanna Duda-Gwiazda, inżynier – Gdańsk

          Andrzej Bulc, technik elektryk – Gdańsk

          Ewa Bulc – Gdańsk

          Janusz Krupski, historyk – Lublin

          Bogdan Borusewicz, historyk – Sopot

          Mirosław Rybicki – Gdańsk

          Krzysztof Wyszkowski, stolarz – Gdańsk

          Błażej Wyszkowski, inżynier – Gdańsk

 

Potem   zostały   zebrane   jeszcze   pewne  podpisy  w  Toruniu (prawdopodobnie   również  w  innych  dzielnicach  Polski),  ale nazwisk tych dalszych sygnatariuszy  nie udało się na użytek niniejszego tekstu odnaleźć.

 

TW „Wilk” uaktualniał swoim mocodawcom wiadomości o losach listu do  skazanych  opozycjonistów  czechosłowackich: „12.XI.79 r. – spotkanie  ze  Śmiglem   Godz.  20-ta –  czekał w ómuwionym [!] miejscu  ul.  Kochanowskiego razem z nim był Konrad (asystent U. Toruń[13] ) – Konrad przyjechał dziś był zatrzymany 48 godz. w Gdańsku. Portierka powiedziała byli panowie z M.O. – i pytali kiedy  będzie jutro – powiedział że po godz. 16 ** nie idzie na wykład do kościoła Jezuitów wykład dla studentów p.t. Marksizm a religia –  [chodzi  o  odczyt  o.  Andrzeja  Kłoczowskiego  pt. „Religijne  źródła  marksizmu”] Ze Śmiglem poszliśmy do kawiarni Pod Fartuchem[14]  – to on wskazał miejsce czekał  tam  Wiesław  [tj.  Wiesław  Cichoń  –  dopow. JS] (ten poznany  w  Chełmży)  – rozmowa toczyła się: – list otwarty – który  o  godz. 21.30 Śmiglowi miał przekazać Konrad z podpisami –  ma  dziś  przekazać  do  W-wy  i  **** wraz z *** ******* – przekazać  do  W-wy,  aby przekazać Wolnej Europie [...]” (sygn. IPN By 001/428, t. 2, k. 108). I rzeczywiście: Stanisław Śmigiel i Wiesław Cichoń pojechali 17 listopada 1979 r. do Warszawy, tam spotkali  się  m.  in.  z  Jackiem Kuroniem, Edwardem Lipińskim, Adamem  Michnikiem,  Henrykiem  Wujcem,  Andrzejem  Celińskim  i Sewerynem  Blumsztajnem. Cichoń przekazał Kuroniowi list otwarty w sprawie dysydentów czechosłowackich z 13 podpisami zebranymi w Toruniu.

 

Obszerne  fragmenty listu (m.in. bez podpisów) Stanisław Śmigiel i Konrad Turzyński usłyszeli przez Radio „Wolna Europa” w pokoju sublokatorskim  Śmigla  (gdzie list powstał) w dniu 24 listopada 1979  r. (tj. w dniu 26. urodzin St. Śmigla). „Monitoring” listu –   a  przy  okazji  innych  spraw, chyba ważniejszych z punktu widzenia  bezpieki –  przez  donosiciela  Chamerę  trwał jednak nadal.  Oto:  „Sprawozdanie ze spotkania z Konradem Turzyńskim w Toruniu – godz. 20.00-21.00 – 12.XII.79” , gdzie można przeczytać:  „a) wyjaśniono sprawę dnia 11.XII – faktycznie nikt nie dojechał –   sukces jest w/g relacji Turzyńskiego – że mimo że nikt nie dojechał  –  tajemnica  była  całkowita  nie było obstawy SB – czyli  nie  przesiąkły  do  nich  żadne informacje – planowany wykład  Kuroń  vel [!] Michnik to ostatnia niedziela grudnia – ale o terminie jeszcze zostanę powiadomiony b) –  następnie  rozmowa  toczyła  się  co  z  tymi  ludźmi  do drukowania –  [od  tego  miejsca  donosiciel  zdaje się cytować rozmówcę  przeplatając to własnymi komentarzami – dopow. JS] »w sobotę  mam  otrzymać  informacje  dot. ludzi czy będziemy mieli tych  ludzi  –  sprawa  nie  jest  łatwa,  wymaga  szczegółowej selekcji  bardzo Pana proszę niech Pan przypilnuje tej sprawy – szkoda aby sprzęt był nie wykorzystany c)  następnie rozmowa toczyła się pod kątem ostatnich wykładów w »duszpasterstwie« ich oddźwięku wśród studentów – [tu widocznie znowu  Chamera  przechodził  do cytowania Turzyńskiego – dopow. JS]  Muszę  też Pana poinformować, że list napisany w Chełmży – dobił  wówczas szczęśliwie do W-wy (dowiózł go Litiński [!] – i zaraz  na drugi dzień treść jego przekazał Kuroń – do Paryskiej Kultury) –  Kopie  doszły  do  Gdańska,  Wrocławia  i Krakowa i zbierane  są  dalej  podpisy –  w pierwszych dniach stycznia ma przyjechać  wysłannik  studentów z Krakowa – chcą nam pomóc, my też  uważamy,  że  gdy  ruszy  drukarnia  –  zalejemy  Toruń  i Grudziądz  [a  i]  tutaj  mamy jeszcze dużo do zrobienia – ci z wykładów  w  Duszpasterstwie  powinni  być  zdecydowanie nasi – Ostatnio  nawiązałem kontakt z Łodzią – to też silny ośrodek – [wspólna]  współpraca  powinna  dać efekty – tymbardziej [!] że »Bratniak«  z  Gdańska  (chodzi  o  czasopismo)  nie  bardzo się przyjął  na  naszym terenie – może studencki »Puls« z Łodzi się przyjmie.   [tu   widocznie   przerwa   w   relacjonowaniu  słów Turzyńskiego –  dopow.  JS]  Z kim nawiązał kontakt w Łodzi nie powiedział –  ale ostatnio jest w ciągłym kontakcie  z Litińskim [!] –  a  wiadomo  mi,  że  Litiński  [!]  utrzymuje kontakty z Sułkowskim  i Bierezinem (jeden z nich jest redaktorem »Puls«) i z tymi ludźmi napewno [!] nawiązał kontkat. [tu widocznie powrót do  relacjonowania słów Turzyńskiego – dopow. JS] Śmigiel mówił że   ma   Pan   materiały   dla  mnie –  niestety  nie  dowiózł Miklaszewski[!] z Wąbrzeźna – spodziewam się go w każdej chwili –   jeśli  dojutra nie przyjedzie wyślę telegram – powinien on jechać  do  W-wy  w  piątek  –  [odtąd  donosiciel przeszedł do pisania  we  własnym imieniu – dopow. JS] z tego wynika, że tym lansowanym   pewnym   człowiekiem   który  będzie  jeździł  jest Miklaszewski [!] Następnie   omówiliśmy  kontakty –  jeśli  Śmigiel  wyjdzie  ze szpitala  –  bedzie zaraz dzwonił – do mnie – gdyby do soboty nie  było telefonu – to mam zadzwonić w sobotę do Konrada rano, gdyby  była  wolna  sobota  to  chce  już  w  piatek wyjechać na Wybrzeże  [...]  O godz. 21.30 wyszliśmy z kawiarni, odprowadził mnie  do samochodu [...] Następnie udałem się pod wskazany adres –   czekałem  do  godz. 22.15 – niestety nikt nie przyszedł – pojechałem  do  Grudziądza.  [...]”  (płk.  Zygmunt  Grochowski, „Informacja  nr  85/79”,  na  podstawie  donosu  TW  „Wilk” z 11 grudnia 1979 r., sygn. IPN By 001/428, t. 2, k. 173-174).

 

 

wiedział, za co inkasował

 

Stanisław  Chamera najprawdopodobniej udzielał się na rzecz SB z wyrachowania, z chciwości na pieniadze za donosy. Bardzo drobną, ale  znamienną, ilustracją jego pieczołowitości pod tym względem jest  następujący  (trochę  wcześniejszy  od  powyższego) donos: „Godz.  20-ta – mieszkanie ul. [Świerczewskiego], Sędzikowskich nie  było  –  udałem  się pod drugi adres – ul. Strzelecka 1 I piętro – zastałem Sędzikowską, [...] Miała też pismo »Aneks« – 5  egz.  pytała czy ja wezmę – wziąłem 3 szt. – zapłaciłem 3 x 15  zł  (45  zł).  Pytam  gdzie mąż – będzie w sobotę. Jak będę jechał z [?] Torunia będę chciał odwiedzić Śmigla i zobaczyć się z  Konradem – to wpadnę do nich­„ (sygn. IPN By 001/428, t. 2, k.  163).  Chodzi  mianowicie  o  to,  że TW „Wilk” na użytek SB wyraźnie zaznaczył, że z własnej kieszeni wyłożył na zakup wrażej literatury  i  (na  wszelki wypadek?) wyręczył esbeka w pomnożeniu liczby  15  przez  3.  Służba  Bezpieczeństwa refundowała bowiem swoim tajnym współpracownikom rozmaite koszty, a już szczególnie koszty  poniesione  na  przejazdy i na zakupy „bibuły”. O takiej wspaniałomyślności (skrupulatności i hojności) bezpieki świadczą rozliczne notatki służbowe   sporządzane   przez   oficerów, kontaktujacych  się  z TW „Karol”, o którym poniżej wielokrotnie bedzie mowa.

 

TW  „Wilk”  doceniał  wspaniałomyślność SB i odwdzięczał się jej tym  samym.  Może  chcąc  zrehabilitować  się  za niedopatrzenie dotyczące  wyjazdu  K. Turzyńskiego do Trójmiasta w listopadzie, już  w  miesiąc  później, nie tracąc przecież czasu na spotkanie osobiste  z  (zapracowanym na jego wysokim stanowisku!) oficerem prowadzącym,  zatelefonował,  gdzie  trzeba,  dzięki  czemu inny oficer  mógł  okazać  rewolucyjną  czujność: „W dniu dzisiejszym tajny  współpracownik  nr  04251  powiadomił  telefonicznie  (wg umówionego  kodu),  że Konrad Turzyński w dniu 7 bm. wyjeżdża do Gdańska  lub  Warszawy  z  zamiarem  uzyskania  większej  ilości materiałów bezdebitowych. [...] Uwagi

1.   Informacje   od   tw. przyjąłem  stosownie  do  upoważnienia udzielonego przez płk. Grochowskiego.

2. Kopię notatki przekazać Wydziałowi III. Proponowane przedsięwzięcia:

1.  Wystosować szyfrogram do Wydziałów III w Warszawie i Gdańsku z  informacją  o  przyjeździe  na  ich teren naszego figuranta i sugestią   zatrzymania  go  w  przypadku  posiadania  materiałów bezdebitowych.

2. W zależności od informacji uzupełniających tw. nr 04251 dot. terminu powrotu M. [!] Turzyńskiego przygotować grupę operacyjną i obserwację **** w celu:

- ustalenia *** na jaki adres wymieniony dostarczy materiały,

-  zatrzymania   figuranta.” 

(ppor.  mgr  H[enryk]  Misz,  st. inspektor     Inspektoratu    Analityczno-Informacyjnego    z-cy Komendanta Wojewódzkiego Milicji Obywatelskiej ds. SB w Toruniu, „Notatka  służbowa”,  datowana  7  grudnia 1979 r., sygn. IPN By 001/428,  t. 2, k. 165, awers). Na szczęście, tym razem pośpiech „Wilka” okazał się dla SB bezużyteczny...

 

Tu należy gwoli ścisłości wyjaśnić, że w esbeckim żargonie słowo „figurant”   oznaczało   osobę,   którą   SB   śledziła,   toteż „figurantem” można było zostać, nawet nie wiedząc jeszcze o tym. Stanisław  Śmigiel  został  więc  figurantem Sprawy Operacyjnego Rozpracowania  „Klepsydra”, prowadzonej początkowo przez KW MO w Gdańsku  (jako  student  tamtejszej  politechniki został 19 maja 1977  r.  zauważony  przez  bezpiekę,  gdy rozwieszał klepsydry informujące  o  zamordowaniu Stanisława Pyjasa w Krakowie 7 maja 1977  r.  – stąd kryptonim „Klepsydra”), Emilia Karolewska, ur. 10  czerwca  1950  r.,  bibliotekarka  Książnicy Miejskiej, była przedmiotem  SOR „Lokal”, Katarzyną Kałamajską-Liszcz, studentką Wydziału  Sztuk Pieknych UMK, bezpieka interesowała się w ramach SOR  „Maj”, Krystyna Kuta, studentka III roku filologii polskiej UMK,   została   objęta   Sprawą  Operacyjnego  Rozpracowania  o kryptonimie  „Klub”  (potem  tę SOR zamknięto, a jeszcze później dla  Krystyny  Kuty  otwarto SOR „Sprzątaczka” – por. np. sygn. IPN  By 0104/206. k. 20), Janina Ochojska, ur. 12 marca 1955 r., studentka  V  roku  astronomii  UMK,  otrzymała  na takiej samej zasadzie  kryptonim „Maria”, Małgorzata Złotucha, ur. 3 września 1957  r.,  „podlegała”  pod SOR „Szopka”, Konradowi Turzyńskiemu KWMO  w Toruniu założyła SOR o kryptonimie „Brutus” (pochodzenie kryptonimów: „Szopka”, „Maj”, „Lokal”, „Klub”, „Maria”, „Brutus” nie jest jasne), Bolesławem Niklaszewskim[15] toruńska bezpieka zajmowała się w ramach SOR „Fanatyk”, inny z sygnatariuszy listu do skazanych  Czechosłowaków,  Antoni Mężydło, ur. 23 sierpnia 1954 r.,  został  jeszcze  w  Gdańsku  figurantem  SOR  „Prymus” itd. Kryptonimy   nadane   Cichoniowi,   Niklaszewskiemu   i  Mężydle objaśniają siebie same, zaś ostatnie dwa wydają się bardzo celne – Mężydło  studiował  mniej  więcej  jednocześnie  na  dwóch uczelniach,  ukończywszy  elektronikę na Politechnice Gdańskiej, kontynuował  wówczas jeszcze studiowanie fizyki na Uniwersytecie Gdańskim;   swój   „staż   opozycyjny”   rozpoczynał   razem  ze Stanisławem Śmiglem u boku Bogdana Borusewicza.

 

Ak wyglądał stwór zwany „figurantem”? Niektórzy toruńscy figuranci zapadali w pamięć także wizualnie. Stale uśmiechnięta, uśmiechem wyrażającym dystans wobec świata, Janka Ochojska, chociaż nieustannie zmagająca się ze swoją niepełnosprawnością (chodziła o kulach), Mirka Sędzikowska z błyszczącymi, głęboko osadzonymi oczami, w których nieustannie tli się uśmiech (nawet gdy twarz się nie uśmiecha), optymizm i życzliwość wobec ludzi, Małgosia Złotucha poruszająca się na wózku (w jej wypadku narażanie się na esbeckie represje już samo w sobie ma wymiar heroiczny...), Krysia Kuta, brunetka z włosami nieodmiennie uplecionymi w długi warkocz, mówiąca dosyć cicho i niezbyt wyraźnie, często chodząca z wiklinowym koszem zawierającym „bibułę”, Wiesiek Cichoń, wysoki, lubiący i umiejący dużo mówić, wypowiadający się ze znakomitą dykcją, ze swadą prawdziwego humanisty (widać, a raczej słychać, było, że mowa to jego „żywioł”), robiący poniekąd wrażenie „zbuntowanego artysty”, Bolesław Niklaszewski, wysoki, ale niepozorny, jego sylwetka i wyraz twarzy, w połączeniu z ubogim i trochę niedbałym ubiorem w ciemnej tonacji, manifestowały słabość albo raczej bezbronność, Staszek Śmigiel, niewysoki i niepozorny, ze stale przewieszoną przez ramię torbą, z „przepraszajacą” miną na twarzy, skupionej i wyrażającej zdziwienie światem, Konrad Turzyński, chyba nigdy nie uczesany, za to prawie zawsze z teczką w ręce, mówiący dużo i bardzo chętnie, ale mało wyraźnie (tylko Staszek go w tym ostatnim wyprzedzał), Antek Mężydło, wysoki, postawny, z wybitną inteligencją „wypisaną” na wysokim czole, w wyrazie twarzy i w tym, co mówił. (choć mówił nie aż tak sprawnie jak Wiesiek), wysoki, szczupły blondyn Jasio Szejka (zwany „Szejkiem” albo „Szeryfem”) z opadem powiek, Robert Ziemkiewicz z bujną brodą, lubiący czasami żartobliwie pozować na starotestamentowego proroka w stanie profetycznego „transu”... Rzeczywiście – gromadka porywających się – bezwiednie? –  „z motyką na słońce”...

 

 

epizod II

pierwszy kwartał 1980 r.

(samokształcenie studentów)

 

spotkanie z Duszą na dworcu

 

Stosunkowo  liczną  część  toruńskiej  opozycji przedsierpniowej stanowili  ówcześni studenci UMK. Na ogół byli to ludzie, którzy (jak np. Janina Ochojska, ur. 12 marca 1955 r., studentka V roku astronomii  na  UMK,  obecnie  bardzo  znana w całej Polsce – i także  w  innych krajach – z powodu kierowania wielkimi akcjami charytatywnymi)  uprzednio  udzielali się w którymś z toruńskich duszpasterstw akademickich. Przypadkiem może nie bardzo typowym, ale za to osobą o: bardzo wielkim zaangażowaniu, bezinteresownym poświęceniu,  znacznej  odwadze  a przy tym – nieprawdopodobnej skromności  (na  domiar  wszystkiego  –  ogromnie  utalentowaną poetką  o swoistym, niepowtarzalnym stylu), okazała się Krystyna Kuta  pochodząca ze Szczecina, ur. 22 grudnia 1956 r., ówcześnie studentka III roku filologii polskiej UMK, a od stycznia 1980 r. także   –   członkini   Klubu   Samoobrony  Społecznej  Regionu Wielkopolsko-Kujawskiego   (zob.:   niepodpisany  tekst  „Ludzie tamtych  dni”,  „Nowości.  Dziennik toruński” z 31 sierpnia 1990 r.,  str.  6). Oddajmy jej głos: „Wychowałam się w Szczecinie. W 1970  byłam świadkiem wydarzeń grudniowych. Zapuściłam się wtedy do  samego  śródmieścia. Czułam gaz łzawiący, słyszałam strzały, widziałam  tłumy, czołgi na ulicach. [...] Gdy doszedł do władzy Gierek,  wydawało  się, że będzie dobrze. [...] Potem był Radom. Studiowałam  już  w  Toruniu. Z Wolnej Europy dowiedziałam się o istnieniu  KOR-u.  [...]  W  1977  roku  rozwiązane  zostało pod zarzutem  kontaktów  z  KOR-em  Koło Naukowe Filologii Polskiej. Oskarżenie  to  wówczas  było  czystym  absurdem. Pani Mocarska[16], opiekunka  Koła,  była  bez reszty zaangażowana w pracę naukową, przy  czym  jej  interpretacja  literatury  i życia literackiego odbiegała  od  oficjalnej.  [...]  A ja ten upragniony kontakt z KOR-em  złapałam  parę  miesięcy  później.  Od  pierwszego  roku pracowałam  w  studenckim  radiu »Centrum« [...] W związku z tym wyjeżdżałam  czasem  do Gdańska, Warszawy, Łodzi. W Warszawie, w akademiku  »Mikrus«,  przez  najczystszy  przypadek – pomyliłam pokoje –  zostałam  ugoszczona  przez  chłopców,  którzy  mieli książkę Barańczaka »Ja wiem, że to niesłuszne«. Barańczak był mi trochę   znany.   Wywiązała   się   rozmowa.  Tak  się  zaczęło. Przywoziłam  z Warszawy »Robotnika«. »Biuletyny Informacyjne KSS KOR«.  Długo  to  nie trwało, bo urodziła się Ania. [...] W 1978 miałam rok przerwy w studiach. Potem znów wróciłam do Torunia. W niedługim  czasie  przyjechali  tu  Staszek Śmigiel (z Gdańska), Konrad  Turzyński  (też z Gdańska), Wiesiek Cichoń (z Poznania)[17].   W   Warszawie   znałam  coraz  więcej  osób –  działaczy niezależnych:  Kuronia,  Wujca,  Joannę Szczęsną, Ankę Kowalską. Emocje?  Towarzyszyły  wielu  sytuacjom,  niekiedy były podszyte humorem.  W styczniu 1980 r. w trójkę – Turzyński, Śmigiel i ja – odprowadzaliśmy na dworzec Aleksandra Halla. A właściwie to wszyscy wówczas wyjeżdżaliśmy: dwie osoby do Gdańska, dwie [Kuta i  Śmigiel –  dopow. JS] do Warszawy. No i niezbyt nam wyszło z tymi  podróżami.  Akurat wyszłam do toalety. Konrad trzymał moją torbę. Wracając ujrzałam trójkę[18] moich towarzyszy w niezbyt miłej sytuacji:  patrol ubecki pod przewodnictwem pana Duszy prowadził ich  na  komisariat...  Zostałam  bez dokumentów i pieniędzy. Na drugi  dzień  stopem[19]  dotarłam   do   Warszawy.   Poszłam  do  Kuronia, powiedziałam  co  trzeba.  Pożyczył  mi  300 zł (moje stypendium wynosiło  wówczas  1000  zł).  Podczas  następnego pobytu[20] w  Warszawie  chciałam  oddać  swój  dług.  Kuroń zdecydowanie  odmówił.  Te  300  zł  położyłam  na tacę w Leśnej Podkowie,  gdzie  właśnie  kończyła się[21] głodówka  przeciw  represjom i w intencji  uwolnienia  więźniów  politycznych (uwolniono wtedy [z aresztu   śledczego   –  dopow.  JS]  Mirosława  Chojeckiego).” (Małgorzata  Skuczyńska,  „Zwykły  szary człowiek. Z pominięciem pytań  zapis rozmowy z Krystyną Kutą”, „Przegląd Pomorski. Pismo społeczno-kulturalne”,  nr  1(20)  z 1991 r., str. 17 i 18).

 

Trzeba   tu  wyjaśnić,  że  Aleksander  Hall,  nieformalny  (ale faktyczny)  przywódca  Ruchu  Młodej  Polski,  uczestniczył jako prelegent  w  spotkaniu  samokształceniowym,  które odbyło się w pokoju  subklokatorskim  Stanisława  Śmigla  25 stycznia 1980 r. wieczorem. W spotkaniu uczestniczyli znowu głównie studenci UMK. Przebiegło ono bez zakłóceń ze strony SB. Dopiero ok. godz. 2.00 w   nocy,  na  Dworcu  Głównym  PKP  w  Toruniu,  kiedy  Hall  i przynajmniej  jedna  spośród  osób towarzyszących jemu mieli już wykupione  bilety  (ale  jeszcze  nie  zdążyli  odejść od kasy), zostali  zatrzymani  przez funkcjonariuszy SB (wśród których był por. Eugeniusz Dusza). Zdaniem bezpieki: „jak  wynika  z ustaleń Wydziału III tut. Komendy – udawali się do   Gdańska,   a   stamtąd   mieli   jechać   do   Warszawy  na antysocjalistyczne   spotkanie   u   Jacka  Kuronia”  (naczelnik Wydziału  Śledczego  KWMO  w  Toruniu  płk. Eugeniusz Gawroński, pismo  L.dz.  J-0242/80 z dnia 27 stycznia 1980 r., sygn. IPN By 082/143,  t.  1,  k.  1  awers). Była to informacja nieścisła – przynajmniej o tyle, że Hall i Turzyński nie wybierali się wtedy do  Warszawy – ani przez Gdańsk, ani bezpośrednio. Zamiast tego czterej  zatrzymani  spędzili  dwie  doby  w:  Toruniu  (Hall  i Ziemkiewicz) i Golubiu-Dobrzyniu (Śmigiel i Turzyński). Toruńska bezpieka   miała   bowiem   zwyczaj,   że   mieszkańców  Torunia zatrzymywanych  na  48 godzin osadzała w aresztach milicyjnych w woj.  toruńskim,  ale  poza Toruniem. W ten oto sposób Śmigiel i Turzyński,  zwolnieni  ok.  drugiej  w  nocy  z  niedzieli 27 na poniedziałek  28 stycznia, mieli do wyboru albo czekać na stacji kolejowej  (wtedy jeszcze przez Golub-Dobrzyń kursowały pociągi, ale już wówczas bardzo rzadko) kilka godzin na najbliższy pociąg pasażerski,  ryzykując  spóźnienie do pracy w poniedziałek rano, albo liczyć na „autostop” w nieogrzewanym pociągu towarowym – o ile taki by się nadarzył, a jego obsługa by na to zezwoliła...

 

Torbę  Krystyny Kuty, którą miał przy sobie Turzyński z momencie zatrzymania  go,  właścicielka  odzyskała od bezpieki w parę dni później,  musiała  w  tym celu udać się tam, aby odzyskać różne ważne  dokumenty  jak  m.in.  dowód  osobisty  i książeczkę PKO. Esbecy nakłonili ją do napisania oświadczenia, które zredagowała w  formie  zakamuflowanego  szyderstwa:  „W  dniu  31  I 1980 r. odbyłam  rozmowę  z  funkcjonariuszem  MO. Po tej rozmowie zdaję sobie  sprawę, iż niektóre z moich dotychczasowych poczynań były niezgodne   z  obowiązującymi  normami  współżycia  społecznego. Obiecuję  się  nad  tym  zastanowić.  Zostałam  poinformowana  o konsekwencjach,  które  mogą  mnie spotkać w przyszłości. Bardzo się boję.” (sygn. IPN By 082/143, t. 1, k. 31 awers).

 

 

spotkanie zrelacjonowane

 

Spotkanie    z    Aleksandrem Hallem    nie    było    pierwszym   zebraniem samokształceniowym,  w  jakim  brała  udział  Krystyna Kuta, lecz najprawdopodobniej  trzecim.  Poprzednie,  z  dnia  8  stycznia, starannie  opisał  TW  „Wilk”  czyli grudziądzki dentysta Stanisław Chamera: „Sprawozdanie  z  obecności  na  seminarium grupy studenckiej – odbywającego  [!] się w dniu 8.I.80 r. [w] godzinach wieczornych (począt. godz. 19-ta) opuściłem mieszkanie o godz. 22.30 z dwoma studentkami  –  pozostałość  osób  jeszcze  została – zebranie odbyło  się w mieszkaniu St. Śmigla Jak uprzednio zaznaczyłem na w/w  seminarium  o godz. 20.30 [...] odbyła się dyskusja Wejście moje  wywołało  zainteresowanie  (widać  to  było  po  [minach]) rzuciłem okiem i stwierdziłem [z] zadowoleniem, że z żadną osobą prócz  [uprze]dnio  znanych  Konrada [i] Wiesława nie znam) – i gdy  bliżej się przyjrzałem – jednego już znałem teraz siedział przy  oknie  szczupły –  twarz pociągła włosy ciemne uczesany z przedziałkiem –  tak  to facet który kręcił się przy pierwszych sp[otkaniach]  gdy  Śmigiel  nie  przyszedł, a wysłał [go] przed kawiarnię  »Pod  [Modrym] Fartuchem« – widocznie był na obstawie to było wówczas  pierwsze  spotkanie  ****  gdzie  byłem  ze  Śmiglem  i Wiesławem  i  teraz kojarzę sobie słowa Wiesława w czasie jazdy: –  »niech  mi  pan  *******  pan widać nieźle prosperujący [ma] dobry  zawód  i  pozycję  – przystąpił do ruchu i naraża się – Panie Wieśku – to długa i krótka historia, nienawiść wessałem z mlekiem  matki, która na kresach straciła majątek ziemski« – to wówczas go [******] [ta odpowiedź] mimo wszystko niemógł [!] się z  tym pogodzić [coś] mu nie pasowało – – i on zorganizował te szopkę  –  dlaczego  o tym piszę – [już] gdy mnie zobaczył był zmieszany chętnie uciekał wzrokiem – (będzie ** próbował swoich sztuczek) – Na seminarium było ze mną 16 osób (sześć dziewczyn) –   osoby  zgromadzone w jednym pokoju tworzyły tłok – siadały gdzie kto mógł) – [Tu  następuje  szkic  sytuacyjny przedstawiający rozmieszczenie osób i przedmiotów w pokoju – dopow. JS] Legenda Cyfry 1-15 oznaczają jak siedziały osoby poz. 16 – to ja.

- I – czarny kawał materiału na nim napis 18.XII.1970

- II – Afisz ulotka (mały format)

- III –  Afisz  przywieziony  ostatnio  z  W-wy  (te same co były wówczas dla Grudziądza)

Krótka    charakterystyka    osób    które    zapamietałem    – chronologicznie [!] jak były numerowane miejsca

1) facet  lat  około  25 –  szczupły  włosy ciemno blond lekko [falujące] (dużo dyskutował na temat przemitów[22] [!] materiałów do Zw. Radz. jak też na temat sytuacji gospodarki z [!] Zw. Radz.) [Przy]  mówieniu  mrużył oczy – wskazywało na wadę oczu – przy uśmiechu – widoczny mostek metalowy korony ***

2)  [fac]et  młody  lat  około  20-tu – [szczu]pły włosy ciemne krótkie nie ****ł żadnego głosu

3) dziewczyna  (która  jechała  ze  mną  do akademika) – włosy długie  ciemne  [blon]d ubrana ze smakiem elegancko [w] dyskusji głosu nie zabierała –

4) facet  o którym już pisałem – *** na obserwacji – szczupły twarz pociągła włosy ciemne uczesany z przedziałkiem gładko

5) dziewczyna  która  prowadziła  *****  i  referat  –  trzeba przyznać  że  to  [metodycznie]  dobrze -– wczasie [!] rozmowy w drugim  pokoju  ****  chęć  przeprowadzenia  tego  wykładu. Moja odpowiedź:  dobrze,  ale  chcia[łbym]  przesłuchać  taśmę z Pani wykła[dem]  to jest inne środowisko, to co [dla] Pani i Was jest historią  to  dla *** ludzi to kawał życiorysu – je[żeli] dojdę do  wniosku,  że  to  jest ****** zorganizujemy spotkanie – ale [nie]  wcześniej  jak [!] po procesie Zadrożyńskiego »tak wiem o tym  człowieku  mó[wił  mi  Staszek  (Śmigiel)«] –  Widzi  Pani wzwiązku  [!]  z  procesem *** nasza uwaga skupiona jest *** *** obronie – ??

6)  dziewczyna typ męski włosy krótkie [upię]te po męsku – **** spodnie   bluzę  sportową –  brała  duży [!] [udzi]ał  w  dyskusji (wyglądało  na  to [że] jest współtwórczynia wykładu) – [to] ta która  prowadzi  bibliotekę  –  [byłe]m  u niej w mieszkaniu – Katarzyna  Kałamajska  tel.  204-84,  [ul.] Gagarina 186 m. 7 – [umówi]ona ze mną na piątek godz. 9.00??? [Zamówi]łem 12 pozycji z biblioteki. –

7)  Wiesław  dyskusja  to  on słowa **** ** błyszczał [?] (widać było że *** jest nie lubiany).

8)  dziewczyna  lat  około  20-tu – uczesana gładko, w dyskusji głosu nie zabierała

9) Konrad

10) facet  lat 20-25 – bardzo ob*** broda i wąsy koloru ciemno bl[ond]  (gdzieś  go  już spotkałem) twarz okrągła [nalana] cera czer[wona] [?] w dyskusji nie brał udziału

11) Śmigiel

12)  facet  bardzo  podobny  do  S[ędzikowskiego]  z  Chełmży –- (wyglądał mi na jego brata) – w dyskusji nie zabierał głosu

13)  facet  z lekką czołowa łysiną (włosy jasne w okularach) też dyskutujący

14)  dziewczyna  uczesana  gładko włosy ciemne (nieciekawa) -– w dyskusji głosu nie zabierała

15)  dziewczyna ładna włosy ciemne długi warkocz – na imię Kika – dość żywo reagowała i brała udział w dyskusji

16) ja

Wnioski Dlaczego  wśród tych młodych ludzi tyle nienawiści do Zw. Radz.? Mam  już  wyrobiony  swój  pogląd ale wrócę gdy bliżej poznam to środowisko  mam  też  już  koncepcję –  *****  się – czekam na [decyzję] Rozmawiając  z  dziewczyną  K.K.[23]  – pytałem – widziałem rzutnik wykład  był  ilustrowany  przez  sleidy  [!] – co te slaidy [!] przedstawiają? – kopie i zdjęcia afiszów ulotek *** ukazują się w  Zw.  Radzieckim taśma, magnetofon (nie duży chy[ba]] i sleidy [!]  zostały  u Śmigla” (płk. Zygmunt Grochowski, „Informacja nr 2/80” na podstawie donosu TW „Wilk”, sygn. IPN By 001/428, t. 2, k. 201-205).

 

Wzmianka  o afiszach ze Związku Sowieckiego dość mocno sugeruje, że  wbrew  dekoracjom,  opisanym  przez Chamerę na początku jego donosu,   przedmiotem  spotkania  nie  była  (świeża  wtedy)  9. rocznica Grudnia 1970 r., a forma i treść propagandy państwowego ateizmu   w   Sowietach.   Co   bardziej   fascynowało  Stanisława Chamerę: „nienawiść”     do    Sowietów,    czy    młodość   rozmówczyni (Kałamajska-Liszcz była wtedy 26-latką)?

 

W  punkcie pierwszym TW „Wilk” popisał się (jako dentysta) swoim „zboczeniem  zawodowym” –  opis  wyglądu  owej  osoby  świadczy jednoznacznie, że to Jan Szejka, ur. 12 listopada 1955 r., który wtedy  był  studentem ostatniego roku astronomii. Numery siódmy, dziewiąty  i  jedenasty  to  oczywiscie:  Wiesław Cichoń, Konrad Turzyński  i  Stanisław  Śmigiel.  Osoba  wymieniona pod numerem trzynastym  to  najprawdopodobniej  Antoni Mężydło – zgadza się wszystko, oprócz... okularów (których wtedy na pewno jeszcze nie nosił).   Jednak   Chamera   nie  był  obdarzony  aż  tak  dobrą spostrzegawczością  i  pamięcią,  żeby  wykluczać  tu pomyłkę – wiadomo  zaś  skądinąd na pewno, że Antoni Mężydło brał udział w tym  spotkaniu. W punkcie piętnastym jest mowa o Krystynie Kucie –  „Kika” to przydomek, którym była zazwyczaj nazywana w gronie bliskich znajomych. Pozostałe wymienione osoby (oprócz Katarzyny Kałamajskiej-Liszcz, wymienionej z nazwiska przez autora donosu) trudno  jednoznacznie  albo  w  ogóle zidentyfikować. Nie wydaje się, aby wśród nich był ktoś „podobny do Sędzikowskiego” (np. – aktor  odtwarzający w kilka  lat  później w australijskim serialu „Powrót  do  Edenu”  postać  Grega  Mursdena),  raczej  byłby to Waldemar Sędzikowski właśnie.

 

Dnia 15 marca 1980 r. SB zatrzymała kilkoro mieszkańców Torunia, osadzając  ich  „oczywiście”  znowu w aresztach POZAmiejscowych: Zaczęto od Aliny Walukiewicz (ur. 18 czerwca 1957 r.; wówczas – studentka IV r. filologii polskiej na UMK), tym razem schwytanej jako „łączniczki”, przywożącej „bibułę” z Warszawy do mieszkania Śmigla. Alinę Walukiewicz osadzono w areszcie MO w Wąbrzeźnie, a co  do  pozostałych zatrzymanych w związku z tym, to: Stanisława Śmigla   –   w   Golubiu-Dobrzyniu,   Konrada   Turzyńskiego  w Wąbrzeźnie,  Bolesława  Niklaszewskiego  w  Golubiu-Dobrzyniu  i Andrzeja   Huniewicza  w  Chełmży  (komendant  wojewódzki  MO  w Toruniu,  płk.  mgr  Zenon Marcinkowski, pismo L.dz. A-O252/80 z dnia  15  marca  1980  r.  do  dyżurnego  operacyjnego  Gabinetu Ministra  Spraw  Wewnętrznych i do dyżurnego Komendy Głównej MO, sygn.  IPN  By  082/143, t. 1, k. 59 i 60). Konrad Turzyński tak oto  ustosunkował się do tego faktu (w zakrsie odnoszącym się do niego samego): „[...] Wiesław Modzelewski [chodzi, rzecz jasna o szer.   mgr.   Wiesława  Modrakowskiego –  dopow.  JS]  w  dniu 15.03.1980  [...]  oświadczył  mi,  że  zostaję zatrzymany na 48 godzin.  Przy  tym  na  moje  pytanie,  czy znów będę osadzony w areszcie  znajdującym się poza Toruniem, odpowiedział twierdząco dodając, że samo zatrzymanie sprawi mi zbyt małą dotkliwość i że potrzebna (!) jest jeszcze dodatkowa, polegająca na konieczności powrotu  na  własną  rękę  do  Torunia  (tym  razem z Wąbrzeźna; nieuchronnie  spowodowało to moje spóźnienie się do pracy w dniu 17.03.1980).  W  ten  sposób  –  niestety nie po raz ostatni – potwierdziły  się  moje obawy wyrażone w końcowej części pisma z dnia 1.03.1980 r., jakie skierowałem do prokuratora rejonowego w Gdańsku.” (Konrad Turzyński, skarga „Do Prokuratury Wojewódzkiej w Toruniu”, datowana 16 kwietnia 1980 r., odpis milicyjny, sygn. IPN  By  082/143 t. 2, k. 257.) Ale ten przeskok nieco w przód w czasie   służył  tylko  zilustrowaniu  tego,  że  SB  traktowała zatrzymania  jako  represje,  a  nie jako środek zapobiegawczy, i starała  się przy tym (formalnie pozostając w zgodzie z kodeksem postępowania  karnego)   dozować   według   własnego   uznania  intensywność tej represji.

 

 

podróże do Warszawy

 

Wypada   powrócić  w  tej  opowiastce  do  stycznia  1980  roku. Stanisław  Chamera  czyli  TW  „Wilk”  zabrał  swoim  samochodem Krystynę Kutę i Stanisława Śmigla do Warszawy, następnie zaś tak tę  podróż opisał pułkownikowi Zygmuntowi Grochowskiemu (swojemu oficerowi  prowadzącemu):  „Sprawozdanie  z wyjazdu do W-wy dnia 17.I.80 r. Spotkanie z Kuroniem sprawa Zadrożyńskiego a)  omówienie  treści  ulotek  o Zadrożyńskim na W-wę – Śląsk i Kraków –  osobne  dla  Grudziądza drukiem pilnym **** zająć się Chojecki  (Mirek)  – dzisiaj nie było go w W-wie – Jutro z nim załatwi Jacek Kuroń. b)  omówienie  jego sprawy (Zadrożyńskiego) rozmowa sam na sam z Kuroniem  przyznał  mi  rację, że na pewno moje ostrzeżenia były słuszne.  Jesteś  wysoko  notowany w KOR i mógłbyś mi zaszkodzić (miał chyba na [myśli] Moczulskiego) [...] [Wziąłem] 5 egz. Robotnika 39, 5 egz. Robotnika 40 1 Głos U Śmigla zostało 50 8 – Informatorów 5 – Caryca i zwierciadło 15 – Kołakowski 3 Głosy Robotnik 1/6 W  dniu  17.I  – 80 r. – rano o godz. 7.00 w mieszkaniu Śmigla był   –   Konrad,  Miklaszewski[!],  dziewczyna  X  i  Śmigiel, Miklaszewski  [oddał]  list  do  W-wy  Śmiglowi –  ktory został przekazany   Kuroniowi   –   w  liście  opisał  represje  SB  w [Wąbrzeźnie]  w  stosunku do siebie i jego narzeczonej – piątek godz. 19.00 Seminarium temat »Oświata i szkolnictwo PRL« ******* ****** –  Śmigiel  przyjedzie  sobota  wyjazd  z  Torunia 11.08 umówiliśmy  się na dworcu” (płk. Zygmunt Grochowski, „Informacja nr 6/80”,  sygn.  IPN  By  001/428, t. 2, k. 219-222). Na końcu donosu   widnieje   zapis:   „Na  podstawie  relacji  tw.  można przypuszczać,  że  w/w  studentką jest K. Kuta figurantka sprawy »Klub””   (tamże,  k.  222  rewers;  dopisek  został  wykonany regularnym  pismem, ale nie ręką płk. Grochowskiego). Ten ostatni nie  mógł być jednak zadowolony z tak lakonicznej relacji, skoro sięgnął swoim kapusiem aż do „samego” Jacka Kuronia!

 

Wobec   tego   Chamera   musiał   „przysiąść   fałdów”  i  napisać dokładniejsze,  drugie  sprawozdanie  z Warszawy: „[...] o godz. 7.00  [...]  udałem  się  do mieszkania Śmigla – w/w mieszkaniu zastałem   następujące  osoby  Śmigiel,  dziewczyna  X,  Konrad, Miklaszewski [poprawnie: Niklaszewski]. Miklaszewski [!] przybył podobno o godz. 6.00 – był poprzedniego dnia o godz. 22-ej, ale nikogo  nie zastał – nie pytałem gdzie spał, ale widać było, że jest  zmarnowany.  Porozumiewano się pisząc kartki. Pisał Konrad –   »Wtorek  godz.  13.00  po  uprzednim  telefonie  bibuła  do odebrania« – adres podałem uprzednio. Wiadomość, że papier jest oraz  powielacz  [gotowy]  (chodziło  o W-wę!), pisał do Śmigla, Śmigiel   podał   mnie.  Pisał  razem  z  dziewczyną  X  referat (przypuszczam,  że  na piątkowe seminarium, o seminarium napisał na   kartce  Śmigiel  do  mnie  [...]  O  godz.  7.45  opuściłem mieszkanie  Śmigla wraz z dziewczyną X – Śmigiel przyszedł za 5 minut.  Godz.  7.50  wyjazd  do  W-wy –  Wczasie  [!] drogi [z] siedzącą  obok  mnie dziewczyną rozmawiałem, w wyniku której [!] donoszę:   studentka   r.   filologii  polskiej  –  dziecko  14 miesięczne  u  matki  pod  Szczecinem  –  pracuje  dodatkowo  w stołówce   akademickiej –  alimenty  1000  zł  płaci  ojciec – pracujący  na Wybrzeżu – w/g rozmowy i obserwacji – dziewczyna [...]   ładna   ale   zaniedbana[24] – [...] wciągnęła się do tej pracy już na Wybrzeżu, zajmująca  [!]  się  akcjami  ulotkowymi – gdy powiedziałem, że pierwsze  kroki  to  Kuroń  –  była  zaskoczona,  że tak wysoko jeszcze  nie  rozmawiała – Kuroń – oczywiście, gdy chciała coś mówić  nie dopuszczał do głosu – Widziałem, że mimo że poznałem jednego z czołowych przywódców KOR inaczej to sobie wyobrażałem. Godz.  11.20 – 13.00 W-wa mieszkanie Kuronia Jacek jest z panią Heleną  Rysopis –  Szczupła  wzrostu średniego w okularach **** przeprosił nas na 10 minut – że ma do załatwienia i omówienia z nią  pewne  sprawy – lat około 40-tu[25].  Później w/w osoba interesowała się akcją ulotkową i dlaczego nie  udała  się[26]  w  grudniu  1979  r.  w Toruniu [...] Śniadanie przygotowała  żona  Jacka –  notabene  [!] nie pasująca do tego towarzystwa –  z  Jackiem  w  obecności  Śmigla  i dziewczyny X mówiliśmy  ogólnie  o  sprawie Edka [= Edmunda Zadrożyńskiego – dopow.  JS]  – Śmigiel sugerował jego [= zapewne: Jacka Kuronia –  dopow.  JS]  przyjazd do Torunia – terminy pisali [w obawie przed  podsłuchem  –  dopow.  JS]  sobie  – w drodze powrotnej mówił, że Jacek będzie u niego w przyszłym tygodniu chciałby aby ktoś  był  z  Grudziądza  [...]  W  okresie  twojej nieobecności postaram  się  dobidź  [!]  do  Grudziądza  i im pomóc – (słowa Kuronia  [...] Maciek (syn) studiuje w Olsztynie i wyobraź sobie chcieli  mu  dać  stypendium  –  (ojciec nie pracujący – ) aby później  udowodnić ile biorę za publikacje u nas i zagranicą [!] –   wytoczyć  sprawę  o  niesłusznym policzeniu stypendium **** wprowadzenie  w błąd – a co za tym idzie usunięcie z uczelni – gdyż  na  tym polu faktycznie wygrałem. Dyskusja ogólna na temat Zadrożyńskiego  z  Jackiem  Kuroniem.  Kuroń  podkreśla,  że  od ostatnich  aresztowań  w  grudniu, wówczas gdy niepyszni musieli wycofać  sankcje  prokuratorskie  w  W-wie pracuja bez zakłóceń, żadnych    akcji   wykłady   odbywają   się   bez   zakłóceń   w przeciwieństwie  prowincji  jak  ostatnio  we Wrocławiu – tutaj włączył  się  Śmigiel,  mówiąc  o  fiasku akcji na Uniwersytecie Toruńskim wystąpił z oceną Milicji Obywatelskiej – MO w Toruniu to  dno  pod  względem  pracy –  w stosunku do MO w Gdańsku mam porównanie  gdyż  z jednym i drugim miastem miałem do czynienia. Następnie rozmowa indywidualna moja z Kuroniem – o Zadrożyńskim –   Miałeś  rację  a propo [!] Edka – moje plany w stosunku do Ciebie  mam  inne,  szkoda  że wskutek procesu jesteś namierzany niewątpliwie  przez S.B. – po chwili szczerości – znów ten sam Kuroń  dufny  w  sobie[!]:  materiały  [=  chyba:  obciążające w procesie przeciwko Zadrożyńskiemu? – dopow. JS] to prymityw ale niewątpliwie proces przegrany w stosunku do Edka (dostanie 5 lat a  Mirka[27]  zrobią na sprawie) – ale już wskutek propagandy mamy już faktycznie proces wygrany. W czasie   tych   wywodów   Kuronia  widzę  pływaka  nabierającego powietrza  ostatnim  wysiłkiem  przed utonięciem. Kuroń połączył się  z mieszkaniem Chojeckiego, chciał go ściągnąć – niestety w tym  dniu  był  poza  W-wą –  jutro  tę sprawę omówię z Mirkiem [Chojeckim  – dopow. JS] – nasza akcja – akcja ulotkowa W-wa, Kraków,  Śląsk i akcja Grudziądz – prowadzona dwoma kanałami – W-wa  przez nas wspólnie z Grudziądzem i Toruniem, i drugi kanał akcja  ulotkowa  kierunek  Toruń  i  Grudziądz, prowadzona przez Wybrzeże  i  ulotkami  tam  wydrukowanymi –  W czasie rozmowy z Kuroniem  –  powiedziałem, że mam człowieka drukarza – przyjął to  z  rezerwą  –  sprawdź  go  dokładnie  i  przekaż Śmiglowi. Następne  rozmowy  to  [z]  Litińskim  [!] –  dużo  i  długo  o Zadrożyńskim,  on  poinformował  mnie  o artykule, który wkrótce ukarze  [!]  się  w  »Spieglu« –  w lutym będzie na wykładzie w Toruniu  temat  (około  20  lutego)  –  p.t. »Lata 45 - 47 – i działalność  P.S.L.  w  Polsce  w  tym czasie«. Mówił o sytuacji opozycji  w  Czechach  i na Węgrzech? – zawsze w czasie rozmowy [mówi]  mi  o  tym. –  Na  proces  przyjedzie,  ale widać że ma wątpliwości  a  propo  [!]  Zadrożyńskiego  i on potwierdza tezę Kuronia – o wybitnym spokoju ze strony SB w W-wie – ale mówiąc o  tym  nie  chełpi  się  jak  Kuroń – a myśli? to chyba spokój pozorny –  z  Litińskim  [!]  dużo  dyskutujemy  o sprawach nie związanych  z KOR-em – dyskutowaliśmy o Moczulskim – sugerując pogodzenie  –  co to to nie – on próbował rozmawiać z Kuroniem –  ale  tylko  po to, aby ta rozmowa – była przeciw Kuroniowi, zdaję  sobie  sprawę  że  on zrobił duże rozbicie i jak się J.L. wyraził swoim wyskokiem zrobił olbrzymie zamieszanie i straty – widać  że a propo [!] Moczulskiego – Litiński [!] ślepo stoi za Kuroniem – ja zkolei [!] wyraziłem inne stanowisko, a propo [!] tego  problemu.  W  czasie  rozmowy  z  L.J.  –  przybył  facet (redaktor   »Krytyki« –  R[oman? –  dopow.  JS]  Wojciechowski (nazwisko  z  Wojciechowskim  [Adamem? –  dopow.  JS]  ostatnio prześladowanym   tylko   zbieżne).  R.  Wojciechowski  uczestnik nieudanego  zamachu  na  Gomółkę  [!]  w  roku  1956-ym  obecnie alkoholik –  (opinia  Litińskiego[!])  W  godz.  18.00  - 21.00 Śmigiel  z  dziewczyną  X udał się do Akademika[28] – na zebranie i bibułę  (300  metrów od Pl. Zbawiciela Wydział Elektryczny [...] Po  odebraniu materiałów o godz. 24-ej wyjechaliśmy do Torunia.” (płk.  Zygmunt  Grochowski, „Informacja nr 7/80”, tj.: Stanisław Chamera  czyli TW „Wilk”, „Sprawozdanie z wyjazdu w dniu 16.I.80 na  rozmowy z przedstawicielami KOR W-wa”, sygn. IPN By 001/428, t.  2,  k.  225-231)  Czy jednak podróż do Warszawy i z powrotem odbyła  się  16  czy  17  stycznia?  Donosy  pod tym względem są rozbieżne,  chociaż  dla  bezpieki  to  akurat było trochę mniej ważne niż reszta ich treści. Chamera najwidocznie dostał na tyle ostrą  reprymendę,  że  wczuł  się w rolę przesadnie i nie tylko informował,  ale  także „konfabulował”, dodając to, co po prostu pasowało  do  oficjalnej  propagandy  PRL  przeciwko środowiskom opozycyjnym –  że  to jakieś niedobitki, wyrzucone na „śmietnik historii”,  gdzie  właśnie (np. w osobie Jacka Kuronia) dokonują swoich  „ostatnich  podrygów”...  Chyba  zaimponowało mu, że on, człowiek  z  prowincji,  może donosić na ludzi, o których często mówiło wtedy Radio Wolna Europa, a niekiedy (choć inaczej) także –   reżymowa  propaganda.  Czasem jednak gubił sią w ulokowaniu „narratora”:  np.  „niestety”  bynajmniej  nie z punktu widzenia bezpieki, jak w powyższym przykładzie.

 

Chamera  musiał  jednak  obsłużyć  w swej pracowitości nie tylko wyjazd  do  Warszawy, w którym brał udział, ale zaraz potem inny –  cudzy. W dniu 19 stycznia 1980 r. Stanisław Chamera czyli TW „Wilk”  donosił:  „[...] na zebraniu wczorajszym było w/g Śmigla 13  osób.  [...]  Konrad wystąpił z propozycją, aby Toruń wezwał wszystkie ośrodki KOR w Polsce o bojkot wyborów – przygotowanie na  szerszą  skalę  ulotek  i afiszy do lokali wyborczych format małych  ulotek  wkładanych  do kopert zamiast kart wyborczych – Śmigiel się do tego zapalił – ale wysłał Konrada do W-wy – aby omówić  techniczną  stronę  tego zagadnienia – Wyjechał do W-wy dzisiaj –  wraca  w  poniedziałek  rano –  ustali też termin i godzinę przyjazdu Kuronia do Torunia [...] Nastąpiła też wymiana zdań  na  temat  Wiesława –  konflikt  Wiesław – Śmigiel ulega zaostrzeniu”  (płk.  Zygmunt  Grochowski,  „Informacja nr 8/80”, datowana 19 stycznia 1980 r., sygn. IPN By 001/428, t. 2, k. 233 rewers  i  k.  235  awers).  Kolejny  cudzy  wyjazd z Torunia do Warszawy  TW „Wilk” relacjonował niedługo później: „Sprawozdanie ze  spotkania  w  dniu  12.II.80  r. –  w  Toruniu  Godz. 18.00 pojechałem do mieszkania Śmigla nie było go – udałem się na ul. Moniuszki  Akademik  nr 3 pokój 118 – zastałem dwie osoby jedną poznałem – ona zresztą też mnie, [...] przeprowadziłem godzinną rozmowę –  z  której  wynikało –  że  w  piątek jedzie do W-wy (Kopernikiem   [nazwa   pociągu   pospiesznego  –  dopow.  JS]) popołudniu [!] Kika wraz z Konradem autostopem wrócą w niedzielę lub  poniedziałek –  powinni przywieść sporo materiałów [...] z rozmowy  wynikało, że zna osobiście Mirka Zadr[ożyńskiego] [...] opinia  jest jej o nim [!] bardzo negatywna – zresztą tę opinię przekazała w W-wie Kuroniowi (wypytywał ją szczegółowo) – [...] zapisałem jej receptę **** i Biseptol – wypełniając [!] receptę musiała  podać nazwisko Czerwińska Anna[29]   [...]   jej  koleżanka  jest  pod  wpływem  i  sympatykiem działalność  [!] Śmigla, to [!] następnie mówię, że przyjechałem po  materiały  –  wyciągła  [!]  z wnęki pod oknem – (czy było więcej nie wiem) pożegnaliśmy się z tym, że mowa byał, że [jutro] podjedzie  do Śmigla – i przekaże mu, aby do mnie zachodził [tu następuje  odręczny szkic przedstawiający „Rozkład pomieszczenia pokoju  118”, z uwzględnieniem łóżka Czerwińskiej oraz wnęki pod oknem  pełniącej roli skrytki na bibułę – dopow. JS] Umówiliśmy sie,  że w przyszłym tygodniu wtorek środa będę po materiały dla Grudziądza.”  (płk.  Zygmunt  Grochowski, „Informacja nr 14/80”, sygn.  IPN  By  001/428,  t.  2,  k.  251 awers i rewers, k. 252 awers).  A  wyjeżdżającym  wydawało się, że skoro tylko w piątek przed wolną sobotą (wtedy to bywało podobnie rzadkie jak obecnie soboty robocze!) udało się uniknąć zatrzymania przez SB (ani nie otrzymać  wezwania  do KW MO na sobotni termin!) i opuścić Toruń autostopem,  to  już  chwilowo  miało się „łapsów” z głowy aż do powrotu. Niestety, nie było tak dobrze, nieraz „łapsy” wiedziały o  tym  przed  powrotem  kurierów, a czasem nawet (jak 12 lutego 1980 r.) przed ich wyjazdem...

 

W  kolejności  wydarzeń  wypadłoby  teraz  spotkanie  z udziałem Aleksandra   Halla,   o   którym   jednak  najwidoczniej  nikt  z donosicieli  nie  zawiadomił bezpieki na czas, toteż zatrzymanie objęło tylko część uczestników i to dopiero po jego zakończeniu. Przebieg  tego zdarzenia został już przedstawiony, z zakłóceniem chronologii,  na początku niniejszego epizodu. Natomiast kolejny cudzy wyjazd  do DS „Mikrus” w Warszawie już znalazł się w polu uwagi  „Wilka”  i bezpieki: „Kika Konrad i Czerwińska w piątek i sobotę  [=  15  i  16  lutego 1980 r. – dopow. JS] byli w W-wie spali  w  akademiku  »Mikrus« widzieli się z Kuroniem – nic nie przywieźli [...] Ja umówiłem się, że po godz. 14 – 15 wpadnę po odbiór  **  pokój  118.  Wiesław jak przyszedł – skarżył się że chcą  mu  żonę  zwolnić  z  pracy  [pracowała  jako  technik dentystyczny –  dopow.  JS]  a  wogóle  [!] każde jego słowo to wyzwiska  na S.B., na ustrój [...]” (sygn. IPN By 001/428, t. 2, k.  263  rewers)  To  podczas  owego  pobytu  w Warszawie trojga przybyszów  z Torunia Adam Michnik (ur. 17 października 1946 r., w  owym  czasie  jeden z najbardziej znanych członków KSS „KOR”) został umówiony na przyjazd do tego miasta z wykładem, co jednak (w każdym razie przed Sierpniem) nie nastąpiło...

 

 

bezpieka zamiast prelegenta

 

Natomiast   kolejne   spotkanie   samokształceniowe   w  Toruniu zakończyło  się  przygodą  mniej przyjemną, bowiem nie tylko nie przyjechał  spodziewany  prelegent,  ale nękanie dotknęło trochę większą ilość osób: „21 lutego wtargnięcie MO i SB do mieszkania Stanisława  Śmigla  w  Toruniu,  współpracownika  KSS  »KOR«, na odbywające  się tam zebranie samokształceniowe. Spośród obecnych 20  osób  6 zatrzymano na 48 godzin, m. in. Konrada Turzyńskiego (RMP),  Krystynę Kutę (studentka) i St. Śmigla; 14 osób – m in. Wiesława   Cichonia,  Janinę  Ochojską,  Jana  Szejkę,  Andrzeja Uniewicza   [poprawnie:  Huniewicza]  i  Andrzeja  Olszewskiego, zatrzymano  na  7  godzin.  Rewizję  przeprowadzili  mgr Wiesław Modzelewski  [poprawnie: Modrakowski], ppor. Daniel Janczewski i por.  Ryszard  Słupecki.”  („Komunikat  KSS  »KOR«”,  nr 37 z 29 lutego  1980 r., str. 8) To samo zdarzenie zostało opisane także w   innym   nie   cenzurowanym  czasopismie:  „Według  podobnego scenariusza[30] rozbito spotkanie samokształceniowe w Toruniu. Ok. godz.  19.00  funkcjonariusze  MO  i  SB wtargnęli do mieszkania Stanisława Śmigla, zatrzymując tam 14 osób, przeważnie studentów UMK   w   Toruniu.  Na  komisariacie  wszystkich  zrewidowano  i próbowano   przesłuchać.   Najmłodszej   19-letniej  dziewczynie obiecano   natychmiastowe   zwolnienie,   jeśli   złoży  pisemne zobowiązanie  do  współpracy  z  SB. Gdy kategorycznie odmówiła, osadzono  ją  w areszcie na 48 godzin. Oprócz niej zatrzymano na dwie   doby,   w  aresztach  w  Chełmnie  i  Chełmży,  5  innych uczestników spotkania, m. in. Konrada Turzyńskiego – uczestnika RMP,   Stanisława   Śmigla,   Krystynę   Kutę,   Joannę  Odojską [poprawnie:  Janinę  Ochojską],  Andrzeja Huniewicza i innych. Tego   samego   dnia   w  Toruniu  przeprowadzono  7  rewizji  w mieszkaniach  osób  działających  w  niezależnych  ugrupowaniach społecznych. W akcji przeciw samokształceniu udział brali m. in. mgr  Wiesław  Modzelewski [poprawnie: Modrakowski], ppor. Daniel Janczewski,  por. Ryszard Słupecki.” (nie podpisany materiał pt.: „AKCJA  PRZECIWKO  SAMOKSZTAŁCENIU  TRWA”,  „Bratniak. Pismo Ruchu Młodej Polski” nr 1(21), styczeń –  luty  1980  r.,  str.  54; gwoli jasności: ten numer dwumiesięcznika RMP został faktycznie zamknięty 4 marca 1980 r.)

 

Prawdopodobnie  informacje o rozbitym przez SB lutowym spotkaniu dwaj koledzy przekazywali „według właściwości” – współpracownik KOR-u  Śmigiel  telefonicznie  do  Jacka  Kuronia, uczestnik RMP Turzyński,   również   telefonicznie,  do  Aleksandra  Halla,  a ponieważ  i  Śmigiel,  i  Turzyński  odznaczają się nienajlepszą dykcją,  mogło  dojść  do  przekłamań  liczby  zatrzymanych oraz nazwisk  niektórych  spośród  nich.  Zaś  nazwisko szer. mgr. W. Modrakowskiego    przeinaczył   prawdopodobnie   sam   Turzyński wcześniej,  mylnie je odczytując nad ranem po nieprzespanej nocy  z  25  na  26  stycznia 1980 r., o czym pośrednio może świadczyć następujący  fragment  dokumentu:  „Dodam  przy okazji, że wśród kilku  przypadków  zatrzymania  mnie  tylko  raz  miałem możność zapoznać  się  z  oficjalną  kwalifikacją przyczyny zatrzymania. Było  to  sformułowanie  »wroga  działalność przeciwko ustrojowi PRL«. [...] Powyżej skomentowany przykład kwalifikacji przyczyny zatrzymania pochodzi z raportu o zatrzymaniu osoby sporządzonego w  dniu  26.01.1980 przez funkcjonariusza, który w owym raporcie podpisał  się  jako mgr Wiesław Modzelewski.” (Konrad Turzyński, skarga  „Do  Prokuratury  Wojewódzkiej  w  Toruniu”, datowana 16 kwietnia 1980 r., odpis milicyjny, sygn. IPN By 082/143 t. 2, k. 256 i 257)

 

Po  latach  ukazała  się  relacja  Krystyny  Kuty dotycząca tego samego  zdarzenia:  „Mniej  więcej  w  tym  okresie pierwszy raz zostałam  zatrzymana  na  48  godzin.  Czekaliśmy  na Michnika w mieszkaniu  Staszka  Śmigla.  Staszek  wynajmował  pokój  u pani Klebeko,  osoby  dziś już nieżyjącej. To była wspaniała kobieta. Przyjmowała  ludzi  mających  kłopoty z SB. Po pierwszej rewizji obniżyła  Staszkowi  czynsz o 100 zł, po drugiej poczęstowała go obiadem.  Gdy  nas  wzięli,  całą czternastką[31] wylądowaliśmy w Chełm[n]ie[32]. Stamtąd wróciłam na własny koszt.”   (Małgorzata  Skuczyńska,  „Zwykły  szary  człowiek.  Z pominięciem  pytań  zapis  rozmowy  z  Krystyną Kutą”, „Przegląd Pomorski.  Pismo społeczno-kulturalne”, nr 1(20) z 1991 r., str. 18).   Można  by  dodać,  że  ś.p.  Kazimiera  Klebeko  słuchała regularnie  Wolnej  Europy  tak  głośno (była bowiem głucha), że nawet  przy  zamkniętym  oknie u niej na pierwszym piętrze można było,  stojąc  na  chodniku  przed tym domem, całkiem sporo słów zrozumiale dosłyszeć.

 

Służba Bezpieczeństwa w swojej wewnętrznej korespondencji (pismo komendanta    wojewódzkiego    MO    w   Toruniu   płk.   Zenona Marcinkowskiego  L.dz.  A-0185/80  datowane  22  lutego 1980 r., adresowane  do  dyżurnego  operacyjnego  Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych  i  do dyżurnego Komendy Głównej MO – sygn. IPN By 082/143,  t.  1,  k.  35)  tak  zrelacjonowała to wydarzenie: „W związku   z   uzyskaniem  przez  Wydział  III  tutejszej  KW  MO wyprzedzającej  informacji  o mającym się odbyć w dniu 21 lutego 1980    r.   nielegalnym   spotkaniu   samokształceniowym   osób wywodzących     się     z     grona     miejscowych    elementów antysocjalistycznych,  pracownicy Wydziału III i Śledczego KW MO współdziałając   z  funkcjonariuszami  Komendy  Miejskiej  MO  w Toruniu   rozwiązali  powyższe  zebranie.  Odbywało  się  ono  w mieszkaniu  Stanisława  Śmigla  czołowego działacza wspomnianego środowiska;   uczestniczyło  w  nim  13  osób,  spośród  których zatrzymano   na   48   godzin:”  i  tu  (wraz  z  innymi  danymi personalnymi)  są  wyliczone nazwiska: Stanisław Śmigiel, Konrad Turzyński,  Krzysztof  Wojdyło,  Piotr Jankowski, Krystyna Kuta, Małgorzata  Alfawicka.  (Ostatnia z wymienionych jest właśnie tą osobą,   która –  według  relacji  w  „Bratniaku” –  odrzuciła możliwość  natychmiastowego  zwolnienia za cenę zobowiązania się do  współpracy  z  SB.)  Dalej  ten  sam  dokument  wylicza,  że „zwolniono  po  przeprowadzeniu  rozmów  wyjaśniających”:  Alinę Walukiewicz,   Wiesława  Cichonia,  Janinę  Ochojską,  Bogusława Maciągowskiego,  Andrzeja  Huniewicza,  Annę  Czerwińską  i Jana Szejkę   (sygn.  IPN  By  082/143,  t.  1,  k.  36).  „W  wyniku przeprowadzonych   rozmów   nie   uzyskano   żadnych   istotnych informacji. Na terenie miasta zatrzymano, podczas gdy udawał się na spotkanie do Stanisława Śmigla – Sławomira Jodko-Narkiewicza [...] Według posiadanych informacji miał on wystąpić z prelekcją o  działalności  »opozycyjnej«  na  Wybrzeżu.  Po  konsultacji z Wydziałem  III  KW  MO  w  Słupsku wymienionego zatrzymano na 48 godzin.” (sygn. IPN By 082/143, t. 1, k. 37).

 

Wiesław  Cichoń  w  lutym  1980  r. (chyba wkrótce po zwolnieniu wszystkich  jego  uczestników z aresztów) zażartował, że Michnik najwidoczniej  zapisał sobie w kalendarzyku niewyraźnie, a potem zasugerował  się  swym  zapisem  i, zamiast pojechać do Torunia, poszedł do swojej warszawskiej przyjaciółki Barbary Toruńczyk...

 

„Dane  posiadane”  przez  bezpiekę  – przynajmniej tym razem – były,    niestety, zupełnie chybione   –   niestety   dla S. Jodki-Narkiewicza,  który przyjechał tego dnia ze Słupska (gdzie mieszkał  i pracował na ówczesnej WSP) do Torunia, ale prywatnie do Turzyńskiego,  z  którym  razem  na  jednym roku studiował  był matematykę  na Uniwersytecie Gdańskim, natomiast z działalnością opozycyjną Sławomir Jodko-Narkiewicz (ur. 2 marca 1953 roku) nie miał  –  i  nie  chciał  mieć  – nic wspólnego. Wybierał się z wizytą  do  Hotelu Asystenckiego nr 2 w Toruniu, zaś o istnieniu Stanisława  Śmigla  nawet  nie wiedział, a tym bardziej nie znał jego  adresu  ani  faktu  mającego  się odbyć u Śmigla zebrania. Dowiedział  się o tym dopiero, gdy on i Turzyński, wraz z innymi zatrzymanymi,  byli  wiezieni  milicyjną  „suką” do aresztu MO w Chełmży  (a  niektórzy jej „pasażerowie” – jak Kuta i Alfawicka – dalej, aż do Chełmna).

 

W  dniach  21  i  22  lutego  bezpieka  dokonała w Toruniu także przeszukań  w  mieszkaniach  u: Andrzeja Pilarskiego, Stanisława Śmigla,  Konrada  Turzyńskiego  Małgorzaty Stawikowskiej, Emilii Karolewskiej,   Katarzyny   Kałamajskiej-Liszcz   i   Krzysztofa Wojdyły,  jednakże  okazało  się,  że „Dla przejęcia nielegalnej biblioteki  materiałów  antysocjalistycznych,  mającej znajdować się  na  terenie  Torunia[,]  przeprowadzono przeszukania trzech wytypowanych mieszkań – wynik negatywny” (sygn. IPN By 082/143, t.  1,  k.  37  i  40). Biblioteka miała sporo szczęścia, bowiem znajdowała  się  pod  adresem  (Toruń,  ul.  Dobra  31), gdzie z rodzicami  mieszkała  Małgorzata  Stawikowska  – to jej ojciec, doc. Antoni  Stawikowski  (astrofizyk  zatrudniony  w  Centrum Astronomicznym  im.  Mikołaja  Kopernika Polskiej Akademii Nauk, później   –   od   lata   1981  r.  –  przewodniczący  Zarządu Regionalnego  NSZZ „Solidarność” w Toruniu, prowadził właśnie tę bibliotekę).   Esbecy  musieli  wówczas  zadowolić  się  jedynie znalezieniem katalogu księgozbioru tej biblioteki (jej samej nie znaleźli zresztą również nigdy potem).

 

Ale...  znowu nie zgadza się rachuba – osób zatrzymanych! W KSS „KOR”  niepotrzebnie  wykonano  dodawanie:  14+6=20, podczas gdy raczej należało (jak w redakcji „Bratniaka” i w pamięci Krystyny Kuty)  wykonać  odejmowanie: 14-6=8. Jednak i tu esbekom wyszedł inny  wynik.  Ale  esbecy  wiedzieli  to,  czego w lutym 1980 r. jeszcze  nie  wiedziały (oprócz jednej) policzone osoby. Otóż SB wzięła  pod  uwagę  liczbę  13  (a  nie 14), bo wyliczając osoby wygarnięte  z mieszkania Śmigla (te zatrzymane na 48 godzin i te zatrzymane  na  krócej) nie uwzględniła Andrzeja Olszewskiego. I słusznie,  gdyż  ten,  urodzony  24 października 1957 r. student Wydziału  Prawa  i  Administracji  UMK,  od 25 listopada 1978 r. (formalnie,   bowiem   faktycznie   już  trochę  wcześniej)  był konfidentem  bezpieki, tajnym współpracownikiem SB o pseudonimie „Karol”,   zarejestrowanym  pod  numerem  04583.  Jego  oficerem prowadzącym  był  (w  tym  czasie,  o którym tu mowa) inspektor Sekcji III Wydziału III KW MO w Toruniu, ppor. Roman Zielenkiewicz. Alfawicka[33]  przyszła  na  to  spotkanie właśnie  za  namową... Andrzeja Olszewskiego, uprzednio w takiej działalności  nie  uczestniczyła  (potem  zresztą również nie – przestraszyła  się,  co  jednak  nie  przeszkodziło jej postąpić godnie wobec esbeckiego szantażu!).

 

Pech  uczestników  niedoszłego  spotkania  z  Michnikiem polegał jednak  tym  razem nie na tym, że SB nasłała swojego donosiciela na  to  zebranie,  ani na tym, że donosiciel zawczasu o zebraniu Służbę  Bezpieczeństwa  poinformował.  Andrzej Olszewski donosił dotychczas   bardzo   intensywnie,   ale   z   innych  środowisk studenckich   w   Toruniu,   głównie  na  terenie  duszpasterstw akademickich,    prowadzonych   przez   oo.   jezuitów   i   oo. redemptorystów.  Jednak na spotkanie do Śmigla został zaproszony przez  samego Śmigla, który w tym celu odwiedził go w domu, gdyż usłyszał był o tym, że Olszewski znajdował się wśród uczestników studenckiego  spotkania  samokształceniowego w Bydgoszczy w dniu 19  stycznia  1980 r., gdzie prelegentem był Arkadiusz Rybicki z RMP  (podobnie  jak  w  kilka  dni  później  Aleksander  Hall  w Toruniu), a które zostało również  rozbite przez SB (później w „Bratniaku” opisano to zdarzenie wraz  z  dwoma  podobnymi zdarzeniami  które  nastąpiły  21 lutego równocześnie w Gdańsku i w Toruniu). Tak w każdym razie napisał TW „Karol” w donosie, jaki sporządził w budynku KW MO przy ul. Słowackiego w Toruniu w nocy z 21 na 22 lutego  1980  r.:  „W  dniu  18  II do mego mieszkania przyszedł Śmigiel.  Z luźnej rozmowy wywnioskowałem, że interesuje się mną i  grupą  ludzi[,]  których  znam[,]  o nastawieniu opozycyjnym. Mówił  krótko  o  działalności opozycji w Toruniu. Na pytanie[,] skąd  ma mój adres[,] odpowiedział, że po wpadce w Bydgoszczy od ludzi,  którzy  mnie  znają[,] otrzymał adres (prawdopodobnie od Heslinga   [poprawnie:   Zdzisława   Hetziga – dopow. JS]).  Zaproponował  nam  przyjście  w czwartek  o 18.00 do jego mieszkania. Miał przyjechać ktoś spoza Torunia   (jakaś   kobieta).   Miało   to  odbyć  się  w  ramach samokształcenia.  [...] Od Śmigla dowiedziałem się, że w Toruniu istnieje  biblioteka posiadająca kilkaset egzemplarzy, a ok. 100 tytułów. Wypożyczenia – wyraża się chęć wypożyczenia, po jakimś czasie  ktoś  przynosi książkę do domu.[...]”. Oficer prowadzący ubolewał   nad  opieszałością  swojego  donosiciela:  „Spotkanie odbyło  się w gmachu Komendy Wojewódzkiej MO na ul. Słowackiego. T.w.  był w grupie osób zatrzymanych w dniu 21 II [...] O fakcie zebrania  t.  w.  nie  poinformował  mnie [...]” (prof. Wojciech Polak „Anatomia   agenta.   Historia  tajnego  współpracownika  Służby bezpieczeństwa o pseudonimie »Karol« (1978-1983)”, Finna, Gdańsk 2005, str. 104.).

 

Jednak – skoro tak – to jaką drogą SB otrzymała „wyprzedzającą informację” o zebraniu u Śmigla? Może po prostu zauważyła, że do mieszkania,   w   którym  mieszkał  Śmigiel,  przychodziła  tego wieczoru  większa  niż zwykle ilość osób? Być może jakiś inny, nie zidentyfikowany,  konfident  odegrał tu rolę. Jeżeli tak, to zapewne nie znajdował  się  wśród  uczestników  spotkania,  a  tylko  w jego obecności o tym spotkaniu mówił ktoś, kto na nie się wybierał – w  przeciwnym  razie  meldunek o zatrzymaniu opiewałby nie na 14 minus 1 czyli 13 osób, a na liczbę jeszcze trochę mniejszą.

 

TW   „Wilk”  dowiedział  się  o  wszystkim  po  fakcie –  donos Stanisława  Chamery z 23 lutego 1980 roku: „godz. 14.30 Akademik nr  3  Toruń zastałem obie dziewczyny [...] czy coś zabrano? ale nie dużo (bibliotekę przewieźliśmy wszystko by zabrali) – wpadł tylko  w  ich  ręce katalog – mając go będą dalej szukali [...] one  też  były  zatrzymane  po 8 godzin [**olnienia] były jakieś różne  –  zatrzymano  Konrada,  Kikę,  Śmigla (jedną dziewczynę która  była  pierwszy  raz)  [...]  przez  tę  wpadkę – mogą im dołożyć  Stasiu  szepnięto  mi,  że  gdyby zrobili mu kolegium a można  byłoby  go  wykupić  aby  porozumieć  się  ze  mną (słowa Czerwińskiej)”  (sygn.  IPN  By  001/428,  t.  2, k. 270). Zamysł aluzyjnego  (tj.  poprzez  długość  zatrzymań) rzucenia przez SB podejrzeń  (na  Cichonia? –  działacz  rangi  porównywalnej  ze Śmiglem,  a  „siedział”  tylko  kilka  godzin)  chyba  się  więc powiódł,  jak  zdaje się świadczyć niedomówienie Czerwińskiej... (zob.:  także: prof. Wojciech Polak, „Anatomia agenta. Historia tajnego współpracownika  Służby  Bezpieczeństwa  o  pseudonimie  »Karol« (1978-1983)”, Finna, Gdańsk 2005, str. 128.)

 

 

ze skargą do posła

 

Dopiero  w  kilka  dni po rozbitym przez SB spotkaniu donosiciel Andrzej  Olszewski  dowiedział  się  od  Stanisława  Śmigla,  że czekano  wówczas na Adama Michnika jako prelegenta (który jednak i  tak  nie  dojechał), a nie na bliżej nieokreśloną kobietę. TW „Karol”  tak  bowiem donosił: „26.02.80 wychodząc z lektoratu[34] spotkałem Śmigla, który czekał na Turzyńskiego[35]. Zaproponował  mi [zr]obienie powielacza[,] dodał, że sprawa jest b.  pilna.  Wyraziłem  zgodę –  powiedział,  że  nawiąże ze mną kontakt.  Dołączył  Konrad  i  rozmawialiśmy, że miało być 29.02 spotkanie  które  zostało  odwołane.  [...]  Wspominał  nazwisko Michnika  w  nawiązaniu do poprzedniego spotkania. [...]” (ppor. [Roman]  Zielenkiewicz,  „Informacja  nr 8/80”, datowana 1 marca 1980  r.,  sygn.  IPN By 001/565, k. 100, awers) W dalszym ciągu tego  samego  dokumentu  jest mowa o tym, że: „Śmigiel dodał, iż planuje  stworzyć delegację kilku osób, która uda się [do] posła na  Sejm –  i  na jego ręce ma złożyć pisemne zażalenie na S.B. która  nie  dopuszcza do spotkań samokształceniowych. Śmigiel na ten  temat  nic  więcej  nie  dodał.”  (tamże,  k. 100, rewers). Wkrótce TW „Karol” uściślił i uaktualnił te ostatnią informację, którą  przyjął bezpośredni przełożony jego oficera prowadzącego: „W  dniu  dzisiejszym o godz. 7.50 tw. ps. »Karol« telefonicznie poinformował,   że   w  godzinach  wieczornych  ma  się  udać  z inicjatywy Śmigla delegacja do posła Michnikowskiego w składzie: K.  Turzyński,  J.  Ochojska,  J.  Szejka,  tw.  ps.  »Karol«  i prawdopodobnie  również  S.  Śmigiel.  Innych  informacji na ten temat  tw.  nie  posiadał. Stwierdził, że w dniu dzisiejszym nie będzie  miał czasu na spotkanie. W miarę możliwości i w sytuacji uzyskania  nowych  informacji  skontaktuje  się  telefonicznie.” (kier.  sekcji  III  Wydz. III, ppor. Witold Mielcarek, „Notatka służbowa”,  datowana  5  marca  1980 r., sygn. IPN By 001/565, k. 102, awers) Sprostowania wymaga nazwisko posła – chodzi oczywiście o posła  Mariana Michniewicza, profesora z Instytutu Biologii UMK. Był  to  bezpartyjny  poseł  i  jako  taki  cieszył  się  pewnym poważaniem,  wydawał  się  kimś,  do  kogo (jeśli do kogokolwiek związanego  z  obozem  władzy  w PRL) ew. można by zwrócić się w takiej  sprawie o pomoc. Tu esbek pomylił jednak jego nazwisko z jeszcze  bardziej  znanym  nazwiskiem  pewnego aktora – podobną pomyłkę po kilku tygodniach popełnił podwładny tego esbeka, oficer prowadzący „Karola” (zob.: niżej).

 

Kolejny  donos  TW  „Karol”  informował  już  o przeprowadzeniu wizyty  delegacji studentów u posła M. Michniewicza: „4.03.80 r. przyszła  [Ochojska] i poszedłem z nią do DS-5 w celu podpisania petycji.  Dotyczyła  ona  skargi  na  SB  z powodu rozwiązywania spotkań  i rewizji. Petycję podpisały wszystkie osoby zatrzymane. Do posła Michniewicza poszli Ochojska, Szejka, Turzyński (piątek 7.03).  Przyjął  ich  i  obiecał  dać  odpowiedź  na  oficjalnym blankiecie  w  ciągu  tygodnia.  Dodał,  że z powodu zakończenia kadencji  z  pismem[,]  które  im wręczy[,] udadzą się do nowego posła  Bohra.” (ppor. [Roman] Zielenkiewicz, „Informacja 10/80”, datowana 11 marca 1980 r., sygn. IPN By 001/565, k. 104, awers). Jak  widać,  poseł  Michniewicz, wyrażając prywatnie współczucie studentom  nękanym  przez  SB,  nie  krył bynajmniej fasadowości „ludowej demokracji” – wiedział nie tylko to, że nie będzie już posłem  po  zbliżających  się  kolejnych „wyborach” do Sejmu PRL (zapowiedzianych na 23 marca 1980 r.) – przecież w autentycznej demokracji też można to wiedzieć, jeśli np. nie kandyduje się do reelekcji –  ale  wiedział też, kto będzie nowym posłem zamiast niego (= ówczesny rektor UMK, prof. Ryszard Bohr).

 

To  świadczy  o  „realizmie”  prof.  Mariana Michniewicza (Józef Mackiewicz  powiedziałby  zapewne  o „polrealizmie”...). Urodził się  5  grudnia 1922 r. w Wilnie. Nosił pseudonim „Kurzawa” jako żołnierz III Wileńskiej Brygady AK „Szczerbiec”. Studia ukończył na  UMCS  w  Lublinie  w  1948  r.,  doktorat uzyskał w 1951 r., docenturę  w 1969 r., profesurę nadzwyczajną w 1964, a zwyczajną w  1971  r.  Na UMK pracował w latach 1953-91 r., przez cały ten czas  kierował  Katedrą  (Zakładem)  Fizjologii  Roślin, w tym w latach  1969-78  był  dyrektorem  Instytutu  Biologii.  W latach 1953-58  był radnym Miejskiej Rady Narodowej (a w latach 1978-84 –   Wojewódzkiej  Rady  Narodowej)  w  Toruniu.  Otrzymał  trzy nagrody resortowe, a ponadto: Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski,  Złoty  Krzyż  Zasługi,  Medal  10-lecia Polski Ludowej, Medal  Komisji  Edukacji  Narodowej, Odznakę „Zasłużony Działacz Frontu   Jedności   Narodu”   (od   1972   r.  wiceprzewodniczył Wojewódzkiemu  Komitetowi  FJN w Bydgoszczy), wreszcie w 1987 r. –  Krzyż  Armii  Krajowej,  a  w  2005  r.  odznakę Convallaria Copernicana  przyznaną  przez  UMK.  W  latach  70. prof. Marian Michniewicz  miał  niemiłą  sposobność  pobrać  pewną szczególną lekcję  „realizmu”  dla  zaawansowanych  –  otóż  w  kierowanym przezeń Zakładzie Fizjologii Roślin zatrudnił się w 1970 r., tuż po  ukończeniu  studiów,  pewien młody adept nauki, który nazywa się Zbigniew  Poraziński. Posiadał  widocznie  ambicję  interdyscyplinarnej pracy naukowej,  był  bowiem absolwentem chemii. Doszedł do stanowiska  starszego  asystenta,  jednak  w  1979  r.  był  już od pewnego czasu zatrudniony w... Rolniczym Zakładzie Doświadczalnym w Piwnicach; większość  czasu  swojej  pracy  naukowej  odbył zapewne u swego pierwszego szefa, Michniewicza. W 1979 r. zmienił jednak zakład pracy –  od  tego  czasu  był  esbekiem  w KWMO w Toruniu. (Owa dwuetapowa zmiana zatrudnienia ma także swoją pre-historyjkę, ze środkowych  lat  siedemdziesiątych...)  Nie  sposób więc uznać posła na Sejm  PRL  VII  kadencji (1976-80) za osobę, nie rozumiejącą, na czym ów [pol]realizm polega...

 

Dalszy ciąg donosu TW „Karol” informującego o dokonaniu wizyty u pos.  Michniewicza  brzmi  następująco:  „[...]  10.03 spotkałem Ochojską  w  DS-2[,]  gdzie  powiedziała  mi o mającym się odbyć zebraniu –  o  godzinie  19.00 w 113. O zebraniu poinformowałem Jankowskiego  i  »Szeryfa«.  O  19.00  przyszedłem  do  DS-5.  W zebraniu  uczestniczyli:  Śmigiel, Turzyński, Cichoń, Jankowski, Szeryf, Ania + koleś z p[okoju] ***, dwie nieznane nauczycielki, brodacz  z DS-6 ze znaczkiem Polski Walczącej [i] jego kolega ze skąpą  brodą, który ma znajomości w seminarium. Referat o stanie oświaty  wygłosiła Małgorzata (na wózku) [Małgorzata Złotucha – dopow.  JS]. O godzinie 20.00 do pokoju weszli Szejka, Ochojska, Ania  [Czerwińska – ? – dopow. JS] i nieznany student. [...] W pokoju Ochojskiej nie widziałem literatury. Cichoń mówił, że był w  W-wie  i  że załatwił dostawy literatury. Śmigiel przywiozł z W-wy  kilka  »Robotników«.  Akcja  na wybory jest uzależniona od dostawy  literatury.  Ochojska  zaprasza do udziału w spotkaniu, odbędzie się w KIK-u 12.03 godz. 18.00.W czasie zebrania Śmigiel powiedział,  że postawiono mu ultimatum, że albo się zwolni albo go  zwolnią  (chodziło  o  spóźnienia).  Szuka pracy ewentualnie przejdzie  na  etat  KOR-u  [...]” (ppor. [Roman] Zielenkiewicz, „Informacja  10/80”,  datowana  11  marca  1980 r., sygn. IPN By 001/565,  k.  104).  Ot,  mimochodem SB przekonywała się, że jej naciski na przerabianie opozycjonistów na bezrobotnych okazywały się nader skuteczne... Niebawem przyszedł czas na stosowanie ich wobec  paru innych osób z tego kręgu: już pracujących Cichonia i Turzyńskiego, a także, mających niebawem pracy szukać, studentów ostatnich  lat  studiów,  jak  np. Ochojska i Szejka. Najłatwiej oczywiście  było  próbować tego rodzaju presji na osoby żyjące w małżeństwach, a nie samotnie, bowiem panny i kawalerowie mieli (na ogół) mniej do  stracenia,  toteż  wdzięcznym  obiektem  tej  „techniki” był Wiesław  Cichoń,  który  zresztą  zdążył już (niedawno przedtem) zasmakować wyrzucenia z pracy[36].

 

 

tak zwane wybory

 

Nawet jednak tak wydajny i w gruncie rzeczy rzetelny donosiciel, jakim  był  Olszewski,  potrafił niechcąco wprowadzić bezpiekę w błąd (donos telefoniczny do oficera prowadzącego z 21 marca 1980 r.)   zawierał   bowiem   m.in.  taką  oto  informację:  „Według informacji t. w. Stanisław Śmigiel przebywa na terenie Torunia a kontakt  z  nim  utrzymuje  Turzyński i Kika [= Krystyna Kuta – dopow.  JS].”  Faktycznie  ta  trójka  opozycjonistów przebywała razem  podczas  całego weekendu wyborczego, jednak nie w Toruniu –  w  obawie  przed prewencyjnymi zatrzymaniami „z okazji” tzw. wyborów  udali  się  do  wsi Wola w gminie Kikół na gospodarstwo rolne   rodziców   Stanisława   Śmigla.   Służba  Bezpieczeństwa próbowała  rzeczywiście  te  osoby  w Toruniu zatrzymać – toteż mamy  tu  do czynienia z rzadkim (niestety) przykładem tego, jak to  błędna  informacja  w  posiadaniu  SB wyszła „figurantom” na dobre...   Esbecy   mogli  być  tym  bardziej  skonfudowani,  że poprzedniego  dnia TW „Wilk” sugerował, iż Śmigiel raczej będzie poza  Toruniem  w  owym  czasie.  Chamera odwiedził pokój Janiny Ochojskiej  w  Domu Studenckim nr 5, nie zastał jej, zobaczył ją wchodzącą  tam  dopiero, gdy sam już stamtąd wychodził: „[19].30 zebranie  u Janki – (trójki). do wyborów [!] nie idą. – Konrad nie przyszedł jest b. zajety. – *** ** – nich – wygląda na to że   ***   te   ulotki  przy  rozrzucaniu –  [p]rzypuszczam  że najbardziej  z  ostał  [!]  ***  **ł  zadowolony Wiesław. [p]rzy wyjściu wchodziła ta dziewczyna o kulach. – Były ulotki rzucone –   ale nie przyznaj[e] się do tego – podejrzewa że mieszkanie Śmigla jest spalone – Śmigiel mówił, że przed wyborami ucieknie i będzie w domu (może być w Toruniu).” (płk. Zygmunt Grochowski, „Informacja  nr  39/80”, datowana 20 marca 1980 r., sygn. IPN By 001/428,   t.   3,   k.  353).  Chyba  szczególnie  dwie  wpadki przedsięwzięć   zorganizowanych   przez   Stanisława  Śmigla  (4 tygodnie  wcześniej  –  niedoszłe  spotkanie  z  Michnikiem,  w połowie  marca –  utrata  bibuły przywiezionej z Warszawy), ale przy  współudziale  osób z kręgu Wiesława Cichonia, sprawiły, że Cichoń  nie chciał akcji propagującej bojkot wyborów robić razem ze  Śmiglem.  Monitoring  prowadzony przez TW „Karol” dał jednak wiadomy  skutek: 22 i 23 marca 1980 r. SB dokonała przeszukań u: Janiny Ochojskiej, Wiesława Cichonia, Bolesława Niklaszewskiego, u  dwóch studentów UMK z Bydgoszczy: Piotra Jankowskiego (ur. 8 lutego 1961 r., wówczas – studenta I roku Wydziału Prawa i Administracji UMK) i u Leszka Słomskiego oraz, dla zachowania pozorów, u Andrzeja Olszewskiego. Niedatowany „Komunikat KSS »KOR«” nr 38 na str. 12 przy   nazwiskach   W.   Cichonia   i   A.   Olszewskiego  dodał kwalifikatory: „współpracownik KSS »KOR«”. Ba, Andrzej Olszewski, dla  tym  wyraźniejszego  zaakcentowania  swojej „odwagi”, już 22 marca  zażądał prokuratorskiego zatwierdzenia tego przeszukania, jednak  dostał  je dopiero po upływie ponad miesiąca co (zapewne wskutek  ponagleń  ze  strony  donosiciela)  uzgodniono pomiędzy kierownikiem  Sekcji  III  Wydziału  III KWMO a TW „Karol” (zob.: ppor.  W.  Mielcarek,  „Informacja  22/80”, datowana 26 kwietnia 1980  r.,  sygn.  IPN  By  001/565,  k. 152 awers); żaden – ani esbek, ani konfident – nie fatygował się udawaniem, jakoby rolą prokuratora  (zapewne znowu: Antoniego  Białowicza)  było  coś  więcej  niż  posłuszne wykonywanie woli SB...

 

Po  odsiedzeniu  48  godzin  w areszcie Wiesław Cichoń został 24 marca  1980  r.  postawiony  przed  Kolegium  d/s Wykroczeń przy prezydencie  Torunia  i  z obwinienia o niedopełnienie obowiązku meldunkowego  (od  1978  r.  mieszkał  u swojego teścia) ukarany grzywną 3500 zł z zamianą na 70 dni aresztu (zob.: np.: sygn. IPN By  082/143,  t.  1, k. 131), co w „Komunikacie KSS »KOR«” nr 38 zaniżono  do 60 dni. Jednak nie musiał odsiadywać, bowiem obecna na  rozprawie  (ówczesna)  żona  Wiesława  Cichonia,  Bogumiła z Mączarowskich  Cichoniowa, na poczekaniu uiściła grzywnę (wyższą od  miesięcznego  wynagrodzenia  Cichonia  w miejscu pracy!). Na sali  było  troje  opozycjonistów  toruńskich,  ale  co najmniej drugie  tyle  esbeków,  którzy  z  tego zdarzenia (po to ich tam wysłano!)   spisali   notatki   służbowe,  akcentując  „ironiczny stosunek”  Cichonia  do organów władzy. Wiesław Cichoń nazajutrz napisał   dwustronicowe   „Wyjaśnienie”  swojej  nieobecności  w miejscu  pracy,  przeznaczone dla zatrudniającego go toruńskiego Oddziału  PSS  „Społem”  (zob.:  sygn.  IPN By 082/143, t. 1, k. 131). Nie omieszkał – we właściwy sobie sposób – zaznaczyć, że traktowanie  go  przez  SB  jest represjonowaniem za działalność opozycyjną,  m.in.  za udział w spotkaniach samokształceniowych. Dyrektor  Oddziału  uznał, że o tak zuchwałych słowach nie można nie    powiadomić   bezpieki   (zob.:   niezatytułowane   „pismo przewodnie”,  datowane 4 kwietnia 1980 r., sygn. IPN By 082/143, t.  1,  k.  135).  Załącznikiem  do  własnych słów dyrektora był egzemplarz  w/w  wyjaśnienia,  na  co  z  kolei wypowiedział się porucznik  Pierzkalski,  radca  prawny  KW MO w Toruniu („Opinia prawna”,  datowana 28 marca 1980 r., sygn. IPN By 082/143, t. 1, k.  136-138).  Porównanie  dat  wskazuje, że treść informacji od dyrektora  Oddziału  PSS  „Społem”  dotarła  do wiadomości KW MO wcześniej  (ustnie  –  może  telefonicznie). Radca – zgodnie z nazwą  swojej  funkcji  –  radził  dyrektorowi,  aby  wobec  W. Cichonia   nie   stosował   przepisów   o  zatrudnieniu  młodych absolwentów  wyższych  uczelni, lecz (bardziej surowe!) przepisy kodeksu  pracy.  Ponadto  zaznaczył,  że  skoro stanowisko pracy Wiesława  Cichonia  w  „Społem”  nazywa się „instruktor do spraw kulturalno-oświatowych”,  to  praca na takim etacie tym bardziej nie  daje się pogodzić z jego opozycyjnym zaangażowaniem. Jednak nazajutrz  na  tym  dokumencie inny esbek (podpis nieczytelny – prawdopodobnie był to ppłk Eugeniusz Gawroński) dopisał uwagę, że Cichoń  bedzie  nadal  pracował  w PSS „Społem”, co uzgodniono I sekretarzem KW PZPR, a o czym powiadomiono I sekretarza KM PZPR. Jako  powód wskazano obawę, że w razie zwolnienia z pracy Cichoń podejmie  działalność  na  pełną skalę przechodząc na utrzymanie „KOR-owskie”. Teść Wiesława Cichonia (lekarz wojskowy Mieczysław Mączarowski,  a  więc –  podobnie  jak  Henryk  Cichoń,  ojciec Wiesława –  oficer  Ludowego Wojska Polskiego) okazał się mniej „wyrachowany”  od  SB,  dlatego  B. i W. Cichoniowie musieli się wyprowadzić  z  mieszkania w bloku mieszkalnym przy ul. Gagarina do  (mającego  znacznie  mniej  wygód) pokoju sublokatorskiego w jednorodzinnym  domku  przy  ul.  Wąskiej.  (Usłużnym  wobec  SB dyrektorem  był  Zbigniew  Muchliński.  Jeśli  tu  nie występuje zbieżność  imion  i  nazwisk,  to ówczesny dyrektor Oddziału PSS „Społem”  jest tym samym człowiekiem, który po kilkunastu latach był  wicewojewodą  toruńskim,  a jeszcze później – wicewojewodą kujawsko-pomorskim;  obie  te  funkcje,  a także kandydowanie na posła, odbywał jako polityk Unii Demokratycznej / Unii Wolności, a  więc formacji, która była bliska Wiesławowi Cichoniowi już od czasów,  gdy  niektórzy  jej  liderzy  działali  w KSS „KOR”...) Najwyraźniej  esbecy  uznali wiosną 1980 roku, że Wiesław Cichoń był   człowiekiem  na  tyle  zdeterminowanym,  iż  byłby  gotowy „postawić  wszystko  na  jedną  kartę”,  tzn.  zostać „zawodowym opozycjonistą”...

 

Relacje Wiesława Cichonia z teściem były niełatwe już wcześniej, w  miarę,  jak  na Cichonia spadały kolejne szykany, owe relacje stawały  się zapewne coraz trudniejsze. To by tłumaczyło zarówno jego   żywiołową  niechęć  do  SB  (chociaż  w  rozmowach  lubił przekonywać  koleżanki  i  kolegów,  że SB to nie przeciwnik dla opozycji,  że owym przeciwnikiem jest PZPR...), anonsowaną np. w donosie  TW  „Wilk”  o  mniej  więcej miesiąc wcześniej. Ta sama stressujaca  sytuacja  zapewne  była  także przyczyną niełatwych relacji Cichonia z kolegami w opozycji. Na to wszystko nakładała się  fakt,  że  wśród aktywnych działaczy opozycyjnych Torunia Wiesław  Cichoń  zaliczał  się  do  szczególnie inteligentnych i oczytanych  a  także  –  stosownie  do  tego – ambitnych. Taka zbitka  cech  czyniła  zeń  silną  indywidualność,  co  też  nie ułatwiało   wzajemnych  kontaktów.  Nawet,  gdy  druga  podobnie wyrazista   indywidualność  w  tym  gronie,  Stanisław  Śmigiel, odznaczał   się   odmiennymi cechami.  Po  prostu  dwie  takie indywidualności  na  tle  tak  stosunkowo nielicznej reszty były „skazane”   na   rywalizację  i  konflikt.  Esbekom  pozostawało „monitorować”  go  i „stymulować”. I tak dobrze, że nie zdołali rozniecić  tego  konfliktu na skalę, jaką osiągnęli rozbijając w 1978  roku  Ruch  Obrony  Praw  Człowieka  i  Obywatela na dwa o identycznych nazwach, wzajemnie odmawiające sobie autentyczności (jednym  kierował  Andrzej  Czuma,  drugim  Leszek  Moczulski) i zarzucające  sobie  sprzeniewierzenie społecznych pieniędzy oraz konfidenctwo...

 

Zmartwienia   Cichonia   były  zmartwieniami  Cichonia  (i  jego małżonki),  jednak policyjny kapus miał swoje, całkiem inne. Nie mógł  przecież  dopuścić  do  tego,  aby  znowu być na spotkaniu opozycyjnym,  o  którym SB jeszcze może nie wie, toteż tym razem TW  „Karol”  nie zwlekał z zawiadomieniem bezpieki; choć przybył na  zebranie  spóźniony,  wyszedł  przed  czasem, wymawiając się wczesnoporannym  wyjazdem  nazajutrz –  a  przecież  mieszkał w odległości  mniej  więcej 100 m od miejsca, w którym to zebranie się  odbywało –  i zatelefonował do bezpośredniego przełożonego swojego  oficera prowadzącego: „Tw. ps. »Karol« przekazał podczas błyskawicznego    spotkania,    które    wywołał   telefonicznie następujące informacje: - U Konrada [Turzyńskiego, w jego pokoju w  hotelu  asystenckim – dopow. JS] jest spotkanie. Przyjechała Kowalska  [...] – Na spotkaniu u Konrada byłem od 21.10 (zaczęło się  wcześniej  ***  19.00) Byli Staszek [Śmigiel – dopow. JS], Konrad, Kika, Gosia (Złotucha) 2 nieznane mi dziewczyny, chłopak z   DA   [=   Duszpasterstwa   Akademickiego   –   dopow.   JS] Redemptorystów,  ja oraz Jacek Bierezin[37]  i  Kowalska[38]. Czytali swoją  twórczość,  opowiadali  o  pracy,  trochę  o działalności opozycyjnej –  nic  konkretnego.  [...] Spotkanie tw. wywołał w późnych  godzinach  wieczornych  w dniu 25.03 br. Odbyto krótkie spotkanie  na wolnym powietrzu [...]” (kier. Sekcji III Wydziału III,  ppor.  Witold  Mielcarek,  „Informacja  14/80” datowana 25 marca  1980  r., sygn. IPN  By  001/565,  k.  121  i 122) Tym razem z przyczyn   trudnych   do   ustalenia  (obawa  przed  „spaleniem” konfidenta – ?) SB nie wykorzystała tej informacji dla rozbicia zebrania.

 

 

epizod III

drugi kwartał 1980 r.

(wokół drugiego obiegu)

 

 

list uwierzytelniający

 

Tymczasem Andrzej Olszewski cieszył się tak znacznym zaufaniem w toruńskiej  opozycji,  że  podzieliła  się  tym zaufaniem doń ze środowiskiem    opozycji   w   Trójmieście.   Najpierw   niejako „zbiorowo”:  „W  dniu  30.03.  br  o godz. 23.30 tw. ps. »Karol« poinformował  mnie,  iż  był  u  Śmigla,  u  którego  przebywali również:  Turzyński,  Kuta,  Antek z Gdańska. Śmigiel powiadomił tw.  ps. »Karol«, że w dniu 17.04. br. ma wyjechać do Gdańska na przeszkolenie w zakresie powielania materiałów. Podał adres:

          Barbara Hejcz[39]

          ul. Śniadeckich 20/2

          tel. 32-37-03

Zachodzi  podejrzenie, że adres może nie być prawdziwy, a podany został  tak  wcześnie  dla  sprawdzenia tw. ps. »Karol«.” (kier. Sekcji  III  Wydz.  III  KWMO  w Toruniu ppor. Witold Mielcarek, „Notatka  służbowa”,  datowana  31  marca  1980 r., sygn. IPN By 001/565, k. 128). Bezpieka toruńska uzyskała nowy trop, jednakże na sprawdzenie jego autentyczności (przy pomocy swoich gdańskich kolegów po fachu) miała jeszcze ponad dwa tygodnie.

 

Tymczasem  nadchodziły  dotyczące  Torunia  informacje od innego donosiciela,   obsługującego  –  ze  zrozumiałych  względów  – głównie   Grudziądz.   Nic   dziwnego,  że  zapowiedź  zebrania, zwołanego  na  11  kwietnia,  dotarła  przez  „Wilka” już po tym terminie,  (jednak „pracujący” na miejscu „Karol” zdążył na czas –   zob.:  prof. Wojciech  Polak  „Anatomia  agenta.  Historia tajnego współpracownika  Służby  Bezpieczeństwa  o  pseudonimie  »Karol« (1978-1983)”, Finna, Gdańsk 2005, str. 148). TW „Wilk” w dniu 14 kwietnia  znowu  relacjonował  podróż  ze Stanisławem Śmiglem do Warszawy:  „Rozmowa  ze Śmiglem w czasie drogi – Konrad obecnie bardzo [powiązał] się ze Zw. Młodych Polaków w Gdańsku [chodzi o RMP  –  dopow.  JS] –  pisze artykuły (ostatni nr »Bratniaka«) [...]  [w]  piątek  [11  kwietnia  1980 r. – dopow. JS] wieczór Wiesław  zwołał  zebranie (było podobno 10 osób) – wystąpił aby wyrzucić »trójkę Śmigla, Kikę i Konrada« [a] mu to nie wyszło – mimo  że  **  na  to  zebranie  przyszli później.) – ** się nie zgodzili  –  całkowicie zkompromitował [!] – on do tej [pra]cy się  nie  nadaje – W czasie drogi wyciągnął opracowany raport o szkolnictwie – wiozę to do Kowalskiej – raport jest opracowany widać  przez  polonistę  lub  pedagoga obejmuje całe szkolnictwo zarówno  podstawowe,  średnie  i  wyższe –  opracowała  (Banach Krystyna  –  taki był podpis. – Jak widzi pan wychodzimy z tym na  teren  całej  Polski.  Korekty  tego  robi  Kowalska  wraz z Kawalcem[40].”  (sygn.  IPN  By 001/428, t. 2, k. 416). Widać tu dwa wątki, przewijające się niejednokrotnie zarówno u TW „Wilk”, jak i  u  TW  „Karol” –  konflikty  personalne  w  łonie toruńskiej opozycji   oraz  referat  Małgorzaty  Złotuchy  o  szkolnictwie. Chamera  nocował  u Stefana  Kawalca:  „Z  Kawalcem dużo nie rozmawiałem ale mamy  całą  noc  – on poszedł do znajomych – mam jego klucz – rano  pójdę  do  studentów  tych  od  Kiki[41]„ (sygn. IPN By 001/428, t. 2, k. 417 rewers). To ten właśnie Stefan Kawalec i „Anka” Kowalska mieli wykonać korektę tekstu  raportu  Złotuchy  przed  jego wydrukowaniem. Z drugiego dnia  pobytu  w  Warszawie  pochodzi  m.in. taka oto informacja, ważna chyba bardziej dla bezpieczniaków stołecznych: „Kolportażem  (produkcją) prod*** ******* Bilski (już zna Czesia [zapewne chodzi o Mirosława – dopow. JS] Chojeckiego) – działa prawdopodobnie  [w]  »konspiracji« –  o  nim  wie  tylko  kilka wtajemniczonych osób. Śmigiel sam wyjechał [z] W-wy o godz. 19.” (sygn. IPN By 001/428, t. 2, k. 418 awers). Na szczęście Śmigiel tym  razem,  jeszcze  świeżo  pamiętając  wpadkę sprzed miesiąca (podróż  do  Warszawy i z powrotem odbywała się podczas weekendu 12-13  kwietnia  1980  r.),  najwyraźniej wolał wracać na własną rękę,  a  nie  w  samochodzie  Chamery,  aby ten nie o wszystkim wiedział.   Ale  niejaki Bilski,   utajniony   (być może do tego czasu)   przed  bezpieką warszawską,  przestał  być całkiem enigmatyczna postacią dzięki wtyczce z Torunia.

 

Oto donos Stanisława Chamery czyli TW „Wilka” z 15 kwietnia 1980 r.:  „Sprawozdanie ze spotkania ze Śmiglem 15.IV.80 r. w Toruniu godz.  16.15-17.30  a)  opowiada o aresztowaniu Konrada, Antka i Niklaszewskiego  (to  że Niklaszewski dalej siedzi nie wie[42] – U niego rewizja  oraz  przesłuchanie  dziewczyn  ze  118.  [...]  b) jak układają  się sprawy z Wiesławem »Wiesław szaleje« dziś znów [15 kwietnia  1980 r. – dopow. JS] zwołał zebranie na godz. 19.30 w akademiku  [...]  »Nie  uważasz, że tę sprawę należy przeciąć – jaknajbardziej  [!]  mówi  Śmigiel – Jak Pan będzie rozmawiał z W-wą,  niech  im  Pan  to  wszystko  przedstawi – Widać że jest przygnębiony  i  intenzywnie  [!]  szuka poparcia. Jutro wieczór wyjeżdża,  czy na Wybrzeże – nie szkoda – bo ja będę w Sopocie [w] wolną sobotę i spotkałbym się chętnie z Borusiewiczem [!] – tutaj   znów   było  zarzekania  [?],  ale  ponieważ  poprzednio zaprzeczył –  to  mówi –  w sobotę będzie ktoś od nas [zapewne chodzi  o  wizytę  Andrzeja Olszewskiego czyli TW „Karol”, który jednak  do  Borusewicza nie przybył – dopow. JS] u Borusiewicza [!] –  ale  to  już  za  późno –  ja  sam  się  z nim postaram zkontaktować  [!] I tu znów Śmigiel – proszę Borusiewiczowi [!] nakreślić  sytuację  która  powstała w Toruniu – dobrze jeśli z nim  się  spotkam.  Wracam w niedzielę wieczór – w poniedziałek [21 kwietnia 1980 r. – dopow. JS] zaraz się z Panem zkontaktuję [!]  –  Przywiozłem trochę »Robotników« – mam tylko przy sobie dwa  egz.  – to Panu dam – w sobotę lub w niedzielę – powinno być  dużo  więcej.  – ****** mu materiały – ale nie chciał ich dać  tylko  zgodził się odstąpić ******* [...] w tej chwili mówi że  [nie  wie],  jest  zaaferowany  rozgrywką z »Wiesławem« – i tutaj  liczy  na  mnie  głównie  jeśli chodzi o W-wę 15.IV.80 r. godz.  18.00” (sygn. IPN By 001/428, t. 3, k. 420-421). Niesnaski miedzy  kolegami  opozycyjnymi  trwały  w  najlepsze,  a  esbecy zacierali  ręce,  bo  je  znakomicie  „monitorowali”... W dodatku podczas  owego drugiego weekendu kwietnia mogli sobie oszczędzić zatrzymywania  Śmigla,  który  w  tym  czasie był „monitorowany” przez Chamerę...

 

Tymczasem  do  pisemnej  rekomendacji  „kolektywnej”, udzielonej Olszewskiemu   na   jego   pobyt   w   Gdańsku,  doszła  pisemna rekomendacja    indywidualna,   udzielona   przez   Turzyńskiego Olszewskiemu,     adresowana     bezpośrednio    do    Magdaleny Modzelewskiej, a pośrednio do innych trójmiejskich działaczy (TW „Karol”  po  wykorzystaniu w Gdańsku przekazał swojemu oficerowi prowadzącemu ten list):