powrót do: str.gł. | spisu tre¶ci |

 

 WSTĘP

 

 

II wojna ¶wiatowa była okresem, w którym doszło do krwawego konfliktu pomiędzy czę¶cią obozu narodowego a komunistami. Inspirowani przez ZSRR rodzimi komuni¶ci, dążyli wszelkimi ¶rodkami do przejęcia władzy w Polsce po klęsce hitlerowskich Niemiec. Temu stanowi rzeczy sprzeciwiali się narodowcy. Doprowadziło to do wybuchu konfliktu.

9 sierpnia 1943 oddział Narodowych Sił Zbrojnych pod dowództwem mjr. Leonarda Zub - Zdanowicza rozbroił, a następnie rozstrzelał 25 członków oddziału Gwardii Ludowej oraz 3 chłopów przebywających w obozie GL-owców. Egzekucja została wykonana z kilku powodów: ze względu na działalno¶ć rabunkową wielu członków tej grupy, ze względu na komunistyczne pochodzenie oddziału (a zarazem ponoszenie wszystkich konsekwencji przewidzianych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz w Kodeksie Karnym), ze względów bezpieczeństwa, ponadto tym kilku NSZ-owców miało powody osobiste. Propaganda komunistyczna oraz dwuznaczno¶ć postępowania przywódców Armii Krajowej nadała tej egzekucji oblicze polityczne, a zarazem zupełnie wypaczyła jej przyczyny oraz przebieg.

Wie¶ Borów położona jest w południowej czę¶ci powiatu Janów Lubelski – Kra¶nik (nazwa podwójna, ponieważ w czasie okupacji, 20.09.1942r., Niemcy przenie¶li siedzibę powiatu z Janowa do Kra¶nika, tam też urzędował starosta), w województwie Lubelskim. Najstarsze wzmianki o Borowie pochodzą z XIII wieku – w 1257r. Borów nadany został przez Bolesława Wstydliwego zakonnicom ¶w. Klary z Zawichostu. W okresie międzywojennym Borów liczył ponad 1000 mieszkańców. Wokół Borowa po dzi¶ dzień rozciąga się rozległy kompleks le¶ny – tzw. lasy borowskie. Lasy te łączą się na wschodzie z lasami lipskimi oraz janowskimi. Wła¶nie one stanowiły doskonała bazę – ochronę dla partyzantów. Niedaleko od Borowa, ok. 3 – 4 km na płn. – wsch., znajduje się mała wie¶ – Wólka Szczecka. To wła¶nie w pobliżu niej doszło do opisanych wydarzeń.

Wzmianki w dotychczasowych publikacjach historycznych o „bratobójczym mordzie pod Borowem” wydały się autorowi niniejszej pracy niezbyt wiarygodne, a przede wszystkim niewystarczające. Nigdy też dotychczas nikt w sposób pełny i cało¶ciowy nie udokumentował i nie opisał tego wydarzenia. Poza tym rola i pozycja, jaką to wydarzenie odegrało w propagandzie komunistycznej a zarazem wiele niejasno¶ci i sprzeczno¶ci nagromadzonych wokół „sprawy borowskiej” skłoniły autora do podjęcia się szczegółowej analizy zagadnienia, do próby usystematyzowania oraz cało¶ciowego ujęcia „mordu pod Borowem”. Ze względu na to, że nie powstała na ten temat jeszcze żadna praca, wydaje się, że ma ona szansę przyczynić się do odplamienia „czarnej historii NSZ”.

Pomimo, że egzekucja GL-owców miała miejsce 09.08.1943r., to praca ma zwiększoną chronologię. Wynika to z uwzględnienia „propagandy borowskiej” w historiografii polskiej. Materiały zostały omówione chronologicznie począwszy od 10 sierpnia 1943r., aż po najnowsze publikacje.

Niniejsza praca odpowiedziała na szereg nurtujących kwestii, do tej pory nie opracowanych w zadowalający sposób w historiografii. Dlatego autor położył nacisk na wyja¶nienie wszystkich kwestii związanych z „mordem borowskim”. W I rozdziale pokazany został stosunek zarówno AK jak i NSZ wobec podziemia komunistycznego oraz stosunek tegoż podziemia do wyżej wymienionych organizacji. Uzupełnieniem tych zagadnień była odpowiedĽ na jedno z zasadniczych pytań w tej pracy, czyli czy przynależno¶ć do PPR i GL było złamaniem przedwojennego prawa polskiego (wraz z grożącymi temu konsekwencjami). Krótka historia powstania oddziału NSZ „Stepa” ppor. Henryka Figuro - Podhorskiego oraz oddziału GL im. J. Kilińskiego oraz zapoznanie się z działalno¶cią członków tych oddziałów, którzy weszli w skład oddziału „Słowika” por. Stefana Skrzypka uzupełniła naszą wiedzę z tego rozdziału. II rozdział wyja¶nił szereg kwestii związanych z przebiegiem wydarzeń z 9 sierpnia 1943r.: przyczyny wymarszu oddziału pod dowództwem „Słowika” w lasy borowskie, liczebno¶ć obydwu oddziałów, następnie przedstawienie przebiegu wydarzeń zarówno ze strony komunistycznej, jak i NSZ-owskiej, kwestia legalno¶ci postępowania „Zęba”. Jednym z główniejszych nurtujących nas zagadnień, z którym zapoznali¶my się w tej publikacji jest odpowiedĽ na pytanie, w jaki sposób zginęli GL-owcy. Z tym zagadnieniem wiążą się inne rozstrzygnięte kwestie: kto zdecydował o rozstrzelaniu a zarazem kto strzelał do GL-owców. Inna bardzo interesująca teza, którą udało nam się rozwiązać, brzmi: co spowodowało zabicie wszystkich, czy też prawie wszystkich GL-owców. Szereg publikacji wspominających o „mordzie borowskim” przedstawiło nam liczby, czy też niepełne listy poległych. Jednak dopiero III rozdział wskazał nam odpowiedĽ na jedną z najtrudniejszych kwestii rozważanych w niniejszej pracy, mianowicie, kto z imienia i nazwiska zginął pod Borowem. Omówienie współuczestnictwa w „wypadkach borowskich” oddziałów AK stanowi ostatni rozstrzygnięty podpunkt II rozdziału. Na koniec rozpatrzyli¶my kwestie związane z ujęciem tematu w historiografii polskiej oraz przedstawili¶my wnioski płynące z rozprawy sądowej z 1953r., wytoczonej przeciwko kilku uczestnikom „mordu borowskiego”. Dowiedzieli¶my się w ten sposób jak traktowano rozprawę, jak traktowano więĽniów, ¶wiadków, jak też przedstawiano całą rozprawę w ówczesnej prasie.

Wydarzenia, które rozegrały się 9 sierpnia 1943r. pod Borowem nie były dotychczas przez nikogo w sposób pełny i cało¶ciowy, udokumentowane i opisane. Wszystkie dotychczasowe publikacje na ten temat miały jedynie charakter fragmentaryczny i opierały się na wybranych w większo¶ci wypadków, Ľródłach. Problem polega na tym, że w większo¶ci można spotkać pewien schemat: „NSZ-owscy bandyci” zamordowali, przez rozstrzelanie bądĽ ¶cięcie toporem, GL-owców zapoczątkowując w ten sposób wojnę domową. Schemat ten jest powielany przez niektórych historyków do dnia dzisiejszego. Dopiero po 1989r. pojawiły się w Polsce Ľródła (poprzez udostępnienie archiwów) i opracowania, mówiące wprost o bandyckiej przeszło¶ci oddziału GL „Słowika”.

Podstawowe Ľródła, na których oparł się autor przy pisaniu niniejszej pracy, składają się z kilku pozycji. Do czę¶ci z nich autor dotarł jako pierwszy, co znacznie podnosi warto¶ć publikacji. Przede wszystkim zaliczymy do nich zbiory Archiwum Państwowego w Lublinie. Znajduje się w nim „zbiór wspomnień i relacji”, czyli wspomnienia byłych członków PPR, GL – AL, w tym byłych członków oddziału „Słowika”. Z racji tego, że do niedawna archiwum podlegało pod KW PZPR, nikt wcze¶niej nie korzystał z tych dokumentów. Pewnym usprawiedliwieniem dla nie korzystających z wyżej wymienionych zbiorów jest fakt, że czę¶ć z owych wspomnień znajduje się w Archiwum Akt Nowych w Warszawie, które również zostały wykorzystane w pracy. Również z AAN pochodzą wspomnienia T. Szymańskiego „Lis” – Dowódcy Okręgu V AL – janowskiego, które w zwięzły sposób przedstawiają historię powstania oddziału „Słowika”. Owe wspomnienia są cenne, ponieważ wiele z opisanych tam wydarzeń przez wiele lat nie mogło ujrzeć ¶wiatła dziennego, mówiły bowiem o „tajnym obliczu” komunistycznego podziemia: o kradzieżach, gwałtach, morderstwach, rabunkach, zabijaniu Żydów,.... Jest to dla nas o tyle istotne, iż jednym z głównych powodów egzekucji GLowców była ich bandycka nie tylko przeszło¶ć, ale i teraĽniejsze wyczyny. Innym ciekawym zbiorem w lubelskim archiwum, a wykorzystanym w pracy, jest teczka zawierająca dokumenty NSZ. Bardzo wiele do wiedzy o opisywanych wydarzeniach wniosły, w dużej mierze zniszczone (lub zagubione), akta rozprawy sądowej z 1953r. przeciwko kilku z uczestników wydarzeń borowskich. Owe akta znajdowały się w archiwum Urzędu Ochrony Państwa, obecnie za¶ znajdują się w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Niestety, z powodów niezależnych od autora niemożliwe było dotarcie do czę¶ci materiałów oraz oryginalnych akt sądowych tam zgromadzonych. Jedynie dzięki usilnym poszukiwaniom autora i życzliwo¶ci kilku osób udało się skorzystać zarówno ze skopiowanych akt rozprawy z 1953r. jak i rozprawy rehabilitacyjnej, których to czę¶ć akt prawdopodobnie znajduje się w Archiwum Lubelskim. Niestety z 9 tomów do naszych czasów „uchowały się” jedynie 2 tomy - prokuratorskie i to niepełne. Pozostałe tomy zostały zniszczone po 1977r. Ciekawym Ľródłem historycznym okazała się prasa konspiracyjna: „Biuletyn Informacyjny”, „Szaniec” oraz „Gwardzista”. Wszelkie cytaty pozostały w oryginalnej pisowni, a wszelkie zmiany zostały uwidocznione nawiasem kwadratowym. Bardzo interesujące nas informacje odnajdziemy w publikacjach „komunistycznych”. Przykładem takim są 2 zbiory dokumentów PPR: „Publicystyka konspiracyjna PPR 1942 – 1945” pod red. M. Malinowski oraz „PPR – dokumenty programowe”, przedstawiające program oraz zamierzenia polskich komunistów wobec podziemia niepodległo¶ciowego. Uzupełnieniem tych publikacji są: „Zbiór rozkazów Dowództwa Głównego GL i AL” pod red. W. Poterańskiego, zawierający kilka rozkazów i artykułów omawiających „mord borowski” oraz zbiór artykułów i dokumentów Związku Patriotów Polskich zebranych w „Publicystyce ZPP” (niezbędnych zwłaszcza w omawianiu propagandy po-borowskiej). Minusem tych pozycji jest selektywno¶ć opublikowanych materiałów oraz ich wybiórczo¶ć, nieraz nie zaznaczona żadnym odno¶nikiem. W tym miejscu należy napisać kilka słów o spisanych wspomnieniach byłych członków PPR i GL, którzy z różnych względów byli blisko przedstawianych wydarzeń. Do nich zaliczymy: Wacława Czyżewskiego „Im”, Edwarda Gronczewskiego „Przepiórka”, Mieczysława Moczara „Mietek”, Tadeusza Szymańskiego „Lis”, Jana Wyderkowskiego „Grab” oraz Władysława Gomułki, byłego I sekretarza PPR, który przedstawia historię PPR i GL. Wszystkie te dokumenty i wspomnienia okazały się cennym materiałem informacyjnym. Innym ważnym i niezmiernie ciekawym Ľródłem są 3 tomy Ľródeł do historii GL – AL opracowane przez M.J. Chodakiewicza, P. Gontarczyka, L. Żebrowskiego. Jest to Ľródło o tyle ciekawe, że dokumenty tam prezentowane, w wielu przypadkach nie były wcze¶niej publikowane, materiały, które przez wiele lat były skrzętnie ukrywane w archiwach. Mowa tutaj o dokumentach, które ukazywały powiązania PPR z Międzynarodówką Komunistyczną, a przede wszystkim podległo¶ć PPR i GL wobec Stalina. Poza tym, w pracy wykorzystane zostały wspomnienia byłych partyzantów GL – AL, którzy otwarcie mówili o mordowaniu „reakcji”, o bandyckiej przeszło¶ci czę¶ci oddziału „Słowika”, o propagandowym ujęciu „mordu borowskiego”. Równie warto¶ciową publikacją jest 3 tom „Armii Krajowej w dokumentach”. Znajdziemy tam kilka informacji na temat zwalczania oddziałów bandyckich oraz korespondencję pomiędzy Londynem a Warszawą dotyczącą „sprawy Borowa”. Istotną publikacją jest zbiór aktów prawnych pod redakcją Krzysztofa Motyki. To wła¶nie z nich skorzystali¶my omawiając prawne zagadnienia egzekucji GL-owców. Innym rodzajem Ľródeł, które okazały się bardzo pomocne przy powstaniu pracy są ustne, bądĽ pisemne relacje następujących osób: Marka Jana Chodakiewicza, Bogusława Kopacza, Stanisława Mazurka „Kołodziej”, Marcina Zaborskiego oraz Leszka Żebrowskiego. Wszystkie te Ľródła okazały się cennym materiałem informacyjnym. Cennym uzupełnieniem Ľródeł okazały się opracowania.

Omawiając interesujące opracowania z tego tematu nie należy zapominać, że pojawił się on w wielu publikacjach. Niestety w większo¶ci przypadków pojawia się on jako wzmianka nie przekraczająca w swych rozmiarach dwóch ogólnikowych zdań. W¶ród opublikowanych opracowań najważniejsze miejsce zajęła pozycja Lesława Jurewicza „Zbrodnia czy początek wojny domowej” wydana na emigracji. W swojej publikacji skupił się on przede wszystkim na wątku prawnym, natomiast z braku Ľródeł dosyć pobieżnie opracował pozostałe kwestie „wypadków borowskich”. Ważnym uzupełnieniem do tej pracy był artykuł Piotra Gontarczyka, w którym to autor m.in. przedstawił wspomnienia „Lisa” oraz starał się odtworzyć przebieg wypadków kładąc nacisk na „bandyckie” przyczyny wydania wyroku ¶mierci na gwardzistów. Inną bardzo ciekawą, a zarazem bardzo interesującą pozycją, była biografia mjr Leonarda – Zub Zdanowicza „Ząb” autorstwa Marka Jana Chodakiewicza. Pomimo tego, że autor opisał interesujące nas wydarzenia „zaledwie” na kilku stronach, to jest to dla nas ważna pozycja informacyjna. Autor jako jeden z pierwszych skorzystał ze Ľródeł zarówno komunistycznych jak i NSZ-owskich wykorzystując przebogatą bazę Ľródłową. Również tutaj znaleĽli¶my dosyć sporo Ľródłowych informacji o przeszło¶ci członków oddziału GL „Słowika”. Innym ciekawym opracowaniem jest monografia NSZ autorstwa Zbigniewa S. Siemaszko. Jest to o tyle ciekawa publikacja, że autor korzystał ze Ľródeł NSZ-owskich zgromadzonych na emigracji. Równie ciekawe informacje znaleĽli¶my w dwóch współczesnych publikacjach: Wojciecha J. Muszyńskiego „W walce o Wielką Polskę”, w której to autor po przeprowadzeniu szerokiej kwerendy naukowej w archiwach, bardzo dobrze przedstawił działalno¶ć wydawniczą NSZ, przedstawiając również opinie prasy NSZ na temat Borowa. Inną publikacją wartą uwagi jest monografia tej czę¶ci obozu narodowego, która sprzeciwiła się scaleniu z AK, autorstwa Krzysztofa Komorowskiego „Polityka i walka”. Minusem tej książki jest zauważalne, negatywne nastawienie autora do omawianych kwestii. Niemniej, podobnie jak poprzednie dwie wymienione monografie, pozwalają one na rzetelne opracowanie historii NSZ, która do tej pory była bądĽ przemilczana, bądĽ przekłamywana. Kolejne dwie pozycje, które zostały wykorzystane w pracy są nadzwyczaj pomocne przy opisywaniu Okręgu Lubelskiego NSZ. Należą do nich artykuły: Marcina Zaborskiego „Okręg Lubelski Narodowych Sił Zbrojnych 1942 – 1944” oraz Mirosława Piotrowskiego „Stronnictwo Narodowe na LubelszczyĽnie w latach 1944 – 1947”. Obydwaj autorzy korzystali z dostępnych materiałów archiwalnych. Należy wspomnieć, że są to zarazem jedyne próby opisania obozu narodowego na LubelszczyĽnie. Na uwagę zasługuje również pozycja Józefa Bolesława Garasa „Oddziały GL i AL 1942 – 1945”, która była wielce pomocna przy opisywaniu Okręgu Lubelskiego GL. Bardzo ciekawą publikacją, nieznaną szerszemu czytelnikowi, jest pozycja Henryka Cimka „Komuni¶ci Polska Stalin 1918 – 1939”. Jako jeden z pierwszych opisał on powiązania polskich komunistów z Sowietami, ich program oraz cele. Jest to niezmiernie ciekawa pozycja dotycząca historii Komunistycznej Partii Polski i jej poprzedniczek, zważywszy choćby na to, że autor napisał tę pracę z wyraĽną sympatią do opisywanych wydarzeń. Inną, niezmiernie ciekawą, pozycją jest synteza Piotra Matusaka „Ruch oporu w Polsce 1939 – 1945”. Jej zaletą jest to, że autor jako jeden z pierwszych opisał zarówno podziemie komunistyczne, jak i BCh, AK oraz NSZ (chociaż tutaj możemy mieć pewne wątpliwo¶ci odno¶nie sposobu opisu).   

Układ pracy, która została napisana z wykorzystaniem metody chronologiczno – problemowej, został zdeterminowany zgromadzonym materiałem Ľródłowym i podzielony na 3 rozdziały. Ramy danego rozdziału okre¶liła jego tematyka. Pierwszy rozdział zawarł wstępną charakterystykę, zarówno narodowców z Narodowych Sił Zbrojnych, jak i komunistów z Polskiej Partii Robotniczej i Gwardii Ludowej. Następnie opisano sytuację społ. – polit. w pow. kra¶nickim oraz przedstawiono wzajemne relacje pomiędzy obozem niepodległo¶ciowym, a komunistycznym. Dalszą cze¶ć rozdziału zajmuje prawna analiza postępowania NSZ-owców, a zarazem działania komunistów. Ostatnią kwestią tej czę¶ci pracy było przedstawienie jej „bohaterów”: oddziału partyzanckiego NSZ „Zęba” oraz grupy GL im. Jana Kilińskiego. Datami determinującymi ten rozdział są lata 1939 – 1943r. Kolejna czę¶ć pracy zapoznała nas z przebiegiem wydarzeń z dnia 9 sierpień 1943r. Zapoznali¶my się także z listą osób rozstrzelanych, a następnie rozpatrzono domniemane uczestnictwo członków Armii Krajowej w „mordzie borowskim”. Ostatni rozdział przedstawił całą zgromadzoną propagandę komunistyczną wokół sprawy „mordu borowskiego”. Autor położył szczególny nacisk na ukazanie sprzeczno¶ci w licznych opracowaniach komunistycznych, które zupełnie dyskwalifikują je jako publikacje historyczne. Również w tym rozdziale zapoznali¶my się z przebiegiem procesu sądowego, którego jednym z głównych oskarżeń był „mord pod Borowem”.  Datę graniczną tej czę¶ci wyznaczył dzień 10 sierpnia 1943r., kiedy to ukazały się pierwsze teksty o „bratobójczym mordzie pod Borowem”. Taki podział wydał się autorowi najwła¶ciwszy. W ten sposób zostały wyeksponowane najważniejsze etapy, bez zagłębiania się w problemy nie będące przedmiotem badań. Zamierzeniem autora było bowiem przedstawienie „wypadków borowskich” cało¶ciowo, z uwzględnieniem wszystkich aspektów omawianych wydarzeń.   

 

 

 

ROZDZIAŁ  1

GENEZA KONFLIKTU POD BOROWEM

 

1.1           Działalno¶ć NSZ do roku 1943

 

Narodowe Siły Zbrojne powołane zostały w połowie 1942r. Wówczas to, w lipcu 1942r. doszło do rozłamu w Stronnictwie Narodowym oraz w Narodowej Organizacji Wojskowej. Spór dotyczył scalenia NOW z ZWZ – AK [1]. Przeciw scaleniu opowiedziała się większo¶ć oficerów Komendy Głównej NOW, przyjmując nazwę Armia Narodowa. Rozłamowcy (August Michałowski „Roman”, Władysław Pacholczyk „Adam”)[2] porozumieli się z działaczami innej podziemnej organizacji narodowej – Narodowo Ludowej Organizacji Walki powołując Tymczasową Komisję Rządzącą Stronnictwa Narodowego (TKRSN). Głównym organem prasowym była „Wielka Polska” stąd częsta nazwa: SN – „Wielka Polska”[3]. Od połowy 1942r. rozpoczęły się negocjacje pomiędzy kierownictwem politycznym SN „Wielka Polska” a Grupą Szańca, dotyczące powołania wspólnej organizacji wojskowej. W ten sposób powstały zalążki nowej narodowej podziemnej organizacji wojskowej – Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ). Oprócz Związku Jaszczurczego oraz rozłamowców z SN – NOW w skład NSZ weszli w cało¶ci lub czę¶ciowo członkowie następujących organizacji: Narodowo – Ludowa Organizacja Walki, Polski Obóz Narodowo – Syndykalistyczny, Zakon Odrodzenia Polski, Zbrojne Pogotowie Narodu, Legion Unii Narodów Słowiańskich oraz czę¶ć Tajnej Armii Polskiej, Organizacji Wojskowej „Wilki”, Konfederacji Zbrojnej, Polskich Wojsk Unijnych, Polskiej Organizacji Zbrojnej, Korpusu Obrońców Polski, Załogi Partyzantów Wojskowych, Bojowej Organizacji Wschód i innych mniejszych organizacji[4]. Ten złożony konglomerat kilkunastu organizacji narodowych powołał liczącą około 70.000 – 100.000[5] ludzi, formację zbrojną. Do dzi¶ rozbieżno¶ci budzi do dzi¶ kwestia liczebno¶ci struktur, które do NSZ wprowadziły dwie największe, tworzące je organizacje: SN „Wielka Polska” i ZJ. Ci pierwsi twierdzą, że członkowie SN „Wielka Polska” stanowiły 80 – 90 % NSZ a ZJ około 10 %. Natomiast osoby związane z ZJ twierdzą odwrotnie[6]. Dane z dokumentów NSZ i NOW wskazuje, że większo¶ć w NSZ mieli dawni członkowie NOW. Była to organizacja wolna od wpływów zewnętrznych, całkowicie samodzielna oraz nie finansowana przez żadną ze stron. NSZ były samodzielnym bytem politycznym, materialnym a przede wszystkim ideologicznym[7]. Bardzo trudno ustalić dokładną datę powstania NSZ. Zazwyczaj uznaje się datę wydania pierwszego rozkazu dowódcy NSZ płk Ignacego Oziewicza - „Czesław”, a było to 20.09.1942r. i był to rozkaz nr 1/42[8]. Następcą, po aresztowaniu „Czesława” w czerwcu 1943r., został płk Tadeusz Kurcyusz „Żegota”„Morski”, który piastował swoje obowiązki do kwietnia 1944r

NSZ były formacją o charakterze wojskowym, nie prowadziły, więc samodzielnej polityki. Podlegały one dyrektywom Tymczasowej Narodowej Rady Politycznej (TNRP)[9], która posiadała kompetencje do prowadzenia działalno¶ci politycznej i reprezentowania NSZ          w kontaktach z ZWZ – AK, a także z innymi o¶rodkami politycznymi. TNRP, która formalnie została utworzona 08.05.1943r., liczyła 40 osób[10]. Bezpo¶rednio zapleczem politycznym NSZ kierowało Prezydium TNRP (jako organ wykonawczy), składająca się z 8 osób: Otmar Wawrzkowicz, Jerzy Olgierd Iłłakowicz, Tadeusz Salski, Władysław Marcinkowski (z ZJ), Zbigniew Stypułkowski, August Michałowski, Jan Matłachowski oraz Karol Stojanowski        (z SN)[11]. Na czele TNRP stał Zbigniew Stypułkowski[12] (jako sekretarz generalny). TNRP, niezależnie od pionu wojskowego (NSZ) oraz pionu cywilnego ZWZ – AK, tworząc zarazem alternatywę wobec Delegatury Rządu (choć ich działalno¶ć bardzo często się pokrywała), utworzyła własną strukturę administracyjno – polityczną (cywilną) pod nazwą: Służba Cywilna Narodu (SCN)[13], która powstała poprzez rozwinięcie struktur Komisariatu Cywilnego ZJ[14]. W skład SCN wchodzili fachowcy powiązani z SN jak i bezpartyjni (przykładem jest okręg lubelski SCN)[15]. Kierownikiem SCN był Kazimierz Gluziński. SCN była podzielona na kilkana¶cie wydziałów (prowadzono m.in. tajne nauczanie, szkolono urzędników, tworzono też plany odbudowy i rozbudowy gospodarki Polski, działała administracja, przygotowywano służbę porządkową, która póĽniej miała pełnić funkcję policyjną; istniały też dwa piony: propagandowy oraz sądowniczy, ten drugi np. nie istniał w GL – AL)[16]. Zarówno SCN, jak i NSZ, uznawały Polski Rząd w Londynie, a także układ sił na emigracji, natomiast nie zgadzali się na wyłączno¶ć Delegatury Rządu oraz AK w polskim podziemiu[17]. Różnice pomiędzy AK a NSZ pojawiają się w programie NSZ. Do głównych celów NSZ zaliczono: nienaruszalno¶ć granic ustalonych traktatem ryskim, przyłączenie do Polski dawnych ziem piastowskich (Dolny ¦ląsk, Pomorze, Prusy Wschodnie – zadaniem NSZ było przygotowanie siły zbrojnej, która w chwili załamania się Niemiec, poprzez „fakty dokonane”, miała siłą ustanowić zachodnią granicę na linii rzek Odry i Nysy Łużyckiej)[18], innym celem była budowa Wielkiej Polski (państwa będącego mocarstwem w Europie ¶rodkowo – wschodniej, państwa, które będzie się w stanie przeciwstawić agresji ze wschodu i zachodu), opartego na zasadach Ko¶cioła Katolickiego[19]. Program NSZ odnosił się do budowy tzw. „ustroju narodowego”. Zamierzano przebudować ustrój państwa. Władza głowy państwa, a także senatu, miała być bardzo silna, będąc przeciwwagą sejmokracji z dwudziestolecia międzywojennego. Zamierzano zdecentralizować administrację oraz rozwinąć samorządy. System wychowawczy miał być oparty na etyce katolickiej oraz solidaryzmie narodowym. Aby plan się powiódł, potrzebna była silna rodzina oraz tzw. szkoła samorządowa (wzorowana na systemie brytyjskim). Podporą ustroju gospodarczego miała być własno¶ć prywatna, głoszono też potrzebę umiarkowanej reformy rolnej[20]. Zdecydowanym rozróżnikiem pomiędzy NSZ a ZWZ-AK był stosunek do ZSRR. W odróżnieniu od ZWZ-AK, NSZ uznawały ZSRR za takiego samego wroga jak Niemcy, za¶ od przełomu 1942/43r (po bitwie pod Stalingradem), uznano, że klęska Niemiec to kwestia czasu i należy się przygotować do nowej okupacji – sowieckiej. Odrzucono idee powstania antyniemieckiego, gdyż wg NSZ, byłby to czyn samobójczy, w dodatku szedłby na rękę komunistom. Dlatego postanowiono, że należy zlikwidować komunistyczną agenturę (czyli oddziały Gwardii Ludowej – Armii Ludowej oraz partyzantów radzieckich) w Polsce, co też robiono w praktyce (czyli likwidowano) od przełomu lipca i sierpnia 1943r.[21]

Pion wojskowy NSZ dzielił się na: Oddziały Akcji Specjalnej (OAS lub AS), Oddziały Dyspozycyjne (OD), Oddziały Partyzanckie (OP) i Oddziały Pogotowia Akcji Specjalnej (O PAS)[22]. AS utworzono w paĽdzierniku (listopadzie) 1942r., na mocy rozkazu Komendanta Głównego NSZ płk Czesława Oziewicza ”Czesław”:

„Partyzantka może i musi działać czynnie przez oczyszczanie terenu od band wywrotowych            i przestępczych z wrogich nam formacji mniejszo¶ciowych (ukraińskich, sowieckich                        i żydowskich) oraz przez przeciwdziałanie – w ramach samoobrony – w stosunku do ekspedycji karnych w razie rażącej niesłuszno¶ci represji okupanta”[23]. Uznano, że walka z Niemcami powinna mieć miejsce wówczas, gdy będzie to absolutnie potrzebne. Powód był prosty: rezultaty akcji zbrojnej były niewspółmiernie duże wobec odwetu Niemców na ludno¶ci cywilnej[24]. Należy tu wspomnieć, że w pierwszym okresie wojny (1939 – 1942) podziemie pro-londyńskie uznało, że istnienie większych stałych oddziałów partyzanckich prowadzi do przedwczesnej intensyfikacji walki oraz naraża kadry dowódcze, a przede wszystkim ludno¶ć cywilną na duże, a zarazem niepotrzebne straty[25]. W ten sposób chciano uniknąć niepotrzebnych ofiar w¶ród ludno¶ci cywilnej, potrzebnej do odbudowy Polski po wojnie. Nie zapominajmy, że jednym z głównych celów istnienia i działalno¶ci oddziałów partyzanckich była ochrona ludno¶ci cywilnej. Zdawano za¶ sobie sprawę z tego, że konieczne jest prowadzenie konspiracji cywilnej i wojskowej w terenie. Dlatego postanowiono utworzyć specjalne jednostki, które przeprowadzałyby akcje militarne               (takie jak: sabotaż, samoobrona,...). I tak ZWZ-AK utworzyła Kedyw (Kierownictwo Dywersji), a NSZ – Akcję Specjalną[26]. Oddziały partyzanckie AS NSZ ograniczały się do kilku celów:

·        Akcje zaopatrzeniowe (zdobywanie broni i pieniędzy),

·        Odbijanie więĽniów,

·        Ochrona ludno¶ci cywilnej (zarówno przed okupantem hitlerowskim jak               i bandami rabunkowymi)[27].

 Pierwsze oddziały partyzanckie NSZ powstały jesienią 1942r. Najwięcej było ich w okręgu V – kieleckim (por. „Morskiego”, por. „Bema”, por. „GroĽnego” i inne) oraz w okręgu III – lubelskim (por. „Grota”, por. „Stepa”, por. „Cichego”, ppor. „Znicza” i inne)[28].

Struktura organizacyjna NSZ uwzględniała podział administracyjny Rzeczypospolitej Polskiej z 1939r. (była podstawą podziału), choć zasięg organizacyjny NSZ obejmował tereny nie należące do państwa polskiego w 1939r. Cała Polska była podzielona na inspektoraty (obszary)[29]: Centralny (Okręg I A, I B, XII), Ziem Zachodnich (VI, VIII, IX, X, XI), Górnej Wisły (III, V), Północny (II, XIII), Południowo – wschodni (IV, VII, XIV), Północno – wschodni (pozostał tylko w projekcie - XV, XVI, XVII)[30]. Obejmowały one po kilka okręgów (warto zaznaczyć, że tylko AK miała podobny podział terytorialny). Każdy Okręg był podzielony na Obwody (choć z uwagi na rozległo¶ć terenu albo problemy z łączno¶cią, istniały gdzieniegdzie Podokręgi). Obwody obejmowały zazwyczaj kilka powiatów[31].

Okręg lubelski nosił kryptonimy „Antylopa”, „Jabłoń”, „Niezapominajka” [32]. Oznaczony był numerem III, administracyjnie za¶ podlegał pod Inspektorat Górnej Wisły[33]. Swoim zasięgiem obejmował tereny dawnego województwa lubelskiego (nie licząc kilku północnych powiatów, które znalazły się w okręgu XII). Okręg lubelski od V/VI 1944r. podzielony był na 2 podokręgi obejmujące dawne struktury ONR – ZJ (czyli już po rozłamie z III/IV 1944r.): I - obejmował powiaty: Lubartów, Parczew, Włodawa, Chełm oraz II - z powiatami: Lublin, Janów – Kra¶nik, Biłgoraj, Zamo¶ć[34]. Okręg ten zbudowany był głównie z byłych członków NOW[35], którzy w większo¶ci nie uznali scalenia, z czasem za¶ do NSZ przechodzili członkowie AK (zresztą z różnych powodów)[36]. Warto zaznaczyć, że w Okręgu lubelskim praktycznie nie było członków ZJ, nie licząc powiatu Janów – Kra¶nik (tam też, w Kra¶niku i Wilkołazie, były zwarte struktury ZJ)[37]. Jednak również w powiecie Kra¶nik SN „współpracowało” z NSZ, np. doradcą politycznym w NSZ (z ramienia SN) był w latach 1943 – 1945 Jan Sykuła[38]. W szeregi NSZ wstępowali też członkowie innych organizacji konspiracyjnych[39]. Obowiązki komendanta Okręgu lubelskiego, do IV 1943r. (a następnie od VI 1944r.), pełnił kpt./mjr Michał Kłosowski „Rola” „Stanisław Michałowicz”[40], póĽniej za¶ obowiązki te przejął mjr Zygmunt Broniewski „Bogucki”[41] („Rola” pozostał zastępcą komendanta). Od XII 1944r. komendantem został Tadeusz Zieliński „Wujek” „Dyzma”[42]. Pełny skład KO funkcjonował od 01.05.1943r.[43] (do tego okresu kształtowała się Komenda Okręgu)[44]. Sieć terenowa NSZ w okręgu lubelskim ostatecznie ustalona została do połowy 1943r., istniała za¶ do lata 1945r. Liczebno¶ć Okręgu wahała się od 4.700 (tak mówią dokumenty SN z wiosny 1944r.) do około 6.000 (dane NSZ)[45]. W jej skład wchodziło 10 powiatów, terytorialnie odpowiadały one powiatom II RP sprzed wrze¶nia 1939r. (w pewnym okresie czasu także na Obwody, składające się z kilku powiatów), które utworzyły sieć terenową okręgu III. Składały się na nie następujące powiaty:

1.       Lublin,

2.       Janów Lubelski (Kra¶nik),

3.       Chełm,

4.       Puławy,

5.       Biłgoraj,

6.       Zamo¶ć,

7.       Krasnystaw,

8.       Lubartów,

9.       Tomaszów Lubelski,

10.   Hrubieszów[46].

Powiat Janów Lubelski - Kra¶nik terytorialnie obejmował powiat janowski sprzed wrze¶nia 1939r.[47] Był jedynym powiatem, w którym istniały struktury nie tylko NOW ale i ZJ. Wiemy, że komendantami NOW byli: Franciszek Krystelli (?) X/1939-V/40; Ksawery Wróblewski (?) VI/1940-V/41; NN VI/1941-XII/41; Jacek Tański „Tyrała", „Placek" II/1942-III/43; Tadeusz Wingert „Warta" III/43-V/43[48]. Znamy także komendantów ZJ w janowskim: Jan Du¶ XII/39-V/40; NN VI/40-V/41; Jerzy Niewiadomski „Grot" (?) VI/41-III/43[49]. Na terenie powiatu istniała także delegatura SCN, której szefem organizacyjnym był por. Wacław Piotrowski „Cichy”[50]. Oprócz numerów, powiaty oznaczone były kryptonimami, pow. Janów – Kra¶nik miał nazwę „Kalnik” (na początku 1944r.)[51]. Powiat Janów należał do obwodu B utworzonego na początku 1944r. w okręgu lubelskim[52], podzielony za¶ był na 5 rejonów NSZ, natomiast w każdym rejonie utworzono przynajmniej jedną kompanię NSZ[53]. Komenda Powiatu - KP (kadra opierała się głównie na NOW – AN, a tylko czę¶ciowo na ZJ) utworzona została w połowie 1943r., będąc w pełni obsadzona[54]. Należy dodać, że początkowo główna placówka powiatu znajdowała się w Szastarce, a dopiero w styczniu 1943r. została przeniesiona do Kra¶nika[55]. Drugim takim miejscem, przyjaznym NSZ, były okolice wsi Borów na południu powiatu. Do VIII 1943r. komendantem powiatu był ppor./por. Stanisław Kucharski „Krzemień” (VI/1943-VIII/1943), po nim był Antoni Góralczyk „Antoni," „Konrad” (IX/1943-XI/1943), a następnie por./kpt. Kazimierz KoĽma „Baca”„Wojtaszek” (XI/1943-IX/1944)[56], a po nim, do końca 1944r., ppor. N.N. (Jan Kowalski?) - „Ryszard Kurzawa”„Stawiń”(IX/1944-XII/1944)[57] [Być może, do VIII 1943r. komendantami powiatowymi w Janowie – Kra¶niku byli również: S. Piotrowski „Cichy”[58], po nim za¶ funkcję tę pełnili Z. Sokal „Grot” i K. Wojtyna „ Zawisza”[59]]. Czy funkcję tę pełnili przez bardzo krótki okres kolejno po sobie, czy w ogóle ich nie pełnili, jest to kwestia nie do końca ustalona. Być może, będąc jedynie p.o., funkcji owej nie pełnili. Możliwe też, iż są to tylko pseudonimy wyżej wymienionych komendantów (z wyjątkiem „Cichego”). Tego w chwili obecnej nie jeste¶my w stanie dokładnie wyja¶nić. M. J. Chodakiewicz podaje, że „Grot” był komendantem NSZ okresie I/1945-IV?/1945., natomiast „Zawisza” (IV?/1945-VIII?/1945). Ostatnim komendantem NSZ w powiecie Janów – Kra¶nik był Tadeusz Lachowski „Nałęcz" (IX?/1945-III/1947)[60]. W Archiwum Państwowym w Lublinie, w teczce pod nazwą „NSZ” znajdujemy informację, że „od 15.02.1942r. komendantem NSZ powiatu Janów Lubelski został kol. Tyrała”[61]. Wg M. J. Chodakiewicza, „Tyrała” to pseudonim, prawdopodobnie pierwszego komendanta NSZ powiatu w Janowie (choć na początku pełnił on też funkcję w AN w okresie II 1942 – III 1943r.[62]). Domniemane prawdziwe nazwisko to Tański, pochodził on za¶ z Kwiatkowic (inne jego pseudonimy to „Placek” „Tyrała”). Został on aresztowany prawdopodobnie w marcu 1943r., był więziony na Pawiaku i tam też zginął. Ponieważ jego nazwisko nie widnieje na li¶cie więĽniów, możemy się domy¶lać, że było to nazwisko konspiracyjne[63]. Na pewno sprawa ta nie jest rozwiązana. Czy „kol. Tyrała” to prawdziwe dane, czy jest to nazwisko (je¶li tak, to czy prawdziwe), czy też pseudonim? Pozostaje to na razie zagadką. Liczebno¶ć struktur NSZ w powiecie Janów – Kra¶nik trudno dokładnie okre¶lić, aczkolwiek na podstawie zachowanych dokumentów okre¶la się ich liczbę na około 1.500 (1943r.) – 3.000 (1944r.) żołnierzy[64]. Siły NSZ przewyższały swoją liczebno¶cią struktury AK oraz innych organizacji podziemnych w tymże powiecie[65]. Zresztą, czę¶ć Armii Krajowej w tym powiecie to dawni członkowie NOW, którzy przeszli do AK po scaleniu[66]. Stosunki pomiędzy NSZ a innymi organizacjami Polski Podziemnej układały się różnie. Oczywi¶cie najlepsze były z NOW, poprawne z ZWZ – AK (przeszkodą do lepszych kontaktów były zarówno wzajemne uprzedzenia jak i początkowy chaos organizacyjny panujący w AK, wywołany przez aresztowania), trochę gorsze z BCH, a najgorsze z komunistami (je¶li możemy tu powiedzieć o utrzymywaniu jakichkolwiek stosunków)[67]. Co do placówki Borów, to wiemy, że miała ona kryptonim „Szaniec”, potocznie zwana była także „Stolicą”[68].  

 

1.2           GWARDIA  LUDOWA do sierpnia 1943 roku

 

W latach 1939 – 1942 podziemie komunistyczne na ziemiach polskich było znikome, za¶ cele tych organizacji, trudno uznać za niepodległo¶ciowe:

„(...) Za najtrwalszą formę niepodległo¶ci polskiego państwa proletariackiego uważał Młot Sierp wstąpienie Polski w skład rodziny państw tworzących Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.(...)”[69]. Zresztą, brak działalno¶ci w pierwszych latach okupacji, ¶wiadczy o dwulicowo¶ci póĽniejszego programu PPR. Społeczeństwo polskie w latach 1939 – 1942, przeżywało nie mniejsze dramaty niż po roku 1942. Mimo tego działalno¶ć komunistów była znikoma. To potwierdza tezę o bliskim powiązaniu, czy nawet zależno¶ci komunistów w Polsce od ZSRR. Do 1942r. istniały różne luĽne grupy komunizujące (Stowarzyszenie Przyjaciół ZSRR, Robotniczo – Chłopska Organizacja Bojowa, Związek Walki Wyzwoleńczej, Związek Rad Robotniczo – Chłopskich zwany też Młot i Sierp, Front walki za Naszą i Waszą Wolno¶ć, Polska Ludowa, Bojowa Organizacja Ludowa, Zjednoczenie Robotniczo – Chłopskie, Czyn Chłopsko – Robotniczy, Proletariusz i inne)[70], ale miały one bardzo ograniczony i lokalny wpływ na społeczeństwo. Sytuacja zmieniła się dopiero po powstaniu w Warszawie Polskiej Partii Robotniczej[71]. Powstała ona z połączenia wyżej wymienionych kilku organizacji stworzonych przez komunistów do roku 1942 na ziemiach polskich. Wszystkie one miały charakter lokalny i były bardzo nie liczne[72]. Stan rzeczy zmienia zrzucenie do Polski tzw. Grupy Inicjatywnej, której zadaniem było scalenie ruchu komunistycznego („robotniczy”) w Polsce, co też jej się udało. 5.01.1942r. powołali do życia Polską Partię Robotniczą. Powstała najpóĽniej z organizacji Polski podziemnej[73]. I sekretarzem KC PPR został Marceli Nowotko „Marian” „Stary” ( do listopada 1942r.), jego następcą był Paweł Finder „Paweł” (do listopada 1943r.), a po nim Władysław Gomułka „Wiesław”[74]. PPR stanęła przed trudną drogą – zdobycia poparcia w społeczeństwie polskim:

„(...) Nasze główne zadanie – to jeszcze głębiej, jeszcze ¶ci¶lej związać się z polskimi masami pracującymi, nie za¶ być jak stara KPP, której nawet skład był w 80% ukraińsko – białorusko – żydowski.(...)”[75].

Choć PPR nie należała do MK to istniała głęboka współpraca pomiędzy nimi (np. przerzucenie do Polski byłych dąbrowszczaków, przerzut komunistów niemieckich i polskich), a sama PPR uważało się za ogniwo międzynarodowego ruchu komunistycznego[76]. Od VI 1942r. KC PPR utrzymywał kontakt radiowy z KW MK i uzgadniał z nim podstawowe decyzje[77]. Uważano, „że na danym etapie historycznym przynależno¶ć do Międzynarodówki nie przyniosłaby korzy¶ci ruchowi robotniczemu i hamowałaby jego rozwój w Polsce”[78]. Podobnego zdania są autorzy „Polskiego ruchu robotniczego w okresie wojny i okupacji”: „Pomimo tego, że PPR formalnie nie należała do MK, to jednak jako partia marksistowsko – leninowska, sięgająca swym rodowodem historycznym i ideologicznym Komunistycznej Partii Polski – dawnej polskiej sekcji MK, była z nią związana ideologicznie, politycznie                i organizacyjnie”[79].  Wiadomym jest, że po 30.07.1940r. byłych członków KPP zaczęto przyjmować do WKP(b)[80]. Należy tu dodać, że wszyscy kolejni sekretarze PPR posiadali obywatelstwo polskie i sowieckie, mimo, iż zabraniała tego Konstytucja RP z 17.03.1921r. (art. 87. – Obywatel polski nie może być równocze¶nie obywatelem innego państwa)[81]. Komuni¶ci mieli jasno wytyczony cel – objęcie władzy w Polsce po wygranej wojnie[82]. Program PPR[83] przewidywał: powstanie nowego państwa – Polski Ludowej połączonej z sojuszem z ZSRR, reformę rolną (poprzez wywłaszczenie bez odszkodowania „obszarniczych” majątków pow. 50 ha), rezygnację z „imperialistycznej” granicy na wschodzie (milcząc początkowo o nowej [84], z czasem też zaczęto mówić o granicy na Bugu[85], jako granicy „sprawiedliwej” i strategicznej), również po upływie czasu mówiła o nowej granicy zachodniej[86].

Ważną kwestią w programie PPR była reforma społeczna: konfiskata i znacjonalizowanie wszystkich przedsiębiorstw bankowych, przemysłowych, handlowych i rolnych[87]. Propagował walkę czynną nie bardzo licząc się ze stratami (zwłaszcza w latach 1942 – 1943). Program PPR był skierowany głównie do chłopów i robotników[88], przeciwstawiając ich burżuazji i reakcji (tak nazywano wszystkich przeciwników politycznych). Aby przyciągnąć chłopów do programu PPR, nie wahano się zahamować antyklerykalizmu płynącego ze wschodu, próbowano nawet wykorzystać nabożeństwa ko¶cielne do szerzenia ideologii komunistycznej (oczywi¶cie w skróconej formie)[89].

Walka zbrojna była podstawowym zadaniem PPR. Do tego celu powołano swoją organizację zbrojną pod nazwą Gwardia Ludowa[90], która na podstawie decyzji KRN, 01.01.1944r.  przekształciła się w Armię Ludową[91] (jej powstanie to „konieczno¶ć dziejowa Polski” – Gwardzista nr 31 25.10.1943r., s.3[92]). GL powstała najprawdopodobniej 28.03.1942r.[93] nie za¶, jak błędnie podają niektóre Ľródła komunistyczne 06.01.1942r.[94] GL połączyła wytyczne MK i komunistów polskich w ZSRR. Pierwszym dowódcą był Bolesław Mołojec „Edward”.            W maju 1942r. powołano Sztab Główny, na czele, którego stanął Marian Spychalski a zastępcą przybyły z partyzantki radzieckiej Franciszek JóĽwiak[95], dowódcą głównym AL (I – VII 1944) był gen. bryg. Michał Żymierski[96]. Sztab Główny był podzielony na VI oddziałów: operacyjny, informacyjny, organizacyjny, zaopatrzenia i broni, propagandy                              i bezpieczeństwa[97]. Jej głównym zadaniem była walka zbrojna na ziemiach polskich    (oczywi¶cie partyzancka). PPR i GL konsekwentnie głosiły walkę czynną, przeciwstawiając ją „staniu z bronią u nogi” głoszonemu przez ZWZ-AK[98]. To wła¶nie walka miała doprowadzić do szybkiego odzyskania niepodległo¶ci. Walka bieżąca GL skupiona była w 2 kierunkach: walka z eksploatacją ekonomiczną ziem polskich oraz walka zbrojna, która miał zostać przekształcona w ogólnonarodowe powstanie[99]. Od samego początku PPR głosiła swojego rodzaju zamach stanu („zmiana ustroju społecznego”), nie przejmując się nawet konstytucją RP. W dokumentach komunistycznych spotykamy wspominki, że przygotowywano się do swoistego zamachu stanu:

„Sanacyjna Armia Krajowa rozporządza bez porównania większą ilo¶cią broni aniżeli my, gdyż po pierwsze otrzymała b[ardzo] wiele broni od rządu emigracyjnego, po drugie dysponuje ona setkami milionów złotych. Ten fakt stwarza dla nas niebezpieczeństwo w momentach walki o władzę”[100]. GL „jednoczyła w swoich szeregach wszystkich szczerych patriotów i antyfaszystów” – tak opisuje swoich członków „Gwardzista” z 25.05 1942r.[101] W tworzeniu GL oparto się na kadrze podoficerskiej, zbiegłych z niewoli oficerach radzieckich i dąbrowszczakach, czyli byłych żołnierzach wojny domowej w Hiszpanii ( walczących w ramach brygady im. Jarosława Dąbrowskiego przeciwko wojskom gen. Franco )[102]. Ogółem w GL–AL walczyło ich około 70[103]. Dwóch z dąbrowszczaków zginęło również pod Borowem (Stanisław Głuchowski „Stanis” oraz Stefan Adryańczyk)[104].

 Od samego początku komuni¶ci narzekali na brak kadry oficerskiej oraz niedostateczną ilo¶ć broni i amunicji[105]. Wiemy też, że do GL weszło szereg powstałych samorzutnie „chłopskich” grup zbrojnych, nie związanych wcze¶niej z innymi organizacjami konspiracyjnymi, bądĽ grupy typowo bandyckie np. oddział J. Liska „Lisek”[106].

Bardzo trudno obliczyć stan liczbowy oddziałów GL (wg różnych danych było ich około 10.000, natomiast są przekazy mówiące nawet o 100.000!!!), gdyż przez lata narosły wokół tego mity[107]. Należy pamiętać, że zgodnie z hasłem „Każdy członek partii żołnierzem Gwardii Ludowej” wszyscy członkowie PPR należeli do GL, ale nie odwrotnie[108]. Wg „Kroniki PPR” oraz depeszy Marcelego Nowotki do Dymitrowa z 09.06.1942r., po półrocznej działalno¶ci „PPR liczyła ponad 4.000 członków, za¶ GL 3.000” co obala teze komunistyczną o tym, że każdy członek PPR jest członkiem GL)[109]. Prawdziwo¶ć tej informacji obala W. Gomułka[110] – wg innych wiarygodnych danych  GL liczyła w maju 1942r. pół plutonu[111]. Wg dokumentów GL–AL, liczebno¶ć oddziałów komunistycznych była celowo zawyżana, lub podawana „nie¶ci¶le”, co znacznie utrudnia oszacowanie liczebno¶ci komunistów. Najnowsze dane mówią o około 5.000 członków wiosną 1944r., choć przez szeregi komunistów przeszło z pewno¶cią kilka tysięcy osób więcej[112]. Należy pamiętać, że na początku oddziały GL zamiast godła Polski nosili na furażerkach czerwony trójkąt z żółtym napisem: GL, natomiast zamiast Mazurka Dąbrowskiego ¶piewano: „Gdy naród do boju”[113]. Struktura podziału terytorialnego Gwardii Ludowej składała się z VII obwodów GL, które w zamierzeniu miały odpowiadać województwom. Obwodom za¶, podporządkowano okręgi, im podporządkowane były powiaty, rejony (które obejmowały jedną lub dwie gminy) i placówki[114]. W rejonach organizowano sekcji, drużyny, plutony i kompanie GL-AL[115]. Pod koniec 1942r., rozkazem Dowództwa Głównego GL z istniejących dotychczas okręgów utworzono Obwód II Lubelski (obejmujący cały teren województwa lubelskiego przed wojną)[116], który w II połowie 1943r.[117] został podzielony na 3 okręgi:

Okręg 1 – północny,

Okręg 2 – południowy,

Okręg 3 – siedlecki[118].

W 1944r. nastąpiła nowa reorganizacja struktur AL. Powstał w ten sposób Okręg V – janowski, który obejmował powiaty: janowski, lubelski, miasto Lublin, chełmski, krasnostawski, zamojski, hrubieszowski, biłgorajski, tomaszowski, i czę¶ć puławskiego[119]. Być może okręg ten, wiosna 1944r., został podzielony na 2 podokręgi[120]. Dowódcą obwodu lubelskiego GL od V 1943 do VI 1944r., był Mieczysław Moczar „Mietek”, natomiast dowódcami powiatowymi GL byli: Józef Pacyna „Bartosz" członek PPR od V/1943-VI/43 oraz Antoni Paleń „Jastrząb" również z PPR VIII/1943-X/43[121]. Dowódcą (komendantem) Okręgu V był Tadeusz Szymański „Lis”[122]. Podstawą działalno¶ci PPR na LubelszczyĽnie były 2 organizacje: Robotniczo – Chłopska Organizacja Bojowa (działała na terenie powiatu kra¶nickiego oraz czę¶ciowo w Lublinie i powiatach: lubelskim, puławskim, krasnostawskim) oraz Bojowa Organizacja Ludowa (zwana też Związkiem Młodochłopskim)[123].

Powiat Janów Lubelski – Kra¶nik do 1944r. wchodzi w struktury okręgu 2 – południowego,   (póĽniej V – janowskiego)[124]. W dużej czę¶ci oparty został na bazie RCHOB (na jego czele stał Aleksander Szymański „Ali”), która od lipca (czerwca) 1941r. działała na terenie powiatu[125]. Jednak z powodu niejasno¶ci odno¶nie nowej partii, dopiero w kwietniu 1942r. postanowiono podporządkować się PPR[126]. Czy powiat miał jeszcze jaki¶ podział wewnętrzny, tego dzisiaj nie jeste¶my w stanie stwierdzić, nie ma na to żadnych dokumentów, które by to potwierdzały, choć istnieją po¶rednie przekazy mówiące o takim podziale[127]. Z zachowanych dokumentów, znamy kolejnych I sekretarzy PPR w powiecie janowskim. Byli nimi: Aleksander Szymański „Ali" do IV 1942; Jan Gruchalski „Sokół" V/1942-I/43; Wacław Kupiec „Kosa" VIII/1943-X/43[128]. I komendantem GL Okręgu lubelskiego był Paweł Dąbek „Paweł” (IV 1943 – I 43r.), następnie Michał Wójtowicz „Zygmunt”, „Karol” (I 1943 – 06.04.1943r.), następnie funkcję tę pełnił Mieczysław Moczar „Mietek” (do VI 1944r.) a po nim Grzegorz Korczyński „Grzegorz” (do 20.07.2944r.)[129]. Do Dowództwa PPR i GL zaliczano także: W. Czyżewskiego i J. Pytla.[130] Wiemy, ze Komitet Okręgowy PPR, GL Okręgu nr 5 oraz redakcja „Żołnierza Lubelszczyzny” mie¶ciły się w Rzeczycy Księżej oraz w Ludmiłówce.[131]

Liczebno¶ć okręgu jest dzisiaj trudna do ustalenia[132]. Dokumenty AL z wiosny 1944r. są „nie¶cisłe”, co dodatkowo utrudnia obliczenie stanu AL[133]. Na podstawie dokumentów PPR    i GL można stwierdzić, że była to organizacja niezbyt liczna (przynajmniej w 1943r.) – np. w 5 komórkach: Potok, Rzeczyca, Krzemień, Łysaków, Trzydnik było 53 członków PPR ( a nie należy zapominać, że Rzeczyca była „stolicą” komunistów w powiecie janowskim)[134]. Inny dokument PPR stwierdza, że na początku lipca 1944r. „w janowskim w 4 placówkach czł.[onków] AL jest 189, a czł. partii 20”. Należy także pamiętać, że w dokumentach sprawozdawczych AL i PPR ujmowano liczbę członków niezrzeszonych[135]. Z dokumentów opracowanych przez M. J. Chodakiewicza wynika, że liczba członków PPR w powiecie kra¶nickim w IV 1942r. wynosiła ok. 50 osób, natomiast w IV 1944r. ok. 150 osób. Je¶li chodzi o liczbę członków GL w kra¶nickim, to w II 1944r. wynosiła ona ok. 75 osób (wliczając członków PPR)[136]. Należy przyjąć, iż liczba komunistów (członków i sympatyków), w połowie 1944r. powiecie kra¶nickim sięgała około 1000[137]. Był to jeden z najliczniejszych okręgów AL. Dokumenty PPR mówią, iż sama działalno¶ć została rozpoczęta „od dnia 01.03.1943r.”[138]. ¦wiadczy to, o stosunkowo małej liczebno¶ci komunistów w powiecie janowskim, wobec tego, co podawano po wojnie. Pod koniec 1943r. PPR miała swoje komórki w 26 miejscowo¶ciach powiatu (zdecydowana większo¶ć to chłopi, nikt spo¶ród nich nie miał więcej pola niż 8 ha)[139]. Należy pamiętać, że komuni¶ci radykalizowali nastroje na wsi głosząc hasło walki czynnej. Poprzez nieprzemy¶lane akcje doprowadzali do karnych ekspedycji niemieckich co potęgowało chęć odwetu ze strony chłopów. W ten sposób wstępowali do oddziałów GL zasilając szeregi komunistów, nie mając jednak pojęcia o powiązaniach PPR z ZSRR. Dlatego obliczając stan liczbowy GL należy mieć to na uwadze.

 

1.3    Sytuacja społeczno – polityczna powiatu janowskiego

 

Województwo lubelskie, do którego należał powiat Janów Lubelski, przed wojną należało do najbiedniejszych województw. Nie było tam żadnych większych zakładów przemysłowych, a sam przemysł był na bardzo słabym poziomie. Głównym Ľródłem utrzymania mieszkańców Lubelszczyzny było rolnictwo. Bieda i panoszące się wszędzie bezrobocie sprawiły, że teren ten stał się podatny na wpływy komunistyczne. Miało to bardzo duży wpływ na orientację polityczną, a co za tym idzie na przynależno¶ć do organizacji konspiracyjnych. We wsiach janowskich, które były biedniejsze, w większo¶ci przeważały sympatie lewicowe np.: Rzeczyca Ziemiańska, Potok Stany, Ludmiłówka, Grabówka, Domostawa, Jarocin, ¦wieciechów. I odwrotnie, wsie zamożniejsze stały po stronie „reakcji”, np.: Łychów (tu dochodziły jeszcze tradycje szlacheckie), Potok Wielki, Borów. Oczywi¶cie zdarzały się wyjątki, jak choćby Szczecyn czy Wólka Szczecka. Jednak regułą podziału ideologicznego był podział ekonomiczny[140]. Należy też pamiętać, że chłopi z powiatów południowych (w tym z janowskiego) uczestniczyli w strajkach chłopskich jeszcze przed wybuchem wojny. Nie trzeba, więc dodawać, że sytuacja podczas wojny nie tylko się nie poprawiła, ale jeszcze pogorszyła[141]. To sprawiło, że propaganda komunistyczna trafiała na podatny grunt. A gdy to tego dodamy ukryty przed szerszą widownią antyklerykalizm, mamy z pewno¶cią ja¶niejszy obraz sytuacji.

Sytuacja polityczna na tych terenach (powiat Janów Lubelski) w 1937r. przedstawiała się następująco: najwięcej członków liczyło Stronnictwo Ludowe – 1624 osoby, „Sanacja” – BBWR liczyła około 1000 osób (1933r. – 897 os., 1937r. brak danych), endecja liczyła 110 os., socjali¶ci 30 os., natomiast komuni¶ci kilkadziesiąt (1933r. ok. 30). Należy jeszcze dodać, że wielu członków miały partie żydowskie – łącznie ok. 1200 os. (Mizrachi, Poalej-Syjon, Agudah Israel, Bund, Betar)[142]. Te oraz inne dane (np. wyniki lokalnych wyborów w 1934 i 1939r.) ¶wiadczą o tym, że największe wpływy w powiecie janowskim posiadali ludowcy oraz sanacja, natomiast mniejszy mieli socjali¶ci, narodowcy, a je¶li chodzi o komunistów to mieli oni wpływ, ale lokalnie w poszczególnych wioskach (tutaj warto wspomnieć osobę ks. Okonia). Oczywi¶cie w powyższych wnioskach nie uwzględniamy wpływów mniejszo¶ci żydowskiej, która nie jest przedmiotem naszych zainteresowań.

Te zróżnicowania polityczne, tak skrajne, od narodowców do komunistów, wywarły wpływ na stosunki pomiędzy NSZ a komunistami podczas okupacji. Również one miały wpływ na zachowanie się przynajmniej czę¶ci NSZ-owców pod Borowem. Po czę¶ci widzimy, że jedno ze Ľródeł konfliktu pomiędzy narodowcami a komunistami pod Borowem były sprawy ekonomiczne. Wizje przyszłej Polski i chęć poprawienia losu chłopów spowodowała krwawy konflikt, którego jednym z etapów były wydarzenia rozegrane pod Borowem. Z drugiej strony panująca bieda powodowała wzrost przestępczo¶ci, bowiem czę¶ć chłopów uciekała w konflikt z prawem chcąc przeżyć. Oczywi¶cie nie można przestępczo¶ci tłumaczyć w ten sposób (można pokazać wiele innych przykładów), ale nie można zapominać, iż jest to na pewno z jeden z powodów. W ten sposób pod Borowem zarysował się konflikt, w którym po jednej stronie stanęli NSZ-owcy, którzy pragnęli ukrócić bandycki proceder czę¶ci GL-owców (o czym póĽniej) a z drugiej komuni¶ci, bardziej z nazwy niż z przekonania (tylko kilku z nich należało do PPR), dawni przestępcy chcący zachować swoje wpływy w okolicy. Finał tego konfliktu okazał się zabójczy dla jednej ze stron.

 

1.4   Stosunek podziemia niepodległo¶ciowego do podziemia komunistycznego

 

Sytuacja panująca w Polsce Podziemnej, w połowie 1943r. była bardziej skomplikowana, niż już pod koniec tego samego roku. Z jednej strony istniała Armia Krajowa jako oficjalne wojskowe przedstawicielstwo Rządu londyńskiego (cywilnym była Delegatura Rządu), obok niej istniały: Narodowe Siły Zbrojne uznające rząd londyński, ale przeciwstawiające się „sanacyjno¶ci” AK oraz jej stosunkowi do ZSRR i GL – AL, mające zarazem swoje koncepcje ustrojowo – terytorialne (granica zachodnia) oraz Bataliony Chłopskie będące zbrojnym ramieniem Stronnictwa Ludowego. Z drugiej za¶ strony mamy nieporównywalnie mniej liczną organizację komunistyczną – Polską Partię Robotniczą oraz jej organizację militarną – Gwardię Ludową (przemianowana póĽniej na Armię Ludową[143]), które głosiły koncepcję „przebudowy” Polski (w praktyce oznaczało to przewrócenie dotychczasowego systemu do góry nogami). Sprzeczno¶ci, które wynikały z programów oraz koncepcji przyszłej Polski doprowadziły do wielu, nieraz krwawych, nieporozumień pomiędzy organizacjami[144]. Należy jednak zaznaczyć, że o ile współpraca pomiędzy AK a BCH i NSZ układała się w miarę poprawnie; z czasem zarówno BCH (z dniem 01.07.1943r.)[145], jak i NSZ (7.03.1944r.)[146] weszły na zasadzie scalenia do AK, to stosunki z GL były już zróżnicowane[147]. AK zachowywała głęboką wstrzemięĽliwo¶ć, NSZ-owcy uznawali GL za agenturę Moskwy, wobec czego traktowano ich jak zdrajców, natomiast BCH w bardzo umiarkowanym stosunku współpracowały z GL na płaszczyĽnie walki z Niemcami, chociaż mieli do nich wiele zastrzeżeń[148]. Stanowisko GL wobec tych organizacji było różne. Najcieplejsze były stosunki z BCH, choć niejednokrotnie komuni¶ci atakowali władze tak SL jak i BCH (za rzekomą „reakcyjno¶ć”, ale przede wszystkim za podległo¶ć rządowi londyńskiemu oraz niechęć wobec szerokiej współpracy z PPR)[149]. Dużo gorsze stosunki panowały pomiędzy GL i AK. Z jednej strony toczono rozmowy o współpracy, kończone z reguły fiaskiem, a z drugiej strony bardzo często likwidowano AK-owców, wprowadzając w czyn słowa „walka z reakcją”. Przypomnijmy, że w 1943r. toczono rozmowy pomiędzy DR a komunistami. Z powodu różnic nie do przezwyciężenia, do podpisania porozumienia pomiędzy DR a PPR. PPR żądała „samodzielno¶ci GL, współpracując na zasadzie równo¶ci”; „PPR dąży do zmian społecznych”, „sprawa granic wschodnich powinna być rozstrzygnięta przez rządy Polski i ZSRR po wojnie zgodnie z prawem samostanowienia narodów”, „rząd londyński nie odtwarza stosunków w kraju wobec czego nie może on rządzić po powrocie do Polski”[150]. Oczywi¶cie warunki te były nie do przyjęcia przez DR. Relacje pomiędzy GL a NSZ można okre¶lić tylko jednym słowem: wrogo¶ć. Komuni¶ci oskarżali narodowców praktycznie o wszystko: o współprace z Niemcami, o zabijanie Żydów, o faszystowskie poglądy, o „reakcyjno¶ć”, o „pańsko¶ć” wojska, o wywołanie wojny domowej,...[151]. Najbardziej znanym antykomunistycznym dokumentem AK jest „słynny” rozkaz „Bora” w sprawie walki z bandytyzmem i mający zapewnić bezpieczeństwo terenowe. Rozkaz ów, był odpowiedzią na duży rozwój bandytyzmu, którego nie chciały (nie potrafiły?) zwalczać siły niemieckie. Stwierdza on:

„Na podstawie upoważnienia Głównego Delegata Rządu [był nim wówczas Jan Stanisław Jankowski ze Stronnictwa Pracy] powierzam Komendantom Okręgów i Komendantom Obwodów zapewnienie bezpieczeństwa na terenie ich działania. Zakres i sposób tego zadania okre¶lam w załączonej instrukcji”[152]. Tekst owej instrukcji jest bardzo ciekawy:

„ I. – Bezpieczeństwo i porządek publiczny nie istnieją w niektórych obwodach zupełnie lub istnieją w stopniu niedostatecznym. Ludno¶ć miejscowa jest narażona na grabież mienia, szykany, gwałty i niejednokrotnie na utratę życia ze strony bandytów różnego pochodzenia. Ten stan godzi w nasze interesy i plany (...)

II. - Polecam Komendantom podokręgów i Komendantom obwodów wystąpić tam, gdzie zachodzi tego potrzeba, przeciwko [elementom] plądrującym lub wywrotowo – bandyckim.(...)[podkr. aut.].

IV. – Działać należy w kierunku likwidowania przywódców i agitatorów (...) Każde działanie musi być zorganizowane i przeprowadzone z całkowitym zachowaniem warunków konspiracyjnych. Nie wolno przystępować do likwidacji bez pewno¶ci osiągnięcia zupełnego powodzenia.

V. – W wielu wypadkach członkowie bandy rekrutują się spo¶ród miejscowej ludno¶ci i stanowią element, który przypadkowo znalazł się w bandzie lub zmuszony został przez okupanta do opuszczenia rodzimej zagrody”[153]. Rozkaz ów wyszedł 28.08.1943r. Widać tu zdecydowane stanowisko Komendanta Głównego AK, wobec narastającego bandytyzmu. Plaga bandytyzmu była tak duża, że KG AK wielokroć wzywała do walki z bandytyzmem. Nawet Delegatura Rządu zaliczyła bandytyzm „do najcięższych i najgroĽniejszych plag polskiej prowincji”, podkre¶lała zdziczenie i bezkarno¶ć bandytów:

„(...) Ponadto nękają prowincję coraz liczniejsze, większe i mniejsze gromady zwyczajnych rabusiów i bandytów, rekrutujących się z mętów społecznych i wszelkiego rodzaju żywiołów przestępczych. Oba te rodzaje band terroryzują i niesłychanie nękają życie wsi i małych miasteczek. Liczne domy, po przej¶ciu szeregu napadów, ogołocone są doszczętnie z wszelkiego dobytku ruchomego. Wie¶ polska znękana tyloletnią eksploatacją niemiecką, płaci obecnie stale ciężki haracz sowieckim i krajowym rabusiom. W wielu wypadkach naj¶ciom bandyckim towarzyszy znęcanie się fizyczne nad napadniętym, gwałcenie kobiet i mordy.(...)”[154]. Zresztą nie było to jedyne rozporządzenie Komendanta Głównego AK w sprawie bandytyzmu. 31.07.1943r. wydana została „Instrukcja dotycząca zapewnienia Bezpieczeństwa terenowego”:

„Bezpieczeństwo i porządek nie istnieją we wszystkich obwodach zupełnie lub istnieją w stopniu nie wystarczającym, ludno¶ć miejscowa narażona jest na kradzież mienia, szykany, gwałty i niejednokrotnie na utratę życia ze strony band różnego pochodzenia. Okupant nie przeciwdziała zasadniczo temu stanowi faktycznemu. Z reguły stosuje represje na niewinnej, nękanej przez bandy ludno¶ci. Ten stan grozi [chyba godzi] w nasze interesy i plany. S[iły] Z[brojne] w Kraju muszą podjąć kroki celem podniesienia stanu bezpieczeństwa publicznego w terenie. Polecam K.[omendantom] Okr.[ęgów] i K.[omendantom] Obw.[odów] wystąpić tam, gdzie zachodzi potrzeba, przeciw elementom plądrującym bądĽ wywrotowo – bandyckim. Każde wystąpienie musi być zdecydowane i musi mieć za cel ukrócenie samowoli. Występować należy tylko przeciw grupom specjalnie dokuczliwym dla ludno¶ci miejscowej i dla K[omendy] S[ił] Z[brojnych] w Kraju, przede wszystkim przeciw tym, którzy mordują, gwałcą i rabują.(...)”[155]. Zresztą KG AK wydała jeszcze inne rozkazy:

„(...) Wpływam hamująco na akcję dziką i odruchową, natomiast zwalczam prowokacyjną akcję bolszewicką i bandytyzm, które są głównymi powodami represji niemieckich.(...)”[156] z dnia 02.08.1943r.

„(...) Nakazałem zwalczanie wyniszczających naszą ludno¶ć band rabunkowych bez względu na ich narodowo¶ć i szyld.(...)”[157] z dnia 14.10.1943r. Dlatego nie mogą nas dziwić ostre sformułowania jak choćby o „likwidowaniu”. AK od powstania PPR negatywnie oceniała inicjatywę komunistyczną oraz współpracę z komunistami:

„(...) Polska Partię Robotniczą i jej organy prasowe uważamy za obcą agenturę. Agenturę nie tylko obcą i wrogą interesom polskim, ale także szkodliwą dla współpracy rządów polskiego i sowieckiego.” – Biuletyn Informacyjny nr 12 (116), 26.03.1942r.[158].

„(...) Każdy robotnik, chłop czy inteligent, który ulega propagandzie komunistycznej, który współpracuje z komunistami, staje się dzi¶ zdrajcą takim samym, jakim jest Volksdeutsch.(...) Polak nie może być komunistą, bo przestaje być Polakiem.(...)” – Biuletyn Informacyjny nr 38 (193), 23.11.1943r.[159]

„(...) W całym niemal narodzie ugruntowane jest przekonanie, że Rosja jest naszym wrogiem numer dwa i tkwi w nim głęboka do niej nieufno¶ć wskutek: jej postępowania w ostatnich stuleciach, jej postępowania w latach 1939 – 1941, obecnego stosunku Sowietów do układu polsko-rosyjskiego z 1941r., dwulicowo¶ci w obecnej akcji dywersyjnej, mocnego przekonania ogółu, że wszedłszy do Polski, Rosjanie ustąpią z niej tylko przed siłą.(...)”[160] – fragment depeszy gen. „Grota” do Londynu.

Dlaczego zwalczamy PPR (Polską Partię Robotniczą)? Nie ze względu na jej program społeczny, ale dlatego, że jest to w Polsce agentura obcego i nieprzyjaznego mocarstwa. Nie polskich, lecz sowieckich broni ona interesów.(...) PPR wzywa do nieposłuszeństwa wobec zarządzeń władz polskich, a przez to wystąpienia prowokacyjne stara się przekre¶lić polską taktykę walki z okupantem.(...) Więc choć dzi¶ naród krwawi pod uderzeniami bestii germańskiej – nie wolno krótkowzrocznie nie dostrzegać niebezpieczeństwa jutrzejszego dnia; nie wolno dać się nabrać na patriotyczne i społeczne frazesy PPR, obcej agentury państwa, które dotąd nie wyrzekło się swej zaborczej względem nas polityki.” – Biuletyn Informacyjny nr 49 (204), 09.12.1943r.[161] Pamiętajmy, że w 1943r, lokalni dowódcy AK wydali szereg rozkazów nakazujących „likwidację agentów komunistycznych”[162]. Ciekawe jest również stanowisko Rządu Polskiego w Londynie. Otóż w depeszy do kraju z dnia 22.10.1943r., minister spraw wewnętrznych Władysław Banaczyk pisał:

„Proszę o wydanie polecenia, by nasza prasa nie nawoływała i nie ogłaszała komunikatów o likwidacji <bandytów>, gdyż daje to podstawę propagandzie sowieckiej nazywania tych band szumnymi i patriotycznymi i przedstawiania mordowania Polaków przez Polaków w porozumieniu z Niemcami przeciw Sowietom. Reklamowanie tych faktów w Kraju nie pomaga za granicą. Szkodzi sprawie polskiej”[163]. Widać tu wyraĽnie, że rząd polski nie był przeciwny zwalczaniu bandytyzmu, jednak dostrzegał bardzo wyraĽnie duży wpływ propagandy sowieckiej w Wielkiej Brytanii. Rząd Polski, chcąc nie chcąc, musiał się z nim liczyć. Również BCH wystąpiły przeciwko fali bandytyzmu – Komendant Główny BCH Franciszek Kamiński wydał rozkaz, który nakazywał „likwidowanie band i poszczególnych bandytów”[164].   

Stosunek NSZ do komunistów był jednoznaczny – byli zdrajcami Polski i Polaków. Byli takimi samymi przeciwnikami jak Niemcy. Stanowisko to było jasne od początku okupacji. „ (...) nie ma w Polsce, i dla Polski wrogów nr 1 i 2. Jest wróg jeden. Obojętnie jak się nazywa – Niemiec czy Bolszewik.(...)”[165]. Najpełniej przedstawia to Andrzej Rawicz [Jan Lilpop]:

„(...) O wielko¶ci obu tych potęg ¶wiadczy rozmiar ich wzajemnych zmagań w obecnej wojnie, które nie miały sobie równych w historii ¶wiata. Obie te potęgi są ¶miertelnymi wrogami Polski. Żaden z nich nie jest naszym „wrogiem Nr 2” – każdy jest „wrogiem Nr 1” – tym bardziej, że z zasady łączą się oni ze sobą do walki z Polską.(...) Zwycięstwo Sowietów w tej grze oznaczałoby dla Polski kompletną katastrofę. Dlatego musimy uczynić wszystko, co jest w naszej mocy, ażeby do niego nie dopu¶cić. A już przede wszystkim - nie wolno nam uczynić niczego, co mogłoby dopomóc Sowietom.(...) ”[166]. „Polska ma dzi¶ nie jednego, lecz dwóch ¶miertelnych wrogów: Niemcy hitlerowskie i Rosję bolszewicką.(...)”[167]. Takie stanowisko nie było odosobnione w publicystyce NSZ:

„(...)Dla nas Polaków bolszewizm uciele¶niony w państwie sowieckim, jest groĽny podwójnie. Popiera on bowiem akcję wywrotową i rewolucyjną na terenie Polski, rozbijając w ten sposób wewnątrz spoisto¶ć naszego narodu, dążąc do wywołania przewrotu. (...) Natomiast państwo sowieckie, to oficjalna ekspozytura Kominternu, dająca mu terytorialne, finansowe i militarne oparcie. Stanowi ono też wielki rezerwat ludzki, z którego Komintern czerpie narybek przyszłych działaczy i agitatorów. Państwo Sowieckie jako bezpo¶rednio z Polską sąsiadujące, jest dla nas szczególnie groĽne z powodu swoich imperialnych zapędów godzących w nasze ziemie wschodnie.(...)”[168] Dlaczego komunizm był zwalczany przez narodowców? Był zagrożeniem, czym¶ obcym dla kultury polskiej, zarazem próbował też zmienić porządek panujący w Polsce. „Jeste¶my wrogami internacjonalizmu, komunizmu, socjalizmu, anarchizującego syndykalizmu,(...). Jeste¶my przeciwni walce klas, przeciwni  tym, którzy nie mają Boga ani Ojczyzny; przeciwni niewolnictwu pracy, przeciwni sile jako Ľródłu prawa.”- Szaniec nr 14 (63), 16 – 30.06.1941r.[169]

Sami narodowcy głosili obecne i realne zagrożenie ze strony komuny (patrz: Memoriał w sprawie niebezpieczeństwa rewolucji komunistycznej w Polsce” z kwietnia 1943r., opracowany przez DR), przy czym w przeciwieństwie do AK, nie poprzestali na pisaniu artykułów. Nawoływano do rozprawienia się z zagrożeniem z zewnątrz już teraz dopóki jest ono niewielkie: „(...) Konieczno¶cią dnia dzisiejszego jest również czyn, którego naczelnym zadaniem jest przed wybuchem powszechnego powstania, oczyszczenie terenu Polski z partyzanckich oddziałów i band komunistycznych” – Wielka Polska, 31.07.1943r.[170] NSZ traktowały likwidację GL jako zadanie nadrzędne, ważniejsze niż walka z Niemcami:

„Czas ocknąć się i przystąpić do systematycznej likwidacji o¶rodków dyspozycji komuny i dopiero na oczyszczonym w ten sposób terenie podjąć planowana walkę z okupantem niemieckim.(...) Wspólna praca [B. Hillebrandt oraz K. Kersten podają „walka”] szczerze polskich organizacji wojskowych i cywilnych z pewno¶cią umożliwia nam wyrwanie chwastów bolszewickich i oczyszczenie terenu. PPR, Gwardia Ludowa i różni „czerwoni” partyzanci muszą zniknąć z powierzchni polskiej ziemi” – „Szaniec” nr 10 (101), 04.08.1943r. (artykuł zatytułowany „Czego chcą”)[171].

„(...) Instynkt samoobrony dyktuje, że zło nie da się ugłaskać, że nie można go tolerować, lecz trzeba zwalczać. Dlatego też bez względu na przebieg wydarzeń dziejowych i nasze koleje losu, musimy oczy¶cić kraj z oddziałów sowieckich i agentur Kremla. Różnych musimy się chwycić sposobów – albo słowem i mocą naszej ideologii oraz odwołaniem się do wspólnoty polskiej, albo o ile zajdzie potrzeba likwidacją fizyczną. Im mniej będzie agentów i agentur bolszewickich, tym trudniejsza będzie działalno¶ć „sojuszników” naszych z musu. Po prostu będzie mniej znających dobrze ¶rodowiska polskie „katyniarzy”. Będzie mniej volksdeutschów na służbie Kremla. W obronie własnej mamy prawo walczyć. Jest to prawo naturalne każdego narodu.(...)” – Szaniec nr 15 (106), 04.12.1943r.[172] Dlaczego walka z komuną była ważniejsza od walki z Niemcami? Próba odpowiedzi na to zasadnicze pytanie, znajduje się w tym samym numerze „Szańca”:

„(...) Z Niemcami walczy cały ¶wiat. Niemcy wojnę już przegrały. Z Rosją sowiecką walczą tylko Niemcy. Dlatego też zlikwidowanie w Polsce agentur sowieckich, choćby stroiły się w najpiękniejsze patriotyczno-polskie piórka, to obowiązek, to konieczno¶ć. Tego wymaga polska racja stanu.(...)” – „Szaniec” nr 15 (106), 04.12.1943r.[173].

Wytyczne Akcji Antykomunistycznej („wyd. 3, rozszerzone przez NSZ”, b.r. – prawdopodobnie II połowa 1942r./1943), uznały PPR i GL za ekspozyturę sowiecką. Wzywano też wszystkich do przygotowania akcji antykomunistycznej na wszystkich odcinkach: propagandowym, organizacyjnym i bojowym[174]. Jeszcze dokładniejsze wytłumaczenie akcji antykomunistycznej podaje organ prasowy NSZ „Wielka Polska” w artykule pt. „Czyn na dzisiaj”:

„Kontrterror i sabotaż na wielką skalę (...) stosowany niemal wyłącznie przez komunę jest nie tylko niesłychanie dla nas kosztowny, ale jednocze¶nie z gruntu sprzeczny z polską racją stanu. Wiemy, że wobec nieuchronnej katastrofy Niemiec wła¶ciwa rozgrywka toczy się obecnie w istocie rzeczy już nie z Niemcami, ale pomiędzy Anglosasami i Rosją.(...) Zwycięstwo Sowietów w tej grze oznaczałoby dla Polski kompletną katastrofę. Dlatego musimy zrobić wszystko, co jest w naszej mocy, żeby do tego nie dopu¶cić. A już przede wszystkim nie wolno nam uczynić niczego, co by mogło dopomóc Sowietom. Dlatego też musimy się chwilowo powstrzymać od szerszej akcji czynnej przeciwko Niemcom, co by ułatwiała zadanie Czerwonej Armii. Czy więc wzywamy do bierno¶ci? Nie. Tylko że prawdziwy, potrzebny Polsce czyn leży gdzie indziej (...) tym naszym czynem zbrojnym w okresie powstania i po powstaniu będzie marsz NSZ na zachód – na Wrocław, Szczecin, Gdańsk, Królewiec – w celu wyrąbania mieczem zachodnich granic Wielkiej Polski. Lecz i teraz, w okresie przedpowstaniowym, być może już niedługo, nie jeste¶my i nie możemy być bierni. Konieczno¶cią dnia dzisiejszego jest również czyn, którego naczelnym zadaniem jest przed wybuchem powszechnego powstania, oczyszczenie terenu Polski ze stanowiących „drugą okupację” partyzanckich oddziałów i band komunistycznych. Musimy uwolnić ludno¶ć polską od wiecznego terroru, wyzysku i grabieży ze strony tych band, a Polskę – od groĽby ich interwencji na rzecz Sowietów, i rewolucji komunistycznej w najniebezpiecz-niejszym dla nas momencie: w chwili gdy przedwcze¶nie wywołane u nas powstanie będzie mogło oddać zwycięstwo w ręce Stalina.(...) Zadanie to – zniszczenie oddziałów i band komunistycznych - przypada naszym własnym, polskim oddziałom partyzanckim, zorganizowanym przez Narodowe Siły Zbrojne. Zadanie to wykonać więc musimy i wykonamy!” – „Wielka Polska” nr 29, 31.07.1943r.[175]

Rozszerzeniem tego artykułu była rozprawa Andrzeja Rawicza „O co walczą NSZ” z 1943r.:

„(...) Jednocze¶nie zwalczamy i zwalczać będziemy wszelkimi siłami polityczne o¶rodki komuny i jej akcje, zmierzającą, poprzez przedwczesne powstanie i rewolucję komunistyczną, do zmienienia Polski w republikę radziecką w ramach Sowietów. W tym tylko sensie rozumie Stalin polską „niepodległo¶ć”.... Dopiero wówczas, gdy zadanie oczyszczenia Polski z komuny zostanie wykonane, będziemy mogli z ufno¶cią patrzeć w przyszło¶ć, wiedząc, że polskie masy ludowe, jakie pójdą „do lasu” czy to w okresie przedpowstaniowym, podobnie jak chłopi w ZamojszczyĽnie, czy też z chwilą wybuchu powstania – wypełnią działające w już w terenie i do¶wiadczone w boju kadry polskiego wojska, zamiast wzmacniać szeregi podszywającej się pod patriotyczne hasła komunistycznej „Gwardii Ludowej im. Tadeusza Ko¶ciuszki” stanowiącej w istocie rzeczy na ziemiach polskich – straż przednią Czerwonej Armii.(...) W żadnej innej sprawie, w okresie przedpowstaniowym, tak wiele od nas nie zależy, nie ponosimy tak wielkiej odpowiedzialno¶ci. A od tego rozstrzygnięcia – od odpowiedzi na pytanie: Rosja czy Anglia? – zawisła nie tylko realizacja Wielkiej Polski, ale też sama nawet nasza niepodległo¶ć. Zadanie to wykonać więc musimy i wykonamy! Wielka Polska – wschodnie przedmurze Europy. Nasz czyn na dzi¶ – to likwidacja komuny na ziemiach polskich.(...)”[176]. Dodajmy, że w kilka tygodni póĽniej, armia czerwona przekroczyła polską granicę. KG NSZ wydała też instrukcję antykomunistyczną, nakazując utworzenie specjalnych sekcji „K” – mających na celu „dokładne i gruntowne rozpoznanie PPR, Gwardii Ludowej, luĽnych grup „K”, organizacji sympatyzujących i współpracujących z „K”, wywiadu sowieckiego, oddziałów dywersyjnych sowieckich, innych oddziałów dywersyjnych działających w danej miejscowo¶ci, nastrojów ludno¶ci miejscowej i jej stosunku do akcji „K”[177]. W ten sposób zbierano informacje o komunistach, które miały się przydać w przyszło¶ci (zwłaszcza w latach 1944 – 1947). Ponieważ w roku 1943, na terenie Polski, na szeroką skalę działały liczne grupy bandyckie, które terroryzowały wsie, często grabiąc i zabijając ludzi, Dowództwo Główne NSZ wydało rozkaz dla oddziałów polowych NSZ: „(...) Partyzantka od razu może i musi działać czynnie przez oczyszczenie terenu od band wywrotowych i przestępczych, z wrogich nam formacji mniejszo¶ciowych – oraz ich przeciwdziałanie.(...)[178]

Może trochę zdumiewać połączenie „band wywrotowych”, czyli komunistycznych oraz „przestępczych”, czyli zwykłych kryminalistów. Otóż, jak wykazują dokumenty[179], w bardzo wielu przypadkach grupy komunistyczne były zarazem postrachem dla... ludno¶ci polskiej , napadając ją i grabiąc, nie raz zabijając. Wspominała o tym prasa NSZ:

„(...) Napadają na nasze wsie, miasteczka, grabią dwory, plebanie, chłopów, mordują broniących swojego dobytku, prowadza akcje dywersyjną, wysadzają mosty, tory kolejowe, palą tartaki i... nałogowo unikają bezpo¶redniego zetknięcia z gestapo i żandarmerią niemiecką. A rezultat? Bohaterzy wycofują się w bezpieczne miejsca, a tymczasem gestapo i żandarmeria niemiecka mordują niewinną i spokojną ludno¶ć, której jedną zbrodnią jest to, że mieszka w pobliżu dokonanego aktu sabotażu.(...)”[180]- Szaniec nr 15 (106), 04.12.1943r.

Jednym z czynników, które sprawiły, że oddziały GL posiadały taką a nie inną reputację, była działalno¶ć w nich wielu elementów wykolejonych, zwykłych przestępców, nieraz jeszcze przedwojennych kryminalistów, karanych za różne przestępstwa. Jednym z takich przykładów była działalno¶ć grupy rabunkowej „Liska”, następnie oddziału GL. Pomimo jednak przynależno¶ci do GL, dalej zajmowali się swoim przestępczym fachem. Innym przykładem jest dosyć powszechne pijaństwo, które często Ľle kończyło się nie dla GL-owców, ale ludno¶ci tubylczej[181]. Dlatego GL szukając „na gwałt” oddziałów partyzanckich, nie wahała się przyjmować band przestępczych, które z działalno¶cią podziemną i patriotyczną nie miały za wiele wspólnego. Warto jeszcze wspomnieć, iż wiosną 1943r. przedstawiciele kilku ugrupowań Polski Podziemnej złożyły na ręce Delegata Rządu memoriał w sprawie walki z bandytyzmem oraz ruchem komunistycznym (na zasadzie „czynnej akcji bojowej                           i zaczepnej”). Postulowano wówczas powołanie specjalnych komitetów antykomunistycznych[182].

Wszystkie ugrupowania Polski Podziemnej cechował antykomunizm, jednak nasilenie jego było różne. Największe oczywi¶cie było w SN i NSZ. Traktowano PPR i GL jako obca agenturę, którą należy izolować, NSZ-owcy postulowali nawet „fizyczną eliminację komuny”. Takie a nie inne stanowisko polskiego podziemia z pewno¶cią miało jaki¶ wpływ na przebieg wydarzeń 9 sierpnia 1943r. Niestety, nie jeste¶my w stanie stwierdzić jak duży był to wpływ.

 

1.5   Prawne aspekty działalno¶ci oddziałów komunistycznych

 

Omówienie prawnych aspektów zwalczania ruchu komunistycznego jest ze wszech miar bardzo istotne. Ze względów praktycznych, ponieważ komuni¶ci nie uznawali Konstytucji RP z 1935r., uznając ją za faszystowską, respektowali jednak Konstytucję RP z 1921r.[183], nie odwołujemy się do przepisów tejże Konstytucji, skupiając się jedynie na Konstytucji z 1921r. oraz Kodeksu Karnego. Mimo tego, ¶wiadomie lub nie, łamali wiele z zasad tam spisanych:

Artykuł 87. – „Obywatel polski nie może być równocze¶nie obywatelem innego państwa”[184]. Jak podano w I rozdziale, wszyscy sekretarze PPR byli obywatelami ZSRR, nawet wszyscy funkcjonariusze PPR, którzy po wrze¶niu 1939r. znaleĽli się pod okupacją sowiecką mieli obywatelstwo sowieckie. W ten sposób, pozbawieni zostali obywatelstwa polskiego, wobec czego ich działalno¶ć na terenach Polski, można okre¶lić mianem działalno¶ci szpiegowskiej. Do działalno¶ci wymierzonej w hitlerowskie Niemcy, nie można się „przyczepić”, bowiem do zerwania stosunków w IV 1943r. Sowieci byli sojusznikami Polski. Sytuacja już nie jest tak klarowna, po ww. wydarzeniu. Co prawda zerwanie stosunków pomiędzy państwami nie oznacza, iż są one automatycznie w stadium wojny. W tym przypadku, każde działanie grup komunistycznych (obywateli sowieckich) należy rozpatrywać indywidualnie. Je¶li jednak uwzględnimy żądania sowieckie wobec Polski (granica wschodnia, nowy porządek społeczny po wojnie), to działania wymierzone w komunistów (tych mających obywatelstwo sowieckie) można okre¶lić jako obronę. Artykułu tego, rzecz jasna, nie można stosować wobec komunistów - Polaków.

Artykuł 90. – „Każdy obywatel ma obowiązek szanowania i przestrzegania Konstytucji Państwa i innych obowiązujących ustaw i rozporządzeń władz państwowych                i samorządowych”[185]. Jak już wyżej wspomniano, komuni¶ci nie uznawali Konstytucji RP             z 1935r., uważając ją za faszystowską. Nie podważali jednak Konstytucji z 1921r., a w niej nie ma stwierdzenia mówiącego, że obywatel ma możliwo¶ć wybierania, że może uznawać jaki¶ akt prawny lub może go odrzucić. Mamy, więc tu do czynienia z samowolą prawną. Widzimy, że komuni¶ci łamali zapis tego artykułu.

Artykuł 93. – „Wszyscy obywatele są obowiązani szanować władze prawowite            i ułatwiać spełnianie jej zadań oraz sumiennie pełnić obowiązki publiczne, do jakich powoła ich Naród lub wła¶ciwa władza”[186]. Tutaj mamy sprawę prostą. Komuni¶ci nigdy nie uznali rządu londyńskiego jako jedyną legalną i prawowitą władzę polską. W ten sposób artykuł ów, został przez nich złamany. To tyle, je¶li chodzi o Konstytucję RP. Przeanalizujmy jeszcze kilka artykułów Kodeksu Karnego, dotyczących interesujących nas kwestii:

Artykuł 93 § 1. – „Kto usiłuje pozbawić Państwo Polskie niepodległego bytu lub oderwać czę¶ć jego obszaru, podlega karze więzienia na czas nie krótszy od lat 10 lub dożywotnio albo karze ¶mierci”[187]. Sprawa nie wymaga szerszego komentarza. Komuni¶ci od początku nie akceptowali polskiej granicy wschodniej. Co do pozbawienia niepodległo¶ci, to jest to już jest to bardziej skomplikowane. Dopiero w 1944r. okazało się, że po zdobyciu władzy przez komunistów, Polska będzie „skazana” na wieczny sojusz z ZSRR. Tak jasnej sytuacji nie było jeszcze w roku 1943.

                  § 2. – „Kto usiłuje zmienić przemocą ustrój Państwa Polskiego, podlega karze więzienia na czas nie krótszy od lat 10 lub dożywotnio”[188]. Komuni¶ci od 1942r, głosili hasło „przemian społecznych” oraz zmianę stosunków w powojennej Polsce. Ponieważ nie mieli dostatecznego poparcia, jasne było, że dokonają tego na drodze swoistego zamachu stanu. Zresztą w swoich publikacjach nie kryli takiego rozwiązania. Do analizy tego paragrafu dodać jeszcze można art. 91, art. 92, art. 94 § 2., art. 95, art. 96, art.97, art.98, art. 99, art. 104, art. 105, art. 124[189].

Artykuł 100 § 1. – „Kto w czasie wojny działa na korzy¶ć nieprzyjaciela albo na szkodę siły zbrojnej polskiej lub sprzymierzonej, podlega karze więzienia na czas nie krótszy od lat 10 lub dożywotnio”[190]. Nieprzyjacielem w owym czasie były Niemcy (oficjalny stan wojny), natomiast ZSRR uznawany był za wroga przez ogół społeczeństwa, a przez NSZ za takiego samego wroga jak Niemcy. Czy komuni¶ci działali na szkodę polskim siłom zbrojnym? Tak. Przykłady likwidacji „reakcjonistów” (czyli AK-owców) i „faszystów” (czyli NSZ-owców), podane są nawet w tym rozdziale, dlatego kwestia ta nie musi być szerzej opisywana. Należy także dodać, że wielu spo¶ród komunistów było zarazem agentami NKWD – najbardziej znani to Bolesław Bierut, Mieczysław Moczar, Michał Żymierski[191]. Należy także pamiętać, że jednym z celów oddziału „Słowika” było nawiązanie współpracy pomiędzy GL a AK            i BCh. W ten sposób miała powstać Armia Ludowa[192]. Jest to jednoznaczne z podżeganiem do niewykonywania rozkazów dowódców AK, którzy zabraniali organizowania akcji zaczepnych. Poza tym było to także namawianie do opuszczenia AK, czyli dezercji, bowiem PPR był negatywnie ustosunkowany do Rządu londyńskiego, z czasem stwierdził jego „nieważno¶ć”. W tym przypadku opuszczenie AK i przej¶cie do PPR/GL było dezercją. Karę za przynależno¶ć do komunistów ogłosiła też Rada Jedno¶ci Narodowej w dniu 7 luty. „Przynależno¶ć do AL, KRN oraz PPR i Związku Walki Młodych – jest zbrodnią karalną do kary ¶mierci włącznie”[193].

Omówienie tych kilku aktów prawnych, powinno wyja¶nić czytelnikowi sytuację, w jakiej znaleĽli się niepodległo¶ciowcy, oraz prawne rozwiązania konspiracji komunistycznej. Komuni¶ci ¶wiadomie łamali zarówno Konstytucję RP jak i polskie Prawo Karne. Powinni wobec tego ponie¶ć konsekwencje zgodnie z artykułami, które złamali. W kilku z przypadków dopuszczona jest nawet kara ¶mierci. Można jednak mieć wątpliwo¶ć czy „Ząb” powinien ich skazać na ¶mierć. Zresztą ona sam w jednej z wypowiedzi po wojnie stwierdził, że najchętniej to on by wszystkich tych GL-owców posadził do więzienia, ale podczas wojny było to niemożliwe.

 

1.6   Relacje podziemia komunistycznego z ZSRR oraz                            z podziemiem niepodległo¶ciowym

 

Sama GL odcinała się od swoich mocodawców ze wschodu, czyniła to jednak nieudolnie. Ale o powiązaniach PPR i GL z Moskwą mówią dokumenty i ¶wiadkowie. Oto fragment z pamiętników Władysława Gomułki:

„(...) Z mieszanymi uczuciami słuchałem Findera, jego informacji i zarazem instrukcyjnych wskazówek na¶wietlających role, zadania i oblicze PPR. Wynikało z nich, ze kierownictwo Kominternu – realizujące zawsze dyrektywy WKP(b) – nowo powołanej partii nadało nie jako dwa oblicza, jawne i tajne. Na jawne oblicze partii składała się cała jej nie skrywana przed nikim działalno¶ć podziemna, tajne za¶, czyli skrywane przed narodem, miały pozostać powiązania kierownictwa partii z Moskwą, z Kominternem, uznawanie ich zwierzchnictwa nad partią mimo formalnego wyrzeczenia się przez nią przynależno¶ci do Międzynarodówki Komunistycznej. O tym drugim, tajnym aspekcie oblicza partii wiedział jedynie w stopniu bardzo zróżnicowanym jej kierowniczy aktyw. Najgłębiej znała te sprawy trójka kierownicza partii wchodząca w skład pierwszej Grupy Inicjatywnej. Mniej wtajemniczeni byli pozostali uczestnicy tej grupy, jak też przerzuceni póĽniej do kraju członkowie II Grupy Inicjatywnej. Aktyw krajowy PPR był w tym przedmiocie na ogół powierzchownie zorientowany, z wyjątkiem tych działaczy PPR, którzy współpracowali z wywiadem radzieckim.(...) Jednakże jednocze¶nie z tym nie żywiłem złudzeń, że przez przyjęcie nazwy Polska Partia Robotnicza i złożenie przez kierownictwo publicznego o¶wiadczenia, iż nie jest ona sekcją Międzynarodówki Komunistycznej, zdezorientujemy naszych wrogów i przeciwników politycznych, zdołamy wmówić ugrupowaniom politycznym, na których bazowała Delegatura krajowa rządu emigracyjnego, jakoby PPR była partią w pełni samorządną, nie mającą żadnych powiązań z Moskwą i Kominternem.(...) Kompletna niemal izolacja PPR w politycznym podziemiu polskim zrodziła w Moskwie koncepcję wykorzystania znajdującej się w jej szeregach kadry komunistycznej, głównie b. kapepowców, do roboty wywiadowczej na rzecz Związku Radzieckiego, stworzenia z tej kadry czę¶ciowo już poprzednio zwerbowanej przez wywiad radziecki komórek wywiadowczych w partii, operujących przy pomocy organizacji partyjnych i gwardzistowskich. Inaczej mówiąc w Moskwie postanowiono, aby w PPR utworzyć tajną, zakonspirowaną w jej łonie organizacje wywiadowczą, która miała wykonywać zlecone jej zadania przy pomocy członków partii, względnie Gwardii Ludowej, nieprzynależnych do tej organizacji i nie wtajemniczonych w jej istnienie.(...)”[194].

Kolejnym przykładem powiązania PPR z MK oraz Moskwą jest fakt rozwiązania MK oraz przesłania do KC PPR wniosku o opinię na ten temat. Przypomnieć należy, iż PPR nie należała do MK. Temat ten omówiony został w I rozdziale. PPR dostrzegała w tym nowa strategię międzynarodowego ruchu komunistycznego. Nowa sytuacja sprawiała, że partie komunistyczne w krajach okupowanych Europy, musiały „samodzielnie, zawsze jednak stojąc na gruncie wspólnoty interesów całego międzynarodowego ruchu komunistycznego, opracować narodowa taktykę działania, w walce o wła¶ciwą rolę i miejsce klasy robotniczej”[195]. Stosunek GL bardzo dobitnie okre¶lała Deklaracja PPR z listopada 1943r.:

„(...) Mandaty wszelkiego rodzaju mianowańców, jak komisarzy, starostów, wójtów itp., urzędujących obecnie lub upatrzonych na te stanowiska przez tak zwaną Delegaturę Rządu emigracyjnego lub przez inne reakcyjne czynniki, unieważnia się natychmiast.(...) Sanacja jest polską odmiana faszyzmu.(...) Sanacja dobrze zasłużyła się sprawie hitleryzmu.(...) ta ¶cisła współpraca z hitleryzmem wydała owoce i w kraju. Na wzór hitlerowski rozpoczęto szczucie przeciw Żydom, podjęto gwałtowną i wrogą propagandę przeciwko ZSRR. Państwa faszystowskie darzono ciepłą sympatią i życzliwo¶cią. Hitler stał się w Polsce nietykalnym bożyszczem.(...) Polska Partia Robotnicza, ¶wiadoma celów, roli, zadań i charakteru rządu emigracyjnego w Londynie i jego Delegatury w kraju, przeciwstawia się zdecydowanie objęciu przez te czynniki władzy w wyzwolonej Polsce.(...)[196]

 Zdecydowanie antylondyńskie nastawienie PPR widać jednak w prasie tego ugrupowania[197]. Oto kilka przykładów:

„(...) Ci, którzy od wrze¶nia 1939r. usypiali społeczeństwo czczą gadaniną o przetrwaniu, poczuli się najbardziej wzburzeni. Anemiczne pisemka, chorujące na nudę częstochowskich wzdychań, raptem dostały nowy zastrzyk energii.(...) Jak na komendę pojawiły się artykuły i artykuliki, tłumaczące szarpanemu przez rozterkę społeczeństwu, że wroga „prowokować” nie należy, bo będzie jeszcze gorzej, że trzeba siedzieć cicho, a może co¶ tam Anglicy wykombinują. Wręcz przeciwnie zareagowała ta zdrowo my¶lącą czę¶ć Polaków, którzy dojrzeli bankructwo polityki biernego wyczekiwania i szukali drogi wyj¶cia.(...)” – „Trybuna Wolno¶ci”, 15.09.1942r.[198],

„(...) W czasie rozmów z oddziałami wrogich organizacji starać się wpłynąć na członków tych oddziałów do przechodzenia na naszą stronę.(...)” – Rozkaz nr 14, paĽdziernik 1943r.[199] mamy tutaj dowód na nawoływanie do dezercji z organizacji Polski Podziemnej,

„ Na naczelnym miejscu w naszej propagandzie stawiamy hasło walki o wolną i niepodległą Polskę, o Polskę bez obszarników.(...) W walce z reakcją, z propagowanym przez nią hasłem „wyczekiwania”, należy i trzeba wykorzystywać historyczne przykłady zdrady i zaprzedawania interesów przez reakcję polską. Wskazywać trzeba na zbieżno¶ć propagandy różnych reakcyjnych pism polskich z propagandą hitlerowską ziejącą antysowiecką nienawi¶cią(...) Trzeba zwalczać zdecydowanie tę antysowiecką politykę reakcji polskiej jako  szkodliwą dla narodu polskiego(...)” – „Okólnik” KC PPR, 01.11.1942r.[200],

„(...) Podłożem tej polityki jest przede wszystkim niewiara we własne siły, strach przed ludem polskim i jego rządami. Polska wolna to polska robotniczo – chłopska. Ale oni takiej Polski boją się jak ognia.(...) Głosy takie [chodzi o przedstawienie bitwy o Stalingrad jako zmaganie dwóch szatanów] nie są, bo być nie mogą głosami Polski. Tak przemawiać może tylko klika, której cele całkowicie sprzeczne są z dążeniami narodu.(...) W walce z okupantem zwyciężamy polską reakcję”. – „Trybuna Wolno¶ci”, 15.10.1942r.[201]. Aby hasło walki czynnej wprowadzić w życie, uciekano się nawet do kłamstwa, jak choćby w artykule „Walka albo ¶mierć”, gdzie mylnie podano jakoby w Lublinie wybuchły walki Polaków z Niemcami

i zginęło około 50 Polaków (potęgując w ten sposób nienawi¶ć do Niemców a zarazem chęć odwetu). W rzeczywisto¶ci nie było żadnych potyczek[202]. Z czasem pojawiły się też zapowiedzi fizycznej eliminacji „reakcji”:

„(...) Odpowiadamy krótko. Wy, autorzy „memoriału” [chodzi o „Memoriał w sprawie niebezpieczeństwa rewolucji komunistycznej w Polsce” z kwietnia 1943r., opracowany przez DR], jeste¶cie garstką cuchnących trupów, które zgniły już przed 1939r. Przeciwko wam stoi cały naród, wytężający wszystkie siły w walce o wyzwolenie Polski. Naród nie ma czasu zajmować się garstką zgnilizny. Ostrzegamy tylko: je¶li staniecie (jawnie lub skrycie) w szeregach gestapo i SS-ów – zginiecie wraz z nimi. Zrzucający zmorę okupacji naród zmiecie i was!” – „Głos Warszawy”, 28.05.1943r.[203]

„(...) O¶wiadczamy krótko: Na wojnę domową nie pójdziemy. Nie damy się do niej sprowokować nie dlatego, żeby¶my się wahali urwać łeb reakcyjnej hydrze. Z widowni życia politycznego w Polsce zmiecie ją wraz z okupantem potężna fala wyzwoleńczego ruchu mas ludowych.(...)” -  „Trybuna Wolno¶ci”, nr 35, 01.07.1943r.[204]

„(...) Po przeprowadzeniu dokładnego wywiadu dokonać nalotu na taki oddział, rozbroić go, kierowników zlikwidować(...) unikać w każdym wypadku walki a podejmować ją tylko w ostateczno¶ci i wtedy także starać się likwidować tylko przywódców, a szeregowych zdobywać dla naszego ruchu.(...)”[205],

„(...) Wydzielić w każdym Obwodzie (Okręgu) specjalne sekcje, które będą likwidowały bandytów reakcyjnych, dopuszczających się morderstw na członkach GL na równi z bandytami hitlerowskimi. Za każdego zamordowanego syna narodu likwidować zbrodniarzy  i inspiratorów zbrodni.(...)”[206],

„(...) Nasi bracia, zamordowani pod Borowem, zostaną pomszczeni, je¶li nie dzi¶ to jutro.(...)[207] – Aleksander Szymański „Ali”,

„(...) Przy likwidowaniu szpiclów Niemców lub zbirów reakcyjnych pamiętać o tym, aby to wykonywać z dala od wioski. Najlepiej w lesie, nie pozostawiać ¶ladów.(...)[208]

„(...) Zapewniłem wszystkich chłopców, że nasz sojusznik nam pomoże, czym będzie mógł, aby ¶cierwo to wytępić, równocze¶nie z okupantem.(...) resztę dni wrze¶nia i paĽdziernik – to miesiące całkowitej likwidacji band reakcyjnych na terenie naszego obwodu.(...) Automaty w gar¶ci naszych gwardzistów, obecnie żołnierzy AL, to gwarancja likwidacji reakcyjnych band, to gwarancja, że nasi żołnierze uznają, że nie są sami, a z nimi jest proletariat z ZSRR na czele.(...)”[209]. Ciekawe jest też uzupełnienie tego raportu:

„(...) W związku z budową dowództwa polowego obwodu i formowania Batalionów podajemy, że bataliony zformowane zostały w liczbie 4-ch. Batalion Nr. 1 (włodawski), Batalion Nr.2 (lubartowski), Bataliony 3 i 4, które obecnie oczyszczają teren p. J.[anów] z wrogich elementów reakcyjnych.(...) Oba te bataliony połączone, jak wspomnieli¶my – do akcji oczyszczania terenu z wrogich elementów reakcji.(...) III-ci i IV-ty Batalion oczyszcza  teren w J.[anowskim] z wszystkiego rodzaju gadów.”[210]   

Dodajmy też, że jeden z postulatów „Deklaracji” PPR z XI 1943r, zapowiadał: „likwidację budowanego w podziemiu reakcyjnego (burżuazyjnego) aparatu władzy i wyłonienie zamiast niego tymczasowych demokratycznych organów rządzących”[211].

Czas pokazał, że owa „likwidacja” rozumiana była dosłownie[212], np. Raport Nr. 24 z Okręgu 4 stwierdzał: „Batalion Nr. 4 rozgromił całą swołocz w liczbie 28 ludzi reakcji, 3 zostało zlikwidowanych w tym jeden sołtys.(...)[213]. Warte przytoczenia są też słowa jednego z dowódców AL – Andrzeja Flisa „Maksym”:

„(...) Zastanawiali¶my się nad tym, ze byłem w organizacji, która miała walczyć z Niemcami a mordowali¶my Polaków i Żydów ale mówiono nam, że walka z reakcją i NSZ jest ważniejsza od walki z Niemcami, była to taka opinia partii ale cicha.(...)”[214]. Jeszcze ostrzej wypowiadano się na temat NSZ:

„(...) Musimy prawdzie spojrzeć w oczy, kto są ci ludzie, którzy mordują walczących z Niemcami Polaków. Oni pełnią tylko funkcje gestapo, służą Niemcom a nie Polsce! Niemcy przecież nigdy nie byliby w stanie zniszczyć kwiatu naszych bojowników, ulubieńców ludu, a robią to zdrajcy wolno¶ci i zaprzańcy z NSZ. Czym oni są dla nas? Tym czym sami Niemcy! – Wrogami Wolno¶ci, wrogami ludu polskiego! ¦mierć i hańba im! Dlatego Wojewódzka Rada Narodowa, oceniając całą zbrodniczą działalno¶ć NSZ, piętnuje ich jako zdrajców, morderców narodu polskiego i stawia ich na równi z katami niemieckimi.(...)” – „Ostatnie Wiadomo¶ci”, R. I nr 5, 30.04.1944r.[215]

„(...) Zmusili nas [mowa o NSZ – przyp. aut.] do bratobójczej wojny. Musimy ją podjąć, lecz tylko walić będziemy oficerów i tych panów, który szczują ciemniejszych chłopów i prowadzą ich na walkę z Armią Ludową.(...)” – Kom. Pow. PPR w Kra¶niku, 10.08.1943r.[216]

Minie kilka miesięcy a los NSZ, „wroga ludu polskiego” podzieli AK – „zapluty karzeł reakcji”.

Na podstawie przedstawionych dokumentów komunistycznych należy stwierdzić, że stosunek GL-owców do podziemia prolondyńskiego był jednoznacznie negatywny. Z każdej wypowiedzi wynika, że komuni¶ci propagandą przygotowywali sobie „pole”, aby przejąć siłą władzę w Polsce. Nie przeszkadzało im nawet to, że poparcie dla PPR w społeczeństwie polskim było nikłe. Przed zdobyciem władzy w Polsce nie wahali się mordować tych, którzy się im sprzeciwiali. Należy jednak dodać, że „lojalnie” ich wcze¶niej ostrzegali...   

 

1.7   Geneza oddziału NSZ „Zęba”

 

Działalno¶ć zbrojna w okręgu lubelskim, prowadzona była w ramach Akcji Specjalnej. Kierował nią kierownik okręgowy, który wchodził w skład KO jako szef oddziału. Pierwszym był kpt. Andrzej Kuczborski „Wojciech” „Robert Grochowski”. Funkcję swoją pełnił tylko przez miesiąc gdyż został ranny w potyczce z Niemcami koło Wilkołaza 23.05.1943r. Jego następcą został rtm. Leonard Szczęsny Zub-Zdanowicz „Ząb”„Dor”. Oprócz oddziałów podległych OK AS (okręgowemu kierownikowi AS), istniały też oddziały podlegające komendom powiatowym oraz grupy wypadowe poszczególnych placówek[217].

Jeden z pierwszych oddziałów partyzanckich NSZ na LubelszczyĽnie to tzw. Aleksandrówka (od pseudonimu autora koncepcji – mjr Kozłowskiego „Aleksandra”), zwana póĽniej też oddziałem „Stepa”, „Zęba” a także Oddziałem Głównym. W dokumentach NSZ nosił on także nazwę oddziału „Z”. Zorganizowany został w II połowie 1942r., przy czym nie znamy dokładnej daty utworzenia „Aleksandrówki”[218]. Była to odpowiedĽ podziemia niepodległo¶ciowego, na narastające niebezpieczeństwo band rabunkowych. Pierwszym dowódcą był por. Jerzy Niewiadomski „Lech”[219]. Oddział w większo¶ci składał się z synów gospodarzy wiejskich. W miarę upływającego czasu zorganizowano zaplecze dla zaopatrzenia oddziału partyzanckiego w żywno¶ć, odzież, zorganizowano także skrzynki kontaktowe oraz wywiad[220]. Oddział rozpadł się w grudniu 1942r., po ataku żandarmów niemieckich na biwakująca grupę (nikt nie zginął). Próba reaktywowania oddziału przez por. „Lecha”, zakończyła się niepowodzeniem, zresztą sam por. „Lech” niedługo zginął[221]. Jego następcą został por./kpt. Andrzej Kuczborski „Wojciech”, który przybył z Warszawy w lutym 1943r. Udało mu się odtworzyć „Aleksandrówkę”. Założył też stałą bazę oddziału w Borowie. Pod dowództwem „Wojciecha” oddział stoczył kilka potyczek z Niemcami: pod Józefowem, w Zakrzówku, pod Szklarnią; dwukrotnie też przeprowadzono akcję w Kra¶niku (w celu aprowizacyjnym oraz nieudana próba odbicia więĽnia). „Wojciech” dowodził oddziałem do potyczki z Niemcami pod Wilkołazem, dnia 23.05.1943r., kiedy to został ranny[222]. Po nim na krótko dowodzenie nad oddziałem przejął ppor. „Jawor” (prawdopodobnie Marian Sałaciński)[223]. Kolejnym dowódcą, od czerwca 1943r., został ppor./kpt. Henryk Figuro – Podhorski „Step”, „Cadarski”[224] (były członek ZWZ – AK)[225]. Oddział „Stepa” w okresie V – VI 1943r., liczył około 20 żołnierzy. „Byli to synowie gospodarzy wiejskich, młodzież szkolna, inteligenci, synowie ziemian, wojskowi zawodowi lub ich synowie, jednym słowem wszystkie warstwy społeczeństwa polskiego bez wyjątku”[226]. Jeden z partyzantów oddziału „Stepa” wspomina: „Propagandy politycznej w oddziale nie było. Prasa [docierała] b. rzadko. Linia Odry i Nisy [Nysy] – tak. Mówiono o Katyniu”[227]. Tragicznym wydarzeniem, które ujemnie zaciągnęło na stosunkach NSZ z komunistami, było wymordowanie siedmiu ochotników do partyzantki NSZ, przez nieznany oddział pod dowództwem sowieckiego majora. Miało to miejsce w Rzeczycy Księżej, w I połowie czerwca 1943r.[228] Z pewno¶cią miało to wpływ na ¶wiadomo¶ć czę¶ci NSZ-owców, a zarazem fatalnie odbiło się podczas wydarzeń z 09.08.1943r. Na początku lipca (prawdopodobnie 5) 1943r. władzę zwierzchnią nad oddziałem NSZ „Stepa” przejął rtm. „Ząb” – Leonard Zub Zdanowicz[229]. Kim był „Ząb”? Otóż, pochodził on z rodziny inteligenckiej. Ur. w 1912r., na Wołyniu. W 1935r. ukończył studia prawnicze na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Walczył w kampanii wrze¶niowej w 29 Dywizji Piechoty. Nie poszedł do niewoli, lecz udał się przez Węgry na emigrację. W 1940r. walczył w Norwegii w Brygadzie Podhalańskiej. Po upadku Francji przedostaje się do Wielkiej Brytanii. 01.09.1942r. zostaje zrzucony do Polski, z przydziałem do ZWZ i pseudonimem „Dor”. Wiosną 1943r. przechodzi do NSZ, gdzie obejmuje dowództwo AS na LubelszczyĽnie, obejmując również dowództwo nad oddziałem partyzanckim „Stepa” (od 05.07.1943r.), liczącym wówczas dwudziestu kilku żołnierzy[230].

Do końca lipca oddział wykonał kilka akcji przeciwko Niemcom (pod Polichną, pod Gorzkowem), „zwiedzając” zarazem południowe powiaty Lubelszczyzny[231]. W niedługim czasie, partyzanci „zmuszeni” zostali do zwalczania bandytów oraz nowego przeciwnika – komunistów. Oddział „Zęba” walczył na LubelszczyĽnie do 15.03.1944r., kiedy to przeprawił się na Kielecczyznę, za¶ w II połowie tego roku wszedł w skład Brygady ¦więtokrzyskiej[232]. Wiemy, więc już, że oddział „Zęba” był jednym z tych oddziałów, które miały za główne zadanie chronić ludno¶ć miejscową (jako oddział AS). Zadanie to wykonywał z powodzeniem, przynajmniej do sierpnia 1943r. Jednym z przejawów takiej akcji, była omawiana przez nas sprawa „wydarzeń borowskich” i rozstrzelanie 28 osób. Należy jeszcze dodać, że oddział NSZ „Zęba” nie składał się z samych szlacheckich synów („panowie szlachta”) lecz przede wszystkim z chłopów i mieszczan. To zadaje kłam o mordowaniu  chłopskich synów przez „szlacheckich paniczyków”.

 

1.8   Geneza oddziału GL im. Jana Kilińskiego

 

Oddziały partyzanckie GL działały w powiecie kra¶nickim, począwszy od II połowy 1942r. Początkowo były to oddziały kilkuosobowe, bardzo słabo wyposażone w broń[233]. Ale były też oddziały, dosyć dobrze uzbrojone a należące do GL. Były to bandy rabunkowe, która uznały za słuszne podporządkowanie się dowództwu GL, choć z tą podległo¶cią to różnie bywało. Ponieważ od czasu do czasu, oddziały niepodległo¶ciowe likwidowały „koguciarzy” (tak okre¶lano bandy rabunkowe), to bezpieczniej było, gdy należało się do jakiej¶ organizacji. Ponieważ przynależno¶ć do AK bądĽ NSZ nie wchodziła w rachubę, z uwagi na zdecydowanie negatywne nastawienie do „koguciarzy”, zostawała Gwardia Ludowa. Również komunistom zależało na tym, aby wykazać się jak największą liczbą oddziałów partyzanckich, co podyktowane było propagandą „walki czynnej”. Ponieważ ruch komunistyczny był bardzo słaby, nie było praktycznie możliwo¶ci zbrojnego ukierunkowania działalno¶ci tych band na działania niepodległo¶ciowe. Nie uwzględniamy oczywi¶cie możliwo¶ci rozwiązania takiego oddziału lub wyrzucenie tych ludzi z szeregów Gwardii Ludowej. Oczywi¶cie nie raz działania tychże band, było na rękę gwardzistom, np. gdy napadano wsie „reakcyjne”, paraliżując w ten sposób działalno¶ć polskiego podziemia, a gdy oddziały AK bądĽ NSZ likwidowały takie grupy, to GL gło¶no krzyczała „o rozpętaniu wojny domowej przez reakcję”. W ten sposób komuni¶ci „pozbywając się balastu”, zyskiwali „bohaterów” poległych „w walce o wolno¶ć ludu” (patrz depesza min. spraw wew.                     W. Banaczyka do kraju z 22.10.43r.). Należy więc stwierdzić, że nie zachodził tu konflikt interesów. Przechodząc do omawiania oddziału GL im. Jana Kilińskiego, należy wspomnieć, że istniał też inny oddział GL o tej samej nazwie, pod dowództwem Serafima Aleksiejewa, który był Rosjaninem. Działał on w północnej czę¶ci dawnego województwa Lubelskiego (Łuków – Ryki), od VIII/X 1942r., składał się z Rosjan i Żydów[234] Jego działalno¶ci nie będziemy tutaj poruszać, wobec czego wszelkie sugestie dotyczące oddziału GL im.              J. Kilińskiego, dotyczą grupy działającej w powiecie kra¶nickim. 

Oddział Gwardii Ludowej im. Jana Kilińskiego utworzony został 24.07.1943r.[235] Jego powstanie miało, jak przekazują Ľródła komunistyczne, 2 cele: w oddziale tym miano szkolić kadrę dowódczą – podoficerską oraz, miał to być zarazem oddział reprezentacyjny GL[236]. Możliwe, że innym zadaniem było „nawiązywanie kontaktów z BCh-owcami i AK-owcami, w sprawie wspólnej walki z Niemcami”[237]. Tak mówią Ľródła komunistyczne. Jednak sam skład tego oddziału przekre¶lał z góry zamierzenia komunistów. Powstał on z czę¶ci oddziału – „Zgrupowania GL im. B. Głowackiego” - Władysława Skrzypka „Orzeł”[238], z grupy Józefa Liska „Lisek” (a następnie po krwawym przewrocie pod dowództwem ppor./mjr GL – AL Józefa Pacyny „Bartosz” „Chrzestny”)[239], również w pewnym okresie podległej „Orłowi”[240]; kilku partyzantów „Siemiona” – „Szymona” (Rosjanina, on sam przeszedł za Bug); kilku członków grupy Kazimierza Piotrowskiego„Gruzin”„Kazik” oraz z 3 członków b. oddziału Antoniego Palenia „Jastrząb”, uzbrojonych w rkm-y (byli to: Mikołaj Leszczenko „Kola”, Stanisław Marzycki „Serce” i Józef Zbigniew Gronczewski „Zbyszek”). Większo¶ć z tych ludzi, należała też wcze¶niej do oddziału GL im. B. Głowackiego, powstałego na wiosnę 1943r., „jako oddział szkoleniowy stanowiący podstawę dla powoływania nowych oddziałów”[241]. Wg Władysława Skrzypka, „z oddziału „Orła” wydzielono 26 osób, z których utworzono nowy oddział im. Kilińskiego, dowódcą został „Słowik”[242]. Inne Ľródła natomiast mówią, że oddział im. J. Kilińskiego liczył około 28 osób[243] albo około 30[244]. Znamy też jeszcze kilka nazwisk nowych GL-owców: Jankiel Frajtag (albo Frajtak) „Bolek” (który wg jednego ze Ľródeł, tworzył w okresie VIII 1942 – VIII 1943r. oddzielną grupę kilkuosobową[245]), Wacław Dobosz „Sęp”, Stefan Adryańczyk „Bohun”, Wacław Głuchowski „Stanis”[246]. Skład nowego oddziału nie był jednolity. Nie wiemy także czy skład oddziału zmieniał się przed 9 sierpnia 1943r. W jego skład wchodzili głównie Polacy, Rosjanie, choć nie wiemy ilu ich dokładnie było: jeden bądĽ dwóch oraz Żydzi – było ich prawdopodobnie dwóch[247]. Pełny skład osobowy oddziału podany został w III rozdziale. Nie jest natomiast prawdą jakoby oddział składał się wyłącznie z samych Polaków („z dwudziestu o¶miu młodych chłopskich synów”)[248], bądĽ „wyłącznie z Rosjan i Żydów”[249].

Grupa „Liska” była bandą rabunkową, utworzoną w 1940r. W ciągu swojego istnienia, popełniła przynajmniej kilkana¶cie morderstw na tle zarówno rabunkowym jak i politycznym, nie szczędząc przy tym kobiet i dzieci[250]. Przez pewien czas grupa spotykała się doraĽnie, dopiero od 1941r., z uwagi na ukrywanie się przed policją, stale przebywała razem. Do dzisiaj zachowało się wiele dokumentów ¶wiadczących o prawdziwym obliczu „Liska” i jego kompanów, których duża czę¶ć znalazła się w grupie GL im. J. Kilińskiego. Oto jedna z charakterystyk tego oddziału: „Mając na względzie własne korzy¶ci, chętnie podszywała się pod różne organizacje, nie kwapiąc się do walki z okupantem”[251]. Grupa „Liska” była postrachem okolic Zaklikowa. Sam „Lisek” był znanym przedwojennym kryminalistą[252]. 23.12.1943r. „Lisek” i jego kompanii zamordowali w Trzydniku Dużym rodzinę Wójcickich – Stanisława (lat 40), jego żonę Józefę (31) i brata Jana (38). Wszyscy oni należeli do NSZ[253]. „Liskowcy” zamordowali także rodzinę Olszowych z Łążka Zaklikowskiego, tylko za to, że wcze¶niej złożyli oni meldunek na policję, że ich okradziono[254]. 13.03.1943r. „Lisek” napadł na komendanta placówki AK w Olbięcinie – Edwarda Bryczka „Ostoję”. Ten pod groĽbą ¶mierci oddał im rkm. Podczas tego napadu „wyróżnił się” przyszły dowódca oddziału GL, Józef Pacyna „Bartosz, „Chrzestny”: „Szczególnie napastował mnie „Bartosz”, grożąc pistoletem powtarzał – tym cackiem rozwaliłem sze¶ciu faszystów, ty będziesz siódmy” – wspomina „Ostoja”[255]. Również dziełem „Liskowców” był napad na komendanta placówki NSZ w Łychowie – por. Wacława Piotrowskiego „Cichy”. Pod groĽbą ¶mierci zmuszono go do wydania broni, rkm-u. Dużo więcej szczę¶cia miał przy powtórnej „wizycie” bandytów. Zdążył wtedy ukryć się w kamieniołomach i ostrzeliwując się zmusił ich do ucieczki. Niestety jaki¶ czas póĽniej „Liskowcy” nie mogąc dostać „Cichego”, spalili dom i zagrodę jego rodziców[256]. 29.05 43r. „Liskowcy” pod wodzą „Bartosza” zamordowali Władysława Kiełczewskiego, który był wła¶cicielem majątku w Łysakowie koło Zaklikowa (nawiązując do terminologii minionego ustroju, można by powiedzieć, że „oczyszczali teren z reakcji i faszystów”), oraz obecną tam pokojówkę. Oczywi¶cie nie obyło się bez rabunku i zdemolowania dworka, mimo, iż był on oparciem dla oddziałów AK i NSZ[257]. Prawdopodobnie dziełem „Liskowców” jest zamordowanie młynarza Rogowskiego z Księżomierzy[258], gospodarza nazwiskiem Długosz z Trzydnika[259] oraz proboszcza z Rzeczycy Ziemiańskiej[260]. Jednym z członków grupy „Liska” był Stanisław Pawłowski „Kuropatwa”, który tak ją charakteryzuje:

 „ Od wiosny 1942r. do II lub III 1943r. byłem w grupie Jana Liska. Było tam kilka osób, które chodziły na własna rękę bez porozumienia się z jakąkolwiek organizacją. PóĽniej wstąpili¶my do Gwardii Ludowej, jednak czę¶ć (m.in. Lisek) nie chciała się dalej podporządkować GL. Dlatego latem 1943r. zginął „Lisek”[261]. Inne wspomnienia mówią:

„(...) W powiecie kra¶nickim ukrywało się dużo przestępców [mowa o marcu 1943r.]. Jednym z nich, sławny jeszcze sprzed wojny pod nazwiskiem Lisek, który miał wielu wspólników. Byli ¶cigani przez gestapo za przestępstwa i dlatego ukrywali się. Ciągle napadali na ludno¶ć. W związku z tym [w kwietniu 1943r.] postanowiłem odnaleĽć dowódcę tejże grupy „Liska” przy spotkaniu z nim poleciłem mu aby zorganizował wszystkich przestępców i swoich wspólników na terenie pow. Kra¶nik w celu zaprzestania napadów na Polaków i aby przystąpili do walki z Niemcami. O¶wiadczyłem, że je¶li zaprzestaną brudnej roboty to zostaną wcieleni do GL i przebaczone im będą wszystkie winy. Lisek się zgodził, podporządkował GL i odtąd walczył z Niemcami.(...) Około czerwca/lipca „Lisek” zaczął się wyłamywać spod GL. Zaczął napadać na ludno¶ć na własną rękę. 10.07 rozwiązano oddział „Liska”. W związku z tym postanowili¶my zlikwidować element ten, który szkodził nam tylko, nie przynosił nam żadnej korzy¶ci ani też dobrej propagandy czy opinii dla GL. Najpierw dano naganę i uprzedzono, że po trzecim rabunku zostaną postawieni pod sąd partyjny. To nie pomogło, nie pomógł nowy dowódca Bartosz Pacyna[262], nie pomogło wysłanie ich w nowe rejony. Postanowiono zlikwidować „Liska” a jego ludzi przydzielono do innych grup partyzanckich.(...)”[263]. Co prawda są to dosyć ogólne informacje, omawiające tylko niektóre aspekty działania „Liska”, to jednak jako informacje, pochodzące ze Ľródeł komunistycznych są nadzwyczaj cenne. Wiemy, że kierownictwo GL zdawało sobie sprawę z charakteru grupy „Liska” i do pewnego czasu tolerowało takie zachowanie. Potwierdzają to wspomnienia Tadeusza Szymańskiego „Lis”. Rozmowy GL z „Liskiem” prowadzone były od połowy 1942r., a z ramienia komunistów prowadził te rozmowy wła¶nie „Lis”. Oto jego relacja:

„(...) Od dawna niepokoiło mnie zachowanie się innej grupy, mianowicie „Liska”. Działał ona w naszym powiecie na „własną rękę” i to często kosztem chłopów. Organizacja [czyli GL] nie mogła sobie pozwolić na istnienie „dzikich” oddziałów partyzanckich, gdyż to w konsekwencji mogło prowadzić do terroru niemieckiego, ¶lepego, bijącego nie w tych, którzy doprowadzili do tego stanu swym nieodpowiednim postępowaniem, lecz w ludno¶ć.

„Lisek” był sprytny, zgodnie ze swoim pseudonimem, umiał się przemykać ze wsi do wsi i wszędzie podszywał się pod różne organizacje podziemne. Ale dochodziły skargi chłopów, z którymi ludzie „Liska” postępowali bezwzględnie, każąc się utrzymać, często ich grabiąc po prostu. Otrzymałem więc od kierownictwa trudną misję podporządkowania „Liska” naszym oddziałom, za¶ w przypadku odmowy mieli¶my po prostu rozbroić tych „dzikich” partyzantów. Nie było rady trzeba było działać stanowczo. (...) Byłem trochę zaskoczony „Liskiem” i jego zachowaniem się. Był to trzydziestoletni mężczyzna, inteligentny, który – jak się póĽniej dowiedziałem – siedział w wiezieniu przed wojną za napady z bronią w ręku. Traktował siebie po trosze jak Janosika, pozując na przyjaciela i opiekuna miejscowej ludno¶ci, ale kiedy przytoczyłem mu parę konkretnych faktów postępowania jego podwładnych, nachmurzył się i był zły. Usiłował mnie skaptować, postawił butelkę wódki i poczęstunek, odmówiłem, nie krył swego niezadowolenia i gło¶no podkre¶lał, że widocznie nim gardzę. On przecież także walczy z okupantem, a że czasem który¶ niesforny chłopiec zabierze chłopu kurę, to ziemia się nie zapadnie.(...)”[264]. W rozmowie pomiędzy „Liskiem” a „Lisem” padł następujący argument: „(...) Je¶li się będzie [„Lisek”] nadal opierał, oddział „Jastrzębia” [Antoniego Palenia - GL] przeprowadzi odpowiednią akcję. Zdaje się, że imię „Jastrzębia” podziałało najbardziej jako argument przekonywujący. W czasie drugiej rozmowy „Lisek” był już ustępliwszy(...)”[265]. Jednak dopiero pod koniec 1942r. (grudzień) „Lisek” i jego podopieczni przeszli do GL. „Lis” został dowódcą oddziału, za¶ jego zastępcą „dotychczasowy szef „Lisek”. Jednocze¶nie wprowadzili¶my do tego nowopowstałego oddziału paru geelowców, by w ten sposób podnie¶ć dyscyplinę. Tadeusz Wa¶kiewicz [bądĽ Pi¶kiewicz]„Serce”, Żyd Jankiel Topki „Bolek”, Skoczylas, „Maniek” – Młynarski, oraz trzej byli jeńcy radzieccy „Kazik”, „Aleksy”, „Kola” powiększyli szeregi tego oddziału, który liczył od 20 do 30 ludzi. Uzbrojenie było raczej marne, parę karabinów, kilka pistoletów i granaty obronne, to wszystko dobre do akcji o mniejszym znaczeniu, nie przeciw Niemcom”.[266] Pewnego rodzaju odzwierciedleniem charakteru grupy „Liska” jest następujące wydarzenie opisane przez „Lisa”:

„(...) Kiedy¶ zjawiłem się niespodziewanie w Marynopolu i nie zastawszy czę¶ci ludzi poszedłem do pobliskiego lasu, żeby zobaczyć, jak się czują i jak się urządzili. Zastałem ich bawiących się i ¶miejących się w głos. Nie wiedziałem, z czego są tacy zadowoleni. Moje przyj¶cie nieco ich speszyło, ale zabawy nie przerwali. Dopiero Drewniak z Budek wyja¶nił mi, o co chodziło. Grali w zegarki. „Gra” polegała na tym, że chętny podrzucał zegarek jak najwyżej i czekał aż przedmiot upadnie na ziemię. Wygrywał ten, którego zegarek spadał nie uszkodzony i zabierał innym zegarki. Nie mogę powiedzieć, ażeby mi się tego rodzaju zabawa podobała. Ci partyzanci mieli za dużo wolnego czasu i za dużo...zegarków, o które przecież w okresie okupacji nie było tak łatwo.(...) Zapoznałem się więc z niektórymi partyzantami bliżej i prowadziłem rozmowy. Oddział był niezwykle trudny do prowadzenia, ludzie nie poczuwali się do żadnej odpowiedzialno¶ci. Odchodzili z bazy, kiedy chcieli, nie opowiadając się, tak, że stan oddziału był ciągle płynny.[267] Po tej wypowiedzi, jakby nie było dowódcy oddziału możemy stwierdzić, że fakt przynależno¶ci „Liskowców” do GL był tylko formalny, nie odzwierciedlał faktu, że „Lisek” i jego ludzie w dalszym ciągu działali na własną rękę. Jakby na potwierdzenie tych słów, „Lis” przytacza wydarzenie z Rzeczycy Księżej (z 1943r.), gdzie „partyzanci” z oddziału „Liska” (formalnie był to oddział „Lisa”), okradli miejscową nauczycielkę (kradnąc m.in. skrzypce). Skradzione rzeczy znalazły się, a pomogła groĽba „Liska”, iż zastrzeli złodzieja, je¶li nie odda „łupu”[268]. Sam „Lis” po owym wydarzeniu powiedział:

„(...) Zapowiedziałem partyzantom, że w przyszło¶ci za kradzież będziemy rozstrzeliwać bez pardonu. Walczymy przecież w obronie ludno¶ci, każdy taki postępek podrywa dobre imię PPR-u, więc postępować będziemy bezwzględnie. Wystąpienie „Liska” i moje wywarło wrażenie. Na jaki¶ czas miałem spokój, chociaż w każdej chwili mogłem spodziewać się wszystkiego najgorszego.(...)”[269].

Wiemy, że „Lisek”, który sam się ukrywał, zmuszał swoich sąsiadów do uprawy swojego pola. „Lisek” pobierał też haracz „na PPR”[270]. Około połowy 1943r. „Lisek” z czę¶cią (nie wiemy jak dużą) swoich ludzi wrócił do dawnego rzemiosła, nakłaniał też do porzucenia oddziału GL i dołączenia do niego[271]. To doprowadziło do tego, że na początku czerwca 1943r. doszło do krwawego przewrotu w grupie „Liska” (o którym wspomina „Kuropatwa”). „Bartosz”[272] zastrzelił „Liska” oraz kilka osób z najbliższego otoczenia, przejmując dowództwo nad grupą ( nie zapominajmy, że od kilku miesięcy była ona podporządkowana GL)[273]. Prawdopodobnie jeszcze przed likwidacją „Liska” dowództwo objął „Bartosz” (maj 1943r.), zastępując na tym stanowisku „Lisa”, który dowodził oddziałem z ramienia GL (choć faktycznie nadal bardzo dużo zależało od „Liska”). Być może jedną z przyczyn likwidacji „Liska” była jego duża samodzielno¶ć, a co za tym idzie mała podległo¶ć wobec GL[274]. „Bartosz” przez kilka tygodni dowodził grupą, po czym odszedł do BCH (nie na długo zresztą)[275]. „Bartosz” odszedł z GL, na skutek dużej samodzielno¶ci, którą dało się zauważyć w jego działaniach. Można nawet powiedzieć, że był to kolejny etap walki o władzę w kra¶nickiej GL[276]. Próbował oderwać, bądĽ wszystkie, bądĽ czę¶ć oddziałów GL z Lubelszczyzny i przyłączyć do BCH. W ten sposób BCH na LubelszczyĽnie uległyby dużej radykalizacji. Jego działania oczywi¶cie nie znalazły zrozumienia w¶ród dowództwa GL, co więcej zdegradowano go „ze stanowiska dowódcy Partyzanckiej Grupy Operacyjnej Gwardii Ludowej imienia Bartosza Głowackiego, a przeniesiony na inne stanowisko po linji politycznej”[277]. Schedę po nim objął Władysław Skrzypek „Orzeł” „Grzybowski”[278].

Licząca w czerwcu 1943r. około 60 członków grupa Liska została scalona z 20 osobowym oddziałem GL Władysława Skrzypka „Orzeł”, przy czym kilku GL-owców przyłączyło się na początku lipca, już po likwidacji „Liska”, do oddziału „Stepa” z NSZ. Na czele tej grupy stał Stanisław Młynarski „Orzeł”, jeden z byłych zastępców „Liska”[279]. W. Skrzypek pod koniec lipca 1943r., podzielił grupę na dwa oddziały, oddając komendę nad mniejszym z nich swojemu młodszemu bratu – Stefanowi Skrzypkowi „Słowik”. W ten sposób powstał oddział GL im. J. Kilińskiego[280].

Również bracia Skrzypkowie mają niechlubną bandycką przeszło¶ć. Jesienią 1942r. zamordowali chłopa Bronisława Płechtę ze wsi Suchodoły. Prawdopodobnie w grudniu 1942r. bracia Skrzypkowie oraz Stefan Kilanowicz (znany póĽniej jako Grzegorz Korczyński „Grzegorz”) i Jan Wziętek „Murzyn” napadli na majątek ziemski pod Go¶cieradowem, gdzie prócz rabunku dokonali zbiorowego gwałtu na wła¶cicielce tegoż majątku[281]. Na sumieniu Skrzypków jest też mord dokonany na rtm. Stanisławie Malanowskim (członku ZWZ-AK), le¶niczym Antonim Łaskarzewskim[282], na trzech członkach NSZ z Kosina w styczniu 1943r. (zginął wówczas komendant placówki Henryk Wojewoda). Jedno z ostatnich wyczynów Skrzypków, to zamordowanie w lipcu 1943r. pod wsią Baraki czteroosobowego patrolu NSZ (zginęli m.in. Wacław Rak z Kra¶nika i Mieczysław Piron z Dąbrownicy)[283].

Równie niechlubną przeszło¶ć mają członkowie grupy „Gruzina”. Niestety nie jeste¶my w stanie okre¶lić z imienia i nazwiska, którzy członkowie z grupy „Gruzina” weszli do oddziału „Słowika”. Pewne jest natomiast to, że grupa „Gruzina” nie prowadziła żadnej działalno¶ci przeciwko Niemcom, zajmując się jedynie rabunkiem i pijaństwem. We wrze¶niu 1942r., na skutek nieporozumień pomiędzy nimi a GL, doszło do krwawych porachunków w wyniku, których grupa rozpadła się (zginął „Kazik” i 2 kompanów), po pewnym czasie ci, co przeżyli wstąpili do oddziału GL im. B. Głowackiego, następnie w ramach reorganizacji przeniesiono ich do oddziału „Słowika”[284].

Grupa „Jastrzębia” rabunkami trudniła się począwszy od 1939r. We wrze¶niu 1942r. podporządkowała się GL. Weszła w skład oddziału GL im. T. Ko¶ciuszki. Na skutek nieporozumień, wiosną 1943r. „Jastrząb” utworzył nowy oddział, w którym było 3 Polaków i ok. 40 Sowietów. Grupa wsławiła się zamordowaniem 74 – letniego wła¶ciciela dworku w Zarzeczu, który był członkiem Rady Głównej Opiekuńczej w Pysznicy. Również „Jastrząb” zaatakował dwukrotnie Ulanów, zabijając nieznaną liczbę osób. Również dziełem „Jastrzębia”, był napad na Hutę Krzeszowską, podczas którego zginęło 5 osób. W międzyczasie brał udział w czystkach wewnątrzpartyjnych. W lipcu 1943r.na skutek obławy niemieckiej prawie wszyscy Sowieci odeszli za Bug, a pozostali członkowie grupy zostali przyłączeni do oddziału GL im. B. Głowackiego. „Jastrząb” został nowym dowódcą tego oddziału, nie na długo zresztą, bowiem od sierpnia został Komendantem Powiatowym GL. 24.07.1943r. 3 byłych podkomendnych „Jastrzębia” weszło w skład oddziału im. J. Kilińskiego[285].

Nie wiele informacji mamy na temat oddziału „Siemiona”. Wiemy, że sam „Siemion” był oficerem Armii Czerwonej, który dostał się do niewoli w 1941r. Prawdopodobnie w marcu 1943r. został wydzielony z oddziału GL A. Ligęzy „Armata”. Jego oddział składał się z Rosjan i Żydów i liczył ok. 30 osób[286]. W lipcu (choć istnieją przekazy, że w paĽdzierniku) większa czę¶ć członków grupy – sami Rosjanie, przeszła wraz z dowódcą za Bug, natomiast ci co pozostali – kilka osób, zostali włączeni do oddziału GL „Orła”, by kilkana¶cie dni póĽniej zostać przesuniętym do oddziału GL im. Kilińskiego. W¶ród nich był m.in. Bolesław Głuszec „Borys” oraz Nikołaj Astawiew „Kola”[287].

Oddział GL „Słowika” liczył w dniu 9 sierpnia 28 członków. Wszyscy oni pochodzili z kilku innych oddziałów. Czę¶ć z nich nie cieszyła się dobrą opinią i uznaniem nawet samych dowódców GL. Mimo tego Dowództwo GL nie potrafiło (???) poradzić sobie z takim problemem. Kilku z nich należało do PPR, ale większa czę¶ć oddziału nie była w jakikolwiek sposób związana z ruchem komunistycznym (nie licząc przynależno¶ci do oddziału). Na pewno czę¶ć członków przed przystąpieniem do oddziału należała do band „koguciarzy” okradających okoliczne wsie. Nie jeste¶my w stanie stwierdzić skali tego zjawiska, lecz było ono duże. Mimo licznych interwencji podziemia niepodległo¶ciowego, aby „uspokoić” rabujących członków GL, oni sami nie kwapili się do tego. Dopiero akcja NSZ-owców pod Borowem spowodowała uaktualnienie „problemu”. 

 

 

 

 

ROZDZIAŁ  II

Rekonstrukcja przebiegu wydarzeń

2.1           Motywy wymarszu GL- owców w lasy borowskie.

 

Oddział GL im. Jana Kilińskiego utworzony został 24.07.1943r. Nie mamy żadnych informacji o tym, co oddział porabiał w ciągu ostatnich dni lipca oraz przez kilka pierwszych dni sierpnia. Wiemy, że w ciągu tych kilku dni nie stoczył on żadnej walki z Niemcami. Więcej, wiemy, że do zlikwidowania oddziału – 09.08.1943r., nie stoczył on ani jednej walki, ani jednej potyczki z hitlerowskim okupantem. Nie zastrzelił też żadnego Niemca[288]. Wiemy też, że na początku sierpnia 1943r. oddział dostał rozkaz przemieszczenia się w okolice Borowa. Nie znane są do dzisiaj przyczyny tego wymarszu. Relacje komunistyczne są ze sobą sprzeczne. Najczę¶ciej pojawia się teza, jakoby oddział GL im. J. Kilińskiego wymaszerował w lasy borowskie, „w celu podjęcia zrzutu broni z ZSRR”[289], bądĽ jak podaje jedno ze Ľródeł – „w celu przygotowania miejsca na zrzuty broni z samolotów radzieckich”[290]. Teza ta nie wytrzymuje krytyki, z kilku co najmniej powodów. Nigdy żaden historyk nie opublikował dokumentu(ów), mówiących o zrzucie broni dla GL w tym czasie i tym miejscu[291]. Takiej informacji nie znajdziemy też w dokumentach GL z powiatu Janów – Kra¶nik. Nigdy też nie było żadnego zrzutu broni z ZSRR w tej okolicy (nie mówią o tym żadne Ľródła komunistyczne)! Poza tym, istnieje przekaz mówiący o zrzucie broni w lasach lipskich dokładnie w tych samych dniach. Wspomina o tym... Władysław Skrzypek „Orzeł”, brat „Słowika”. On razem z drugą czę¶cią swojego oddziału, która nie została podporządkowana „Słowikowi”, poszedł odebrać ten zrzut. Jak sam wspomina „zrzutu nie otrzymali¶my z powodu złego ustawienia planu zrzutu”[292]. Przypomnijmy, że lasy lipskie są położone w odległo¶ci około 20 km od Borowa. Jest nieprawdopodobne, aby zrzuty broni były w tak bliskiej odległo¶ci od siebie, w tym samym czasie. Tym bardziej, że lasy lipskie nie były tak „nieprzychylne” dla komunistów jak lasy borowskie. Komuni¶ci musieli się liczyć, z tym, że NSZ nie będzie do nich pozytywnie nastawione, po tym jak zastrzelili im kilka tygodni wcze¶niej kilkunastu ludzi[293]. Dlatego zrzut broni w okolicach Borowa i jego odebranie byłoby lekkomy¶lno¶cią ze strony GL i niepotrzebną próbą konfrontacji. Ale może oto chodziło? Nieprawdopodobne było też to, aby zrzut broni nastąpił w okolicy Borowa, czyli miejscowo¶ci, gdzie nie było komunistów!!! Przypomnijmy, że Borów był „terenem endecji”[294]. Wła¶nie w lasach borowskich stacjonował oddział „Stepa” – „Zęba”[295]. Czy wobec tego można przyjąć informację o rzekomym zrzucie broni dla GL? Takie wydarzenie jest praktycznie niemożliwe do realizacji na terenie „wroga”. A przecież dla komunistów - narodowcy spod znaku NSZ byli wrogami, co przedstawione zostało w II rozdziale. Żadna organizacja nie zdecydowałaby się przyjąć zrzutu w okolicy, której nie zna a przede wszystkim, gdy nie może liczyć na pomoc okolicznych placówek. Dochodzi do tego również fakt, że sami Sowieci nie pozwoliliby na dostarczenie broni w tak niebezpiecznym, tzn. nie rozpracowanym, miejscu. Widzimy, więc, że motyw zrzutu broni, podany został do publiczne wiadomo¶ci, aby odwrócić uwagę od rzeczywistego celu. Motyw ten został znakomicie wykorzystany propagandowo. Jaki był ten cel, tego w chwili obecnej nie jeste¶my w stanie stwierdzić. Nasze przypuszczenia idą w jednym kierunku – oddział NSZ „Zęba”, stacjonujący w tamtej okolicy. Był on solą w oku dla komunistów. Tą tezę potwierdzają informacje mówiące, iż oddział „Słowika” „otrzymał specjalne zadanie” do wykonania w okolicy Borowa[296]. Dokładne instrukcje otrzymali: „Słowik”, „Stanis” oraz „Sęp”[297]. Czy tym celem była likwidacja tego oddziału? To, niestety tylko przypuszczenia. Gdy cofniemy się jednak w przeszło¶ć, przed 9 sierpnia, ale i w przyszło¶ć, po 9 sierpnia, to zobaczymy, że tego typu działania były w „planach” komunistów (vide rozdział I). Być może chodziło o zastraszenie NSZ-owców, może „tylko” o likwidację dowództwa oddziału. Komuni¶ci wiedzieli, że w najgorszym wypadku, sprawa zabójstwa NSZ-owców rozeszłaby się echem po Polsce, ale szybko by ucichła. Komuni¶ci doskonale wiedzieli, że tego typu zdarzenie rozeszłoby się po ko¶ciach. Wielce prawdopodobne, że nikt by za NSZ-owcami się nie wstawił, nikt nie żądałby potępienia, nie pisałby o wywołaniu wojny domowej...

Bardzo trudno stwierdzić dokładną liczbę obydwu oddziałów. Je¶li chodzi o oddział GL to liczba ta wynosi 28 osób. Co prawda istnieją przekazy podające inna liczbę osób: 26[298] i 30[299] ale większo¶ć przekazów mówi o 28 gwardzistach. Taką też liczbę należy uznać za najbardziej prawdopodobną. Należy także uwzględnić 4 osoby pochodzące z Wólki Szczeckiej, nie należące do GL („sympatycy”), ale obecne w dniu 09.08.1943r. w obozie GL-owców[300]. Natomiast liczba NSZ-owców jest podawana różnie. Sam „Ząb” podaje, że w dniu 9 sierpnia w oddziale były 24 osoby[301], natomiast „Kret”, że było tych osób około 70[302]. Warto jednak zaznaczyć, że dane te pochodzą z okresu po-więziennego, należy, więc mieć to na uwadze. ¬ródła komunistyczne podają najczę¶ciej, iż NSZ-owców było kilkudziesięciu[303]. Oddział „Słowika” wyruszył z lasów marynopolskich 7 sierpnia, gdzie stacjonował w pobliżu wsi Budki, pow. Kra¶nik. Tego samego dnia, oddział przybył do lasów koło Borowa[304], bądĽ, do lasów go¶cieradowskich, skąd dopiero nocą z 8/9 sierpnia przesunął się do lasów borowskich[305]. Prawdopodobnie do pierwszego spotkania NSZ-owców z GL-owcami doszło wła¶nie jeszcze tej nocy. Jeszcze wtedy NSZ-owcy nie wiedzieli, z kim mają do czynienia, co potwierdzają wspomnienia „Zęba” mówiące o napotkaniu w lesie oddziału „niewiadomego autoramentu”[306].

 

2.2   Komunistyczna wersja wydarzeń pod Borowem.

 

Wła¶ciwy tytuł tego rozdziału powinien być w liczbie mnogiej, ponieważ prawie każde Ľródło komunistyczne przedstawia inny przebieg wydarzeń z 9 sierpnia. Większo¶ć z nich pochodzi od osób, które uczestniczyły w opisywanych wydarzeniach naocznie. Jednym z takich osób jest Stanisław Babieradzki „Pokrzywa”, członek oddziału GL im. J. Kilińskiego, któremu udało się przeżyć ów pamiętny dzień. On sam pisze, iż „jest jedynym naocznym ¶wiadkiem, który przeżył”, ma też pamiątkę z owego wydarzenia – „bliznę na szyi”. Swoje wspomnienia zaczyna od 8 sierpnia:

„(...) 08.08.1943r. z lasów go¶cieradowskich przedarli¶my się do lasu borowskiego, gdzie rozłożyli¶my się obozem. Było nas 28 gwardzistów wraz z dowódcą „Sępem” na czele. Wkrótce po rozłożeniu obozowiska przyszło do nas 4 bezpartyjnych chłopów – sympatyków GL z relacją wywiadowczą. Z tej relacji dowiedzieli¶my się, że w pobliżu nas rozlokowany jest odział AK w sile 85 ludzi. Na rozkaz <Sępa> udali¶my się we czterech to jest zastępca dowódcy <Bohun>, <Stanis>, <Pokrzywa> – ja i jeszcze jeden. Na skraju lasu spotkali¶my trzech żołnierzy AK, po nawiązaniu z nimi rozmowy, zostali¶my zaproszeni do ich obozu. Dowódca AK po wysłuchaniu naszych projektów wspólnej walki przeciw znienawidzonemu okupantowi, zgodził się na podjęcie wspólnej akcji wypadowej przeciw oddziałowi stacjonującemu w młynie w pobliskiej wsi Kosiany. Dowódca AK wyraził zgodę dając słowo oficera – partyzanta. Nastąpiła wymiana haseł AK: Kraków, Lwów, Praga; oraz GL: ziemia, las, Lublin. Po czym rozeszli¶my się.(...) 9 sierpnia 1943 roku o umówionej godzinie rzeczywi¶cie przybył oddział AK w sile 40 ludzi znając już uprzednio przez nas podane hasło został wpuszczony przez wartowników bez żadnych przeszkód do obozu. Dziwnie wyglądał ten oddział: twarze chmurne, posępne, dzikie, każdy za pasem miał zatknięty toporek. Dowódca przybyłego oddziału zwrócił się do naszego Dowódcy by zebrał cały oddział w celu wspólnej narady i opracowanie planu napadu. Zebrali¶my się wszyscy jedynie towarzysz Janusz jako prowiantowy został przy wozie a ja w tym czasie musiałem odej¶ć na stronę, co też uczyniłem. Po chwili o uszy moje liczne przeraĽliwe głosy i huk wielu wystrzałów rewolwerowych. Każdy z napastników jak póĽniej wywnioskowałem uzbrojony był w broń krótką, schowaną w kieszeni. Słysząc strzały pobiegłem w kierunku naszych wartowników w odległo¶ci 100 m – zostałem przez nich zatrzymany dono¶nym okrzykiem: <stój - bo strzelam>. Padłem na ziemie bez ruchu, a gdy nadbiegł wartownik na odległo¶ć trafienia – celnym strzałem położyłem go trupem, po czym rozpocząłem ucieczkę – drugi wartownik ostrzeliwując mnie ranił mnie w momencie padania na ziemię – kula przeszedłszy przez szyję utknęła mi w żebrach prawego boku. Ranny wycofałem się w kartofle – czołgałem się przeszło kilometr. Wreszcie dotarłem do lasu, skąd dobiłem się do wioski Arnopol [chyba Annopol], gdzie byli sympatycy GL. Sympatyk nasz (nazwisko Mróz) powiadomił <wypadówkę> GL w Rzeczycy jednak nie mogli dotrzeć gdyż tam dalej byli napastnicy. Przez 7 dni tam byli i nie można się tam było dostać. Kiedy nareszcie banda ustąpiła, udałem się mimo ran z naszymi ludĽmi na miejsce zbrodni. Widok okropny i straszny przedstawił się naszym oczom. W oddaleniu od obozu spoczywali nasi wartownicy, dwaj zabici z porozbijanymi czaszkami, dwaj uduszeni mając w ustach pełno ziemi i mchu le¶nego. W obozie jeden obok drugiego w kałużach krwi leżeli nasi towarzysze. Postrzelani, ręce i nogi bądĽ poucinane bądĽ połamane, oczy powydłubywane. Na ten widok, stojąc nad zmasakrowanymi ciałami towarzyszy, poprzysiągłem sobie zemstę.(...) Niektórych z zabitych zabrali rodzice lub bliscy i pochowali na cmentarzu wiejskim w Rzeczycy – pozostałych pochowali[¶my] w lesie, na miejscu ich każni.(...)”[307]. Informacje te powiela w innych swoich wspomnieniach, dodając kilka ciekawych rzeczy. Oto jak opisuje oddział im. Kilińskiego:

„(...)Mieli¶my chlubną przeszło¶ć. Do wielkiej karty naszych dziejów walk partyzanckich – wpisano szereg potyczek, mniejszych i większych bitew, - stoczonych na szlaku od Bugu poprzez Lubartowskiego [?], Lubelskie, Kieleckie i Sandomierskie ziemie(...)”[308]. Jest to oczywiste kłamstwo, ponieważ oddział GL im. Kilińskiego, powstał pod koniec lipca będąc wydzielonym z oddziału GL im. Głowackiego. Wspomina on też, że „niektórych z zabitych zabrali rodzice lub bliscy i pochowali na cmentarzu wiejskim w Rzeczycy, pozostali pochowani są w lesie”[309]. Zupełnie inaczej wspomina inny uczestnik, również członek oddziału GL – Stanisław Pawłowski „Kuropatwa”[310]. Był on w grupie „Liska”, a po krwawych porachunkach był w oddziale Rosj anina „Marka”, ale ten oddział szybko się rozpadł. Wówczas razem z kilkoma innymi, z dawnej grupy „Liska” został przydzielony do „oddziału im. Kilińskiego”, a tak wspomina interesujące nas wydarzenia:

„(...) Około lipca 1943r. oddział [GL – „Orła”] podzielił się na II czę¶ci: pierwsza czę¶ć poszła w powiat puławski, druga została pod dowództwem „Słowika” (Stefan Skrzypek). Po krótkim czasie dostali rozkaz ze sztabu żeby pojechać pod Borów po zrzuty, a był to teren endecki [podkr. aut.]. Pojechali¶my tam na początku sierpnia. Przygotowali¶my paleniska a zrzuty mieli¶my mieć na drugą noc. W nocy zaczął padać deszcz a my poszli¶my spać na wie¶ na Szczecką Wólkę [wie¶ położona ok. 3 km od Borowa – przyp. autora] i tam przesiedzieli¶my całą noc i dzień. Na drugą noc poszli¶my spowrotem [z powrotem] do lasu. Ponieważ ja byłem zastępcą „Słowika”, zostawił mnie przy palenisku z ludĽmi a sam poszedł na wie¶. Wrócił dopiero na drugi dzień około 9. Zrzutów tej nocy nie mieli¶my. Ja tego dnia chciałem wrócić do lasów marynopolskich, gdyż kończył się termin naszego pobytu w Borowie. „Słowik” nie zgodził się na to twierdząc, że w czasie niepogody siedzieli¶my na wsi to teraz musimy zostać jeszcze kilka dni i co¶ zrobić [podkr. aut.]. Na druga noc on też zostawiła nas na polu a on sam poszedł na wie¶. Zrzutów tej nocy też nie było. My chcieli¶my stanowczo wracać ale „Słowik” powiedział, że on jest dowódcą i jego należy słuchać. Zostali¶my jeszcze jeden dzień. Na drugi dzień rano „Słowik” wrócił we wsi i kazał mnie zawołać do siebie. Ja nie poszedłem gdyż już przeczuwałem, że on jest nie w porządku wobec naszej organizacji. „Słowik” sam przyszedł do mnie i powiedział, że spotkał oddział NSZ i rozmawiał z nimi ze trzy godzimy w celu skontaktowania się. Chwalił ich uzbrojenie, urządzenia i organizację rzekomo lepszą jak u nas. Kazał i¶ć naszym chłopcom do nich, żeby sami zobaczyli i przekonali się. Ja kiedy to usłyszałem chciałem z Borowa uciekać nawet bez taboru ale i tym razem „Słowik” nie pozwolił. Było nas tam 28. Jedenastu wysłał do NSZ. Kiedy nasi poszli to z NSZ przyszło do nas dwoje ludzi. „Słowik” tych z ND wprowadził do szałasu i przysłał po mnie. Ja z Kolą (Sowiet) siedzieli¶my w lesie o jakie¶ 30 m od szałasu i nie chcieli¶my tam pój¶ć. Po pewnym czasie przyszedł „Słowik” i mówi żeby mu dać pieniędzy (ja miałem pieniądze kasowe) na wódkę, bo musimy przyjąć tych dwóch i poczęstować naszych chłopców. Ja pieniądze dałem łącznikowi ze Szczecyna Mozgawie (zginął) i on przyniósł dwa litry wódki. Litr zabrał „Słowik” a drugi litr piłem ja z Kolą i Mozgawą. „Słowik” po pewnym czasie przyszedł jeszcze raz i kazał Mozgawie przynie¶ć drugi litr wódki. Kiedy kończyli¶my tę wódkę otoczyli nas NSZ-owcy i krzyknęli „ręce do góry”. Chłopcy podnie¶li ręce do góry a z Kola nie chcieli¶my się poddać. Mieli¶my już wystrzelić do NSZ-owców, ale w tym momencie Słowik uderzył nas po rękach i wytrącił RKM-y. My chwycili¶my wtedy za granaty, ale nie zdążyli¶my wrócić, gdyż już NSZ-owcy podskoczyli do nas i nie dali się bronić. Zrobili zbiórkę w dwu szeregu, kazali nam się położyć, głowę spu¶cić na dół a ręce wyciągnąć do przodu po czym sznurami powiązali nam ręce i nogi. W tym czasie przyszedł były policjant Janczyński z Kra¶nika. Kiedy jego zobaczyłem, sądziłem, że przyjdzie mi z pomocą gdyż mnie znał. Jasiński[311] zapytał który to jest Kuropatwa. Ja zgłosiłem się. Kazał mnie rozwiązać i powiedział, że wypali mi w łeb za to, że należę do Komunistów, że nie wiem, jakie są inne organizacje. Po tym związali mnie z powrotem i kazali się położyć. „Słowik” siedział razem z nimi, palił papierosy i ¶miał się jak nas męczyli. NSZ-owcy kazali wstać, obrócić się plecami do siebie powiązali nas po dwóch razem i kazali i¶ć na sąd. Pierwszą dwójkę poprowadzili a po chwili dało się słyszeć strzały. NSZ-owcy którzy nas pilnowali zaczęli rozmawiać między sobą, że tamci próbują broń. Po około 20 minutach zabrali drugą dwójkę, po czym również było słyszeć strzały. W trzeciej dwójce byłem ja z Kiełbińskim Tadeuszem z Boisk. Poprzednie dwójki prowadziło dwóch NSZ-owców, za nami oprócz tych dwóch szedł jeszcze Jasiński z załadowanym pistoletem. Zaprowadzili nas nad głęboki rów i tam zaczęli się pytać gdzie otrzymujemy zrzuty, gdzie odbywają się zebrania, i o inne sprawy organizacyjne. Kiełbiński bardzo płakał i prosił żeby go nie zbijali, gdyż on nie wiedział jaki charakter miał oddział do którego należał a teraz złoży im przysięgę i przejdzie do nich. Na to NSZ-owcy powiedzieli że poprzednicy jego już przysięgę złożyli i to on pójdzie też tam złożyć. Ja domy¶lałem się, że zginęli ale nie zdawałem sobie sprawę ze ¶mierci bo byłem pijany [podkr. aut.]. Rozebrali nas z ubrania i kazali i¶ć naprzód. Za nami kilka metrów szło dwóch NSZ-owców. Po około 50 metrach zobaczyli¶my czterech naszych chłopców zabitych. W tym czasie usłyszałem strzały i Kiełbiński upadł na mnie zabity. Ja go zrzuciłem z siebie i zacząłem uciekać. Dla mnie musiał być niewypał gdyż też bym zginął. Gdybym lasem uciekałem ze sto metrów po czym skręciłem w lewo w gęsty zagajnik. Cały czas NSZ-owcy strzelali za mną. Kiedy uciekłem z lasu, nie mając innej drogi ucieczki musiałem przedostać przez 3 stawy i uciekłem nie wiedząc gdzie. Opamiętałem się dopiero pod Zaklikowem. Wracając stamtąd spytałem kobiet którędy można doj¶ć do Marynopola. Najpierw mnie wy¶miały – byłem bez ubrania, potem pokazały drogę. W Marynopolu u Wacława Mazurka ubrałem się. Z mordu uciekł jeszcze Adam Skóra i Kola. Skóra opowiadał, że jak strzelali za mną to pilnujący nas NSZ-owcy zaczęli uciekać my¶ląc, że kto¶ idzie z odsieczą. Wtedy uciekli. Kiedy NSZ-owcy zorientowali się w sytuacji wybili resztę uciekających. Tych jedenastu co poszli do nich wcze¶niej też wybili. Co się stało ze „Słowikiem” nie wiem. Z zachowania jego podczas mordu wynikało, że to on nas wydał w ręce NSZ (...)”[312].

Jak widzimy, drugi opis przedstawiony przez uczestnika tych wydarzeń różni się bardzo od poprzedniego. Czym jest to spowodowane? Nie jeste¶my w stanie tego zbadać. Oczywi¶cie, można by powiedzieć, że był pod wpływem alkoholu, ale w takim przypadku opis nie różniłby się, aż tak bardzo. W innych swoich wspomnieniach „Kuropatwa” uzupełnia niektóre informacje, np. o pogodzie w pierwszą noc oraz przebieg wydarzeń z 9 sierpnia. Dodaje też, że „Ada¶” – Adam Skóra opowiadał mu, że uciekł z Kolą, gdy jego prowadzono na rozstrzelanie i usłyszeli strzały[313]. Ciekawych informacji dowiadujemy się z innych wspomnień. Otóż wg Ľródła komunistycznego „Sęp” – Wacław Dobosz, spotkał się z przedstawicielami NSZ, prawdopodobnie pod koniec lipca. Umówiono się wówczas na drugie spotkanie, które jakoby miało się odbyć 09.08.1943r. w okolicach Borowa. „(...) Tam Sęp zabrał 28 chłopców (oddział „Kilińskiego”). Obóz był położony około 1 km od obozu NSZ. 8 Gwardzistów poszło na konferencję do NSZ gdzie padły od NSZ–owców nieprzyjemne słowa, następnie zostali rozbrojeni i związani sznurami. Następnie okrążyli oddział i krzycząc „ręce do góry” opanowali oddział (który był zdezorientowany) [niestety tutaj maszynopis się urywa]”[314].

Wersję o tym, że gwardzi¶ci udali się do Borowa na konferencję podaje także Płowa¶ Ryszard „Rysiek”. Informacja o spotkaniu komunistów z „Zębem” pojawia się także u M. J. Chodakiewicza. Pisze on, że pod koniec lipca lub na początku sierpnia 1943r. w lasach pod Borowem doszło do spotkania pomiędzy NSZ a komunistami. Uczestniczyło w nim kilka osób po każdej ze stron. W spotkaniu, ze strony NSZ miał uczestniczyć „Ząb” oraz oficerowie z jego oddziału, natomiast ze strony komunistów – I sekretarz Komitetu Powiatowego PPR w Kra¶niku Aleksander Szymański „Ali”, oraz Jan Wyderkowski „Grab”, Władysław Grzybowski „Orzeł” oraz Jan Wziętak „Murzyn”[315]. Spotkanie zakończyło się odrzuceniem przez komunistów postulatów „Zęba” m.in. o uznaniu Rządu londyńskiego, zaprzestaniu walki czynnej, podporządkowaniu się NSZ[316]. Co ciekawe, komuni¶ci w swoich wspomnieniach nie poruszyli sprawy spotkania i rozmowy z NSZ-owcami[317] lub podają różne wersje tego spotkania[318]. Po owym spotkaniu NSZ-owcy wyruszyli w lasy dzierzkowickie[319]. Wersję, jakoby pod Borowem miało doj¶ć do spotkania obydwu oddziałów podają także inne Ľródła komunistyczne, podając nawet szczegóły spotkania. I tak podobno w następnym dniu, po przyj¶ciu do lasów borowskich, „w obozie GL czyniono przygotowania do spotkania oraz rozmów z AK-owcami. Program przewidywał żołnierski obiad obydwu oddziałów, omówienie wspólnych akcji przeciw okupantowi a następnie ich wykonanie[320].”

We wspomnieniach „Ry¶ka” znajdujemy informację, że NSZ-owcy okrążyli, rozbroili, porozbierali do naga, po czym zabili. Twierdzi, że zginęło 25 GL-owców, 3 zaczęło uciekać ale jednego z nich zabili i tylko dwóm udało się uciec[321]. Kolejna komunistyczna wersja wydarzeń z 09.08.1943r. należy do trzeciego, który przeżył – Adama Skóry[322]:

„W 1943r. na początku sierpnia oddział w składzie 30 gwardzistów wyjechał z Trzydnika              w lasy pod Borów, aby podjąć zrzut broni od Związku Radzieckiego. Na miejsce zajechali¶my 6 sierpnia i przez cały dzień wypoczywali¶my. Przed wieczorem nazbierali¶my chrustu i od gospodarza dostali¶my snop słomy, żeby rozpalić ogień na znak samolotowi, żeby wiedział gdzie ma zrzucić. Jednakże zaraz się zachmurzyło i padał deszcz tak ze samoloty krążył nad nami ale nic nie wiedzieli¶my nawet co to za samolot. To była sobota. W niedzielę przyszło do nas wiele kobiet i mężczyzn z okolicznych wiosek. My ich mile przyjęli¶my. Wieczorem poszli¶my na polanę po zrzut ale znowu zaczął padać deszcz i zrzutu nie było. W poniedziałek rano mówiono, że w pobliżu jest oddział NSZ w sile 75 ludzi, mówiono też że ten oddział połączy się z nami. Około 8 kilku naszych partyzantów poszło tam, póĽniej poszło jeszcze kilku ale nikt z nich nie wracał. Po ¶niadaniu przyszedł jeden porucznik z adiutantem w stopniu plutonowego i zaprosili nas do siebie ale Słowik zaprosił ich do siebie, zaczęli pić wódkę, kucharzowi kazał usmażyć mięsa i poprosił por. Sępa i gwardzistów, aby wszyscy mogli się poczęstować. Wysłał też jednego z gwardzistów do Borowa aby przyniósł jeszcze trochę wódki. Około 11 zauważyłem zbliżających się osobników z bronią gotową do strzału, którzy szli w szyku bojowym. Zaczęli krzyczeć ręce do góry. Gwardzi¶ci zaczęli się pytać co jest? Ale wszyscy podnie¶li ręce do góry. Wszystkich z wyjątkiem „Słowika” i jeszcze jednego gwardzisty, którym był Ul Józef z Popowa pow. Kra¶nik, związali. Następnie wzięli szefa oddziału [???] na przesłuchanie, za rzekę ale po chwili rozległ się strzał. Został zabity szef. Potem prowadzono po dwóch gwardzistów za rzekę i tam ich mordowano. Wg Koli Oleszczenko [Leszczenko] czę¶ć mordowano strzałem a czę¶ć – ci co byli dłużej w oddziale ucinano na żywca głowy toporem mówiąc: wy Komuni¶ci wszyscy zginiecie bo walczycie o Komunę nie o Polskę. W Polsce nie może być Komuny i trzeba ją z korzeniami wytępić. Komuna może być tylko w Rosji bolszewickiej. Kiedy było już zamordowanych 9 gwardzistów, ja osobi¶cie zwracałem się do Ula, żeby mnie bronił, to on mi odpowiedział, że trzeba było przed tym widzieć i wystąpić z komunistycznej bandy, a teraz ja cię nie będę bronił bo komuna musi zginąć, tak jak kamień w wodzie przepada, tak wszyscy komuni¶ci przepadną z całą organizacją swoją. – Te słowa mówił Ul Józef z Popowa pow. Kra¶nik, który póĽniej walczył w bandach NSZ i terroryzował członków PPR i GL. Bandyci NSZ wyprowadzili po kolei żołnierzy GL za rzekę i tam ich mordowano w okrótny [okrutny] sposób. Zdejmowano z nich za życia ubrania, a nawet z niektórych nieliznę [bieliznę!] i mordowano. Ja uciekłem gdy prowadzili mnie na rozstrzelanie razem z Gwiazdą. Mi się udało. Uciekając w kierunku Lipy, spotkałem chłopa ze Szczecyna który my¶lał, że jestem z NSZ i mówi do mnie <ale dali¶my dzi¶ komunistom, pan pewnie jest łącznikiem> ja powiedziałem, że <tak> i idę do Urzędowa. On: <a co nie możecie dać rady, przecież pojechało tam 5 samochodów Niemców i dwa małe osobowe, komisarz z Annopola też pojechał (szef żandarmerii) na pomoc naszym jakby nie mogli dać rady. Dotarłem do Grabówki gdzie uzyskałem pomoc u <Murzyna>. PóĽniej walczyłem u <Przepiórki>.”[323]

Wiemy już, że wersja o zabijaniu toporem pochodzi od „Koli”. Możemy zatem domniemywać, że wszystkie wersje mówiące o zabijaniu toporem pochodzą od wersji „Koli”. Ciekawa jest rozmowa pomiędzy „Adasiem” a rolnikiem oraz informacja, jakoby oddział nawiedzały kobiety ze wsi. Braku logiki pozbawiona jest informacja, że NSZ-owcom potrzebna była pomoc Niemców. Gdyby tak faktycznie było, rolnik nie mógłby stwierdzić, że dali „łupnia” komunistom. Zupełnie bezsensu jest też informacja o mającym się połączyć z nimi oddziałem NSZ. Słowa te wypowiedziane przez dowództwo GL-owców ¶wiadczy o celowym wprowadzeni w błąd swoich żołnierzy. Co było tego powodem, nie wiemy. Być może w ten sposób chciano ukryć prawdziwy cel przybycia pod Borów, jakim mogła być likwidacja NSZ-owców.

Inna wersja wydarzeń pochodzi od Stanisława Styka, który warto tu zaznaczyć, nie był obecny pod Borowem, choć jak sam twierdzi, walczył „podczas okupacji w partyzantce komunistycznej na LubelszczyĽnie”. Uważa on, że oddział „Słowika” „został skierowany z lasów go¶cieradowskich do masywów le¶nych nad Wisłą, gdzie oczekiwał na zrzuty broni z ZSRR”. Dalej pisze, że „gwardzi¶ci ustalili, że w ich sąsiedztwie biwakuje jeszcze jeden oddział partyzancki”. Nawiązano z nim kontakt, podczas spotkania GL-owcy zaproponowali „współpracę bojową i ewentualną samoobronę partyzantów i ludno¶ci cywilnej przed Niemcami”. W spotkaniu uczestniczyli: „por. „Słowik”, Wacław Dobosz „Sęp”, Władysław Głuchowski „Stanis”, Józef Zbigniew Gronczewski „Lew”, „Zbyszek”, Stanisław Marzycki „Serce”. Dalej mamy informację, iż do obozu GL przyszli z rewizytą NSZ-owcy („kilku oficerów i podoficerów”). „Partyzantcy go¶cie byli w mundurach Wojska Polskiego. Na czapkach mieli orzełki z koroną i na piersiach ryngrafy z Matką Boską Częstochowską”. Wówczas GL-owcy zostali rozbrojeni a następnie „dokonali potwornego mordu”. „Rozbrojonych i rozebranych do bielizny gwardzistów, eneszetowcy przywiązali sznurami do drzew. Przesłuchujący ich oficerowie eneszetowcy w mundurach wojskowych polskich, niemieckich, stosowali bardzo wymy¶lne tortury, aby wymusić zeznania od swych ofiar. Samozwańczy major „Ząb” przedstawił się, jako szef Akcji Specjalnej NSZ do walki z „żydokomuną” i wykazywał najwięcej sadyzmu. Kiedy „Słowik” odmówił zeznań, „Ząb” jako pierwszego zastrzelił jego”[324]. Zginęło 26 gwardzistów, m.in. „Kola” – Mikołaj Astawiew (???), Jankiel Topki, Józef Ul[???].[325] Niemal wszyscy, którzy polegli byli synami chłopskimi.

Przyjrzyjmy się również oficjalnemu raportowi Dowództwa Obwodu Lubelskiego:

Organizacyjne. Podaje Dow[ództwu] Gł[ównemu] GL fakt strasznego mordu, który miał miejsce w pow. j[anowskim]. Grupa endecka w sile 50 os[ób], która znalazła się w tych dniach na terenie, wymordowała, jak podaje raport z dow[ództwa] J[anów] 28 naszych ludzi.(...) Opis zbrodni Janowskiej. W dniu 9 VIII w lesie koło wsi Borów pow. Kra¶nik, stacjonował nasz oddział im. „Kilińskiego”, gdzie miał akcję wiadomą Gł[ównemu] Dow[ództwu] GL. W nocy z 8 na 9 VIII przybył na to miejsce oddział endecki w sile 50 ludzi uzbrojonych w 4 rkm i 1 ckm. Nawiązali kontakt z naszym oddziałem i o godz. 8 rano poszło 6 tow. zobaczyć oddział endecki i już do godz. 11 rano nie powrócili. Przed godz. 11, przyszło kilku endeków do naszego oddziału i po przyjacielsku prowadzili rozmowy. O godz. 11 pojawili się endecy uzbrojeni, otaczając nasz oddział ze wszystkich stron z okrzykiem: „ręce do góry”, zbliżyli się szybko do naszego oddziału. Gw[ardzi¶ci] nie przeczuwając nic złego, sądzili, że to żarty, również będący w naszym oddziale endeccy oficerowie krzyczeli:  „nie strzelać to żarty”. Kiedy jednak niektórzy chwycili za broń – oficerowie endeccy mając zawczasu przygotowane wisy zagrozili ¶miercią tym, którzy będą stawiać opór, nie było już żadnego ratunku – zastraszeni gw[ardzi¶ci] usłuchali namawiania i zapewnienia, że to żarty               i podnie¶li ręce do góry. W tym czasie kilku usiłowało zbiec – było jednak za póĽno. Nastawione karabiny ręczne i maszynowe siekły i gwardzi¶ci legli trupem. Pozostałych powiązano sznurami po 2 i kolejno odprowadzano dwójkami o 300 m, gdzie spisywali nazwiska, rozbierali do koszul i nago, boso prowadzili dalej do lasu, gdzie stali kaci                      z siekierami i siekli na kawałki każdą dwójkę. W ten sposób zamordowali 4 chłopów, którzy przyszli zobaczyć żołnierzy AL. Chłopów wymordowali za to, że <współpracują                            z komunistami i bolszewikami> nie pomogły tłumaczenia chłopów, pro¶by i łzy. Żołnierze AL nie prosili o lito¶ć, wszyscy poszli na ¶mierć spokojnie. Uratowało się tylko 2 tow., którzy na mimo setek strzałów i pogoni na przestrzeni 4 km, szczę¶liwie nie zostali trafieni. Drużynowy tow. K. i tow. K. L., jakom naoczni ¶wiadkowie tej zbrodni zakomunikowali               o wszystkim pow. dow[ództwu]. Zginęli m.in. tow. tow.:

1.      D-ca kompanii AL tow. Sęp [Wacław Dobosz]

2.      D-ca plutonu im. „Kilińskiego” tow. Słowik [Stefan Skrzypek]

3.      Szef plutonu im. „Kilińskiego” tow. Bohun [Stefan Adryańczyk]

4.      b[yły] komisarz oddz[iału] [im.] „Mickiewicza” Stanis ( z Hiszpanii) [Głuchowski]

ogółem zginęło 26 gw i 4 chłopów, razem 30 ludzi. Endecy postanowili wszystkich wybić by nie było ¶wiadków zbrodni i by nie można było ten Katyń ludowy przerzucić na Niemców.”[326]

Wartą odnotowania jest również wersja „Przepiórki”, a to o tyle istotne, że miał on w oddziale „Słowika”, brata, który zginął 9 sierpnia. Swoje wspomnienia oparł w przeważające czę¶ci na słowach „Koli”, czyli Rosjanina, który nie zginął pod Borowem. Wspomina on o wizycie „reakcjonistów” w obozie GL-owców, którzy nie wietrzyli w tym podstępu. Z rewizytą poszli: „Słowik”, „Sęp”, „Zbyszek”, „Stanis” oraz „Serce”. W tym samym czasie do obozu komunistów przyszło kilku NSZ-owców. Po pewnym czasie obóz został okrążony i wszystkich GL-owców rozbrojono. „Po rozbrojeniu, niedawni go¶cie przeprowadzili ¶ledztwo, kolejno wypytując każdego partyzanta i zapisując dane personalne dotyczące rodziny oraz członków i sympatyków GL i PPR. Ubliżanie i bicie stosowane przy rozbrojeniu i ¶ledztwie stanowiło tylko wstęp do zbrodni. Po przeprowadzonym ¶ledztwie po dwu partyzantów wiązano za ręce, odprowadzano przez mostek za rzekę i rozstrzeliwano. O pro¶bach i perswazjach nie mogło być mowy. Z kierownictwem oddziału „Słowika” znajdującym się w zgrupowaniu reakcyjnym, postąpiono podobnie, z tą różnicą, że zastosowano bardziej jeszcze brutalne metody. Narzędziem mordu była nie tylko broń, użyto również toporów, którymi, po torturach ¶cięto „Słowika” i jego towarzyszy.(...) Szczę¶liwy przypadek pozwolił uciec z pogromu 3 partyzantom i 1 chłopu.”[327]

W¶ród tych, co przeżyli wymienia: „Adasia”, „Kuropatwę” i „Kolę” – M. Leszczenko, natomiast zginęło 28 osób[328]. Podobne informacje znajdziemy we wspomnieniach „Graba”[329] oraz jak już wspomnieli¶my „Lisa”[330].

Wersje wyżej przedstawione, mimo, iż pochodzą od naocznych ¶wiadków to bardzo różnią się od siebie. Nie wiemy, co jest tego przyczyną. Możemy się domy¶lać, że jednym z powodów takiego stanu rzeczy było upojenie alkoholem ocalałych GL-owców. Innym powodem mogła być utrata pamięci, bowiem wspomnienia owe powstały kilka lat po wojnie. Niektóre szczegóły mogły też zostać „dopasowane” do „oficjalnej wersji mordu borowskiego”.  Mimo wszystko z tych wspomnień wyłania się nam pewien obraz. Otóż GL-owcy przybywszy pod Borów dowiedzieli się, że nie daleko stacjonuje inny oddział. Bardzo szybko w obozie pojawia się alkohol, co u niektórych z nich z pewno¶cią podniosło adrenalinę. W między czasie zrzut, na który wg słów dowódców czekali (???) nie doszedł do skutku. Wtedy (???) pojawił się pomysł aby nawiązać kontakt z oddziałem NSZ i spróbować go „przekabacić”. Ponieważ równocze¶nie pojawiły się groĽby wobec NSZ-owców ci otoczyli oddział GL i związali wszystkich obecnych, w tym również 4 obecnych tam chłopów. Następnie rozmawiali z każdym zatrzymanym a potem wszystkich bez wyjątku zamierzali rozstrzelać. Tak też uczynili (choć wg „Koli” w użyciu były także topory, siekiery, narzędzia tortu  r,...). Tylko dzięki szczę¶ciu kilku GL-owców ocalało.

 

2.3   Wersja NSZ- owska wypadków pod Borowem.

 

NSZ-owcy pozostawili po sobie niewiele wspomnień. Na szczę¶cie żyją, po¶ród mieszkańców Wólki Szczeckiej, jeszcze ¶wiadkowie tamtych dni, którzy pamiętają tamte czasy. Jednym z takich ludzi jest Stanisław Mazurek „Kołodziej”[331]. Mówi on to, co możemy się domy¶lać na podstawie niepełnych informacji z innych Ľródeł. Uważa on, że w oddziale GL im. J. Kilińskiego znajdowało się wielu, jeszcze przedwojennych złodziei. Również w okresie pobytu w tymże oddziale, okradali oni miejscowych ludzi, głównie ze zwierząt gospodarskich – kury, krowy, ¶winie. Ważne jest także to, ze również miejscowi chłopi (wszyscy pochodzili z Wólki Szczeckiej), którzy poszli do GL-owców w odwiedziny, to również byli dawni drobni złodzieje i na pewno nie należeli do GL. Zresztą we wsi nie było żadnego członka GL ani PPR. Poszli oni do komunistów, na zaproszenie wspólnych kolegów sprzed wojny. Zresztą znali się z uprawiania tego samego fachu. Jak wspomina „Kołodziej”, chłopów, którzy poszli do GL-owców było 3 lub 4 – Mozgawa Jan, Burak M.[Marian, Marcin], Mozgawa [Tadeusz], oraz prawdopodobnie Dęga [Aleksander], który prawdopodobnie pochodził ze Szczecyna. To oni donosili do „Słowika”, zarazem kradnąc i pijąc. To nie podobało się mieszkańcom wsi, wobec czego poprosili „Stepa” o pomoc. Do tego doszło jeszcze jedno wydarzenie, które być może sprawiło, że wydarzenia potoczyły się tak a nie inaczej. Otóż tuż przed likwidacją, GL-owcy „odwiedzili” dom gajowego w le¶niczówce pod Borowem. Pod jego nieobecno¶ć „zaczęli się dobierać do kobiet” znajdujących się w domu, na szczę¶cie szybki powrót gajowego (bądĽ le¶niczego) prawdopodobnie uchronił kobiety przed gwałtem. GL-owcy, którzy jeszcze nic nie zrobili kobietom, zostali wygnani. Gajowy, który współpracował z NSZ-owcami, doniósł do oddziału o owym wydarzeniu[332]. Prawdopodobnie owa gajówka (le¶niczówka) nazywana była „Brzózą”, leżała za¶ pomiędzy Radomy¶lem Wielkim a Borowem i prawdopodobnie współpracowała z NSZ-owcami[333]. „Kołodziej” nic nie słyszał, aby oddział „Słowika” wcze¶niej dopuszczał się gwałtów na kobietach. Zachowanie grupy „Słowika” w le¶niczówce przesądziło o tym, że oddział NSZ przystąpił do działania. Tu „Kołodziej” podaje, że w tym czasie oddziałem dowodził „Step”, gdyż „Ząb” dołączył do oddziału dopiero po 9 sierpnia. GL-owcy mieli swoją bazę w lasach borowskich, a kradnąc podszywali się pod „Zęba”, za co byli kilkakrotnie upominani[334]. Owe kradzieże występowały w kilku okolicznych wioskach, za¶ cały łup zwożony był do bazy GL-owców w lesie[335]. Widzimy wiec tu niespójno¶ć, bowiem nie mogli podszywać się pod „Zęba”, który dołączył do oddziału dopiero po likwidacji GL-owców. Możliwe jednak, że „Ząb” w tym czasie przebywał poza oddziałem, wracając do niego po wspomnianym 9 sierpnia i taką nieobecno¶ć miał na my¶li „Kołodziej”. Sama akcja przebiegała w sposób następujący: obóz GL-owców znajdował się w pobliżu rzeczki, oraz stawów rybnych w lesie oraz był rozrzucony punktowo tzn. nie był skupiony w bardzo bliskiej odległo¶ci. Wszyscy w tym czasie byli w obozie, czę¶ć z nich piła alkohol. Na pewno wówczas nikt z nich się nie kąpał. Został on otoczony przez NSZ-owców i zdobyty po kilku wystrzałach. GL-owcy poddali się widząc, że są otoczeni. Po rozbrojeniu GL-owcy powzięli próbę ucieczki, wobec czego otworzono do nich ogień i większo¶ć zginęła na miejscu. W ten sposób sąd, który miał ich osądzić, nie doszedł do skutku. Uciekło 3 GL-owców: „Kuropatwa”, oraz 2 Rosjan bądĽ 1 Rosjanin i 1 Polak. Uciekał jeszcze jeden z GL-owców, ale po około 4 kilometrowym po¶cigu został zastrzelony. Autor twierdzi, że jeszcze jedna osoba nie zginęła w obozie. Otóż ocalał jeszcze Drewniak pochodzący z Budek, który przyrzekł pokazać broń schowaną przez komunistów, w zamian miał nie zginąć. Gdy okazało się, że Drewniak zaczął kręcić – został zabity. Autor nie jest też pewny ¶mierci jednego z Żydów obecnych w oddziale, gdyż jest on pochowany w Salaminie i trudno orzec mu czy zginął wówczas, czy też w czasie póĽniejszym. Na koniec „Kołodziej” podał bardzo ciekawą informację. Otóż likwidacji oddziału GL, wspólnie ze „Stepem”, dokonały nie znane mu jednostki AK. Brały one aktywny udział w rozstrzelaniu GL-owców. Nie pamięta jednak, jaki był to oddział, jak również, kto nim dowodził. Pamięta, że owi AK-owcy pochodzili zza Wisły, nie pochodzili, więc z lubelskiego. Stosunki pomiędzy AK i NSZ w Borowie, gdyż tam znajdowała się placówka AK, okre¶la jako bardzo dobre. Obydwie organizacje ¶ci¶le ze sobą współpracowały[336]. O tym, że oddział „Słowika trudnił się rabunkami, wspomina także Bogusław Kopacz[337]. Inne ciekawe informacje podaje Stanisław Szymula. Jego sąsiadem był Henryk Jaworski, osoba, która pochowała rozstrzelanych GL-owców. W rozmowie z Szymulą stwierdził on, że wszyscy GL-owcy zostali rozstrzelani. Stwierdził on też, że ciała komunistów „były zmasakrowane”[338] [jak uważa M.J. Chodakiewicz, jest to wynik użycia rkm-ów oraz strzelania z bliskiej odległo¶ci[339]], natomiast żadne z ciał nie miało odciętej głowy. Co ciekawe, w latach 60–ych do owego grabarza przybywali wielokrotnie ówczesni kombatanci GL – AL, próbując go nakłonić do o¶wiadczenia na pi¶mie, że zamordowani GL-owcy mieli obcięte głowy oraz byli przed ¶miercią torturowani. Oczywi¶cie takie o¶wiadczenie nie zostało złożone. Również od niego, Szymula dowiedział się kilka istotnych szczegółów. Otóż pochowanych we wspólnej mogile było 26 GL-owców (25 Polaków oraz jeden Żyd). Wg niego owym Żydem był Jankiel Topki „Lisek”, który pochodził z Rzeczycy Ziemiańskiej, w której posiadał sklep. Jego rodzice przeżyli wojnę – jego ojciec osiedlił się w Izraelu, natomiast jego matka zmieniła nazwisko na Rzeczycka i osiedliła się we Wrocławiu. 4 miejscowych chłopów, którzy przyszli do obozu GL-owców, byli tam z racji dzielenia łupów przez ten oddział, być może czę¶ć z nich również uczestniczyła w „zdobyciu łupów” (prawdopodobnie ¶wiń). Powodem, dla którego zginęli, było uznanie ich działalno¶ci oraz ich samych „za wrogów Polski”, a dla wrogów Polski jest tylko jedna kara – ¶mierć. Istotna jest jeszcze jedna informacja – autor twierdzi, że rozstrzelania GL-owców dokonano pod Wólką Szczecką, a nie jak podają inne Ľródła pod Borowem[340]. 

Najbardziej wiarygodną wersją wydarzeń pod Borowem jest informacja zawarta w pracach: M. J. Chodakiewicza i L. Jurewicza[341]. Pierwsze spotkanie, jak już było wspomniane, nastąpiło w nocy z 8/9 sierpnia. Jako pierwszy natknął się na komunistów rtm. „Zagłoba”. Nie wiedząc z kim ma do czynienia poszedł na rozpoznanie, dowódca GL-owców, prawdopodobnie „Słowik” zaproponował spotkanie z „Zębem”, jako dowódcą. Propozycja spotkania została przyjęta przez „Zęba”, i w niedługim czasie doszło do spotkania. Wtedy dopiero, podczas rozmowy z przedstawicielami nieznanego oddziału - „Sępem” oraz „Słowikiem”, „Ząb” zorientował się, że ma do czynienia z oddziałem GL. Go¶cie stwierdzili, że „nie mają zamiaru podlegać władzom krajowym, bo liczą na szybkie zajęcie polski przez Rosjan i na zmianę stosunków politycznych w Polsce”[342]. Próba podporządkowania GL-owców nie udała się. Mimo tego, „Ząb” dał czas komunistom do namysłu. NSZ-owcy tolerowali przebywający niedaleko oddział GL, do tego stopnia, że jak mówią to obydwie strony, trwały wzajemne odwiedziny[343]. Można się zastanowić, dlaczego NSZ-owcy już wówczas nie rozbroili GL-owców. Na pytanie to komuni¶ci twierdzą, że był to podstęp ze strony „Zęba”, natomiast NSZ-owcy, że przystąpili do rozbrojenia dopiero, gdy komuni¶ci zaczęli agitować przeciwko NSZ-owcom[344]. Tutaj mamy trochę nie¶cisło¶ci. Otóż wg jednego Ľródła „Ząb” po daniu „Słowikowi” czasu do namysłu wyruszył z oddziałem pod Kra¶nik, gdzie stoczył potyczkę z lotnikami niemieckimi. Dopiero po 2 dniach o ¶wicie spotkali na nowo oddział komunistyczny[345]. Drugie Ľródło nic nie wspomina o rozmowie ze „Słowikiem” przed potyczką z lotnikami, twierdząc, że owa rozmowa była konferencją pomiędzy NSZ          a GL, o której wspominali¶my wcze¶niej. Dopiero po przybyciu spod Kra¶nika NSZ-owcy natknęli się na oddział GL „Słowika”[346]. Rano, następnego dnia – 9 sierpnia, oddział NSZ ponownie natknął się na gwardzistów, ci za¶ znowu odmówili podporządkowania się „Zębowi”. Jak sam wspomina, miał nadzieję, że uda mu się przejąć oddział bez rozlewu krwi. Wypadki, które się potoczyły, przekre¶liły szanse na pokojowe przejęcie GL-owców. W ciągu dnia, do obozu NSZ-owców, zaczęli przychodzić łącznicy z okolicznych wsi. To od nich dowiedziano się, że komuni¶ci odgrażali się „pańskiemu wojsku”, głosząc rozbrojenie lub zniszczenie („likwidację”) oddziału NSZ. Prawdopodobnie w oddziale „Słowika” znajdował się także człowiek, który dostarczył te informacje „Zębowi”[347]. Nie są znane personalia tej osoby. Przypuszczenia idą w kierunku 3 osób: Józef UL z Popowa, Stanisław Babieradzki „Pokrzywa” oraz Stefan Skrzypek „Słowik”. Wiemy też (domy¶lamy się), że ów informator przeżył. Nie należy się też sugerować tym, że nazwiska zarówno Józefa Ula jak i „Słowika” widnieją na li¶cie pomordowanych. W interesie zarówno informatora jak i NSZ-owców leżało, aby owo nazwisko pozostało nieznane. Na „Słowika” wskazują dwie rzeczy – to, że jak wspomina Babieradzki, jak się zachowywał podczas pobytu w Borowie oraz to, że w przeszło¶ci należał do NSZ. Nasze przypuszczenia, mogą okazać się mylące, ponieważ nikt inny, spo¶ród tych, co przeżyli, nie opisuje takiego zachowania dowódcy oddziału. Inną osobą, która mogła informować NSZ-owców był „Pokrzywa”. Jego wskazania na „Słowika” były jedynie zabiegiem, który pozwalał mu na utajnienie własnej roli. Nie bez znaczenia pozostają także względy bezpieczeństwa, bowiem jego dekonspiracja groziła surowymi konsekwencjami nie tylko dla niego, ale i dla całej rodziny. Inną osobą, która mogła być owym informatorem był Józef Ul[348]. Wróćmy jednak do wydarzeń z 9 sierpnia. NSZ-owcy bardzo poważnie potraktowali groĽbę komunistów. Można by się zastanowić, czy naprawdę powinni. Z jednej strony każda groĽba powinna być zbadana, bez względu na to, czy realne jest jej wykonanie. A czy wykonanie było realne? Jak słusznie zauważa M. J. Chodakiewicz, komuni¶ci w 1943r. nie stanowili takiej siły, nie mieli takiego oparcia w oddziałach sowieckich, jak już rok póĽniej. Byli za słabi, aby móc spokojnie likwidować „reakcję”[349]. Mimo tego w lipcu zabili kilkunastu członków AK i NSZ. Ci jednak nie odpowiedzieli likwidacją komunistów. W tym momencie „Ząb” stanął między młotem a kowadłem. Z jednej strony odpowiadał za swoich ludzi i do jego zadań należała troska o ich bezpieczeństwo, z drugiej strony liczebno¶ć obydwu oddziałów kształtowała się podobnie (GL – około 28, NSZ – około 24 osoby), a niespodziewany napad oraz zamordowanie wszystkich partyzantów były mało prawdopodobne (co nie znaczy, że niemożliwe). „Ząb” postanowił jednak działać i w ten sposób uprzedzić możliwe działania komunistów. Bezpo¶rednią przyczyną działania było „szerzenie komunistycznej propagandy w¶ród (...) ludzi i namawianie ich do przej¶cia do nich”[350]. Miało to miejsce podczas wizyty sze¶ciu GL-owców, rankiem 9 sierpnia, w obozie NSZ-owców. Wówczas „Ząb” zdecydował się na rozpoczęcie działań przeciwko oddziałowi GL „Słowika”:

(...) Licząc się z niespodziewanym atakiem z ich strony i mając dowody szerzenia propagandy komunistycznej w¶ród nas i w okolicy, postanowiłem działać natychmiast. Akcją dowodziłem osobi¶cie. Użyłem 20 ludzi. Najpierw rozkazałem zaaresztować i rozbroić sze¶ciu <go¶ci>. Następnie stosownie do ich wskazówek odszukałem biwak „Słowika”. Sam rozbroiłem wartownika i tyralierą zaatakowałem obóz zajmując go bez jednego wystrzału.(...)”[351].

Jest prawdopodobne, że użyto również jakiego¶ podstępu. GL-owcom odebrano broń oraz przeprowadzono nad nimi sąd polowy, który prawdopodobnie skazał ich na ¶mierć[352]. Warto dodać, że w obozie GL-owców w czasie ich rozbrojenia, przebywało 4 chłopów z Wólki Szczeckiej, którzy również zostali osądzeni. Sąd polowy NSZ prawdopodobnie skazał wszystkich na karę ¶mierci[353]. Tak to wspominał „Ząb”:

„(...) Wykonałem wyrok wydając rozkaz rozstrzelania „Słowika” i jego ludzi z rkm. Podczas rozstrzeliwania jeden z wziętych do niewoli(...) uciekł. W międzyczasie „Zagłoba” zameldował mi, iż zbliżają się Niemcy. Udałem się na rozpoznanie sam. Niemców nie było. Jednego z jeńców, Rosjanina zbiegłego z niemieckiej niewoli zwolniłem, jako niewinnego zbrodni, których dopu¶cili się „Słowik i jego oddział. Reszta skazanych i rozstrzelanych to byli Polacy.(...)”[354].

Widzimy, więc, że rozstrzelanie GL-owców nastąpiło z ręcznego karabinu maszynowego. Nie ma ani słowa o ¶cinaniu toporem głów, czy jaki¶ perfidnych mękach. „Ząb” przyznaje, że jeden ze skazanych uciekł, natomiast innego pu¶cił wolno, jako niewinnego przestępstw popełnionych przez GL-owców. I tutaj pojawia się nam przyczyna skazania komunistów na rozstrzelanie. M. J. Chodakiewicz pisze, że przyczyną była zdrada własnego kraju, a co za tym idzie przej¶cie na stronę wroga[355]. Znaczyłoby to, że tylko z tego powodu zginęli. Jednak „Ząb” wyraĽnie wspomina o przyczynie w liczbie mnogiej („zbrodni, których dopu¶cili się”), co może oznaczać, ze na tak surowy wyrok skumulowało się kilka czynników, nie tylko ten najcięższy zarzut. Z innych przekazów wiemy, że „Słowik” i jego ludzie byli ostrzegani przez NSZ, aby ukrócili działalno¶ć rabunkową i bandycką. Po¶rednio potwierdza to „Kuropatwa”, wspominając, iż w oddziale alkohol nie był czym¶ obcym, natomiast nie wspominał, w jaki sposób zdobywano pieniądze na ten alkohol. Pamiętajmy jednak, że oddział „Słowika” składał się w dużej czę¶ci z członków dawnej grupy „Liska” oraz „Jastrzębia” – czyli grup rabunkowych, za¶ na samym „Słowiku” spoczywała odpowiedzialno¶ć za ¶mierć kilku osób. To w pewnym sensie uwiarygodnia przekazy mówiące o „nie-partyzanckim” zachowaniu się oddziału GL. Tu jednak pojawia się kolejne pytanie – dlaczego wypu¶cił Rosjanina? Z pewno¶cią on, jako członek grupy, również trudnił się bandyctwem (je¶li wiadomo¶ci o tym procederze GL-owców przyjmiemy za prawdziwe), wobec czego NSZ-owcy nie pu¶cili by go wolno. Ta kwestia nie jest do końca wyja¶niona. „Ząb” wspomina także o składzie grupy, czyli jednym Rosjaninie i pozostałych – Polakach. Oczywi¶cie „Ząb”, mimo że nie wymienił obecnych tam Żydów(a), miał prawo się pomylić. Zresztą mógł uznać ich za obywateli polskich, nie wspominając jednak nic o narodowo¶ci. Kolejną sporną kwestią jest Rosjanin – i jego uwolnienie. Chodzi tu prawdopodobnie o „Kolę”. Z komunistycznych przekazów wiemy, że „Kola”... uciekł z miejsca egzekucji[356]. Byłoby to prawdopodobne, je¶li przyjmiemy, że GL-owcy zostali skazani na ¶mierć nie tylko za zdradę stanu. W takim przypadku, „Kola” również zostałby skazany i podzieliłby los kompanów. Logiczne jest, więc, że w wyniku sprzyjających okoliczno¶ci „Koli” udało się zbiec. Ponieważ kwestia uwolnienia „Koli” jest sporna, dzisiaj nie jeste¶my w stanie stwierdzić, czy „Kola” został uwolniony, czy też uciekł, choć skłonni jeste¶my uznać wersję ucieczki. Pewnym wytłumaczeniem surowego wyroku, była aprowizacyjna „wojna” pomiędzy komunistami a podziemiem niepodległo¶ciowym. Bardzo często komuni¶ci po prostu grabili chłopów, którzy pomagali niepodległo¶ciowcom, ci za¶ skarżyli się na to partyzantom. W tym przypadku „Ząb” chciał ukrócić zarówno samowolę komunistów, jak i takie praktyki. Sam „Ząb” przyznaje, że działał na rozkaz kpt. Stanisława Żochowskiego. Podczas odprawy w majątku gen. Boguckiego (p. Broniewskiego) pod Puławami w czerwcu/lipcu 1943 (oraz jeszcze w Warszawie) kpt. Żochowski podkre¶lał i rozkazywał, ze obowiązkiem AS i „Zęba" jest zwalczanie band[357]. Zachował się jeszcze raport „Zęba” z akcji, datowany na 05.04.1944r., sporządzony na rozkaz przełożonych po scaleniu NSZ z AK:

„(...) Do oddziału dołączyłem dopiero w dniu 24 lipca bowiem w między czasie trwała niemiecka akcja zmierzająca do spacyfikowania terenów lubelskiego wobec szalejącego tam bandytyzmu. Bandytyzm ten zagrażał przeważnie ludno¶ci polskiej. [brak wyrazu: bandy?] składały się z Polaków przedwojennych i wojennych bandytów rabujących na własny rachunek oraz b. żołnierzy sowieckich, którzy z niewoli przechodzili do służby w wojsku niemieckim a następnie uciekali z bronią w ręku do lasu i trudnili się napadaniem przeważnie na ludno¶ć polską. Jednym z głównych zadań Akcji Specjalnej w ramach NSZ było zwalczanie tego bandytyzmu i ochrona ludno¶ci polskiej i w tym celu jako pierwsze z organizacji wojskowych Narodowe Siły Zbrojne zaczęły tworzyć oddziałki le¶ne akcji specjalnej już na jesieni 1942r. O godz. 9-tej rano wysłałem w przypuszczalny rejon zakwaterowania grupy bandyckiej Szefa bezpieczeństwa mojego oddziału Zagłobę, który przed wstąpienie[m] do oddziału pełnił funkcję szefa egzekutywy z kpr. Morusem z oddziału [udali się] z zadaniem rozpoznania m.p. grupy bandyckiej, jej ubezpieczenia (liczebno¶ci i sił _______* w miarę możliwo¶ci). Do godz. 11-tej Zagłoba nie powrócił wówczas zaalarmowałem oddział i dwoma drużynami pomaszerowałem w przypuszczalnym kierunku gdzie kwaterowała grupa bandycka. Po przemaszerowaniu około 2 km: dostrzegłem stojącego na drodze le¶nej wartownika grupy bandyckiej, obok którego stało jego 4-ch kolegów nie będących jak się okazało na służbie.

Poszedłem do nich. Za mną posuwała się w ________* drużyna ogniomistrza Lamparta, która miała rozkaz zaatakowania obozu grupy bandyckiej od strony duchty le¶nej. Druga drużyna ppor. Kreta miała za zadanie rozwiniecie się prostopadle do pierwszej drużyny. Rozbroiłem wartownika i jego kolegów i wszedłem w rejon obozu; jednocze¶nie rozwinęły się obie drużyny, wszedłem do namiotu herszta bandy każąc zebranym tam kilku ludziom podnie¶ć ręce do góry – jednocze¶nie obie moje drużyny wszedłszy w rejon obozu podały ten sam rozkaz reszcie bandy grożąc użyciem broni. Do obezwładnienia herszta i jego najbliższych współpracowników pomogli mi znajdujący się w namiocie moi ludzie wysłani poprzednio na wywiad tj. Zagłoba i Morus, którzy poprzednio zostali zatrzymani przez wartownika bandy i doprowadzeni do jej herszta. Po opanowaniu obozu wezwałem przebywającego czasowo w moim oddziale ppor. Cichego, oficera organizacyjnego powiatu Krasnik i poleciłem mu aby wraz z Zagłobą jako znający dokładnie miejscowe stosunki przesłuchali wszystkich bandytów i po stwierdzeniu ich winy rozstrzelali ich z pomocą sekcji egzekucyjnej. Jak się okazało z przesłuchania herszta bandy był [to] przedwojenny bandyta ze wsi Łysków [Łysaków] nazwiskiem Skrzypek, poza tym pamiętam jeszcze nazwiska przedwojennych bandytów, którzy byli najbliższymi współpracownikami herszta bandy. Byli to Orlikowski i _______* byli bandyci, t. zw. wojenni, tzn. trudniący się rabunkiem i innych korzy¶ci. Z cało¶ci bandy liczącej 30 ludzi, kazałem rozstrzelać 29, jednego rosjanina i jednego Polaka ułaskawiłem ze względu na wiek; jeden bandyta uciekł. Dowodem jak pożyteczna była akcja ¶wiadczą liczne podziękowania ludno¶ci wiejskiej okolicznej _________* [za uwolnienie] jej od silnej bandy. Sekcja egzekucyjna wykonała wyroki przez rozstrzelanie: na bandzie zdobyłem _________* rkm., około __________* dużo zrabowanych uprzednio przez bandę przedmiotów z odzieży ludno¶ci. Mniej więcej w połowie przeprowadzania dochodzenia i egzekucji przybył Komendant rejonowy NSZ pan Kania [kpr. Jan Kamiński], który rozpoznał w¶ród podsądnych znanych dawniej i obecnie w okolicy bandytów.”[358].

Raport ten jest dla nas ważnym Ľródłem wiedzy o tamtych wydarzeniach. Wiemy, że „Słowik” pochodził ze wsi Łysaków (bądĽ Łychów). Gdyby prawdziwa była informacja druga, to jest ona o tyle istotna, że z Łychowa pochodził... „Cichy”, który zaczął wykonywanie wyroku na GL-owcach, począwszy od „Słowika”. Gdyby faktycznie pochodzili z tej samej wsi, to jest niemożliwo¶cią, aby się nie znali. To może potwierdzić, iż możliwy jest osobisty wątek w postępowaniu „Cichego”. Jaki, tego niestety możemy tylko dociekać. Wiemy też, że „Ząb” wiedział o bandyckim pochodzeniu czę¶ci bandytów, co również może potwierdzać, iż wyrok był sumą przewinień, nie za¶ karą za zdradę. „Ząb również wspomina, że egzekucja przebiegała przynajmniej w dwóch czę¶ciach, ponieważ w trakcie jej przeprowadzania przybył „pan Kania”. Ów kpr. Kamiński, może być wspomnianym przez „Kuropatwę” „policjantem z Kra¶nika”, choć nazwisko się nie zgadza. Bardzo interesujący opis wydarzeń z tych interesujących nas dni, przedstawia Tadeusz Stolarz:

„(...) 6 sierpnia 1943r. pod Borów, pod bazę <kretowisko> skierowany został przez swe dowództwo oddział GL pod dowództwem <Słowika>.(...) oddział komunistyczny po dotarciu pod Borów w dniu 6 sierpnia 1943r., od razu nawiązał kontakt z d-cą NSZ rtm. Zub – Zdanowiczem ps. Ząb. Por. <Sep>, d-ca oddziału GL przekazał żądanie podporządkowania się oddziału NSZ <Stepa> pod rozkazy GL i nadmienił z przyciskiem, że jego oddział jest gospodarzem terenu. Ponadto używał obraĽliwych słów, że służą <panom i endekom>. Rotm. <Ząb> ze spokojem wysłuchał wypowiedzi d-cy oddziału komunistycznego por. <Sępa> i przekazał mu nie wysiadając z bryczki, ze on teraz stawia następujące żądania, a mianowicie: wyznacza termin dwudniowy i aby oddział komunistyczny podporządkował się pod rozkazy NSZ, lub opu¶cił teren, po czym odjechał, bowiem miał zaplanowaną akcję na lotników niemieckich, na drodze Go¶cieradów - Annopol. 9 sierpnia 1943r. w godzinach rannych ze swymi ludĽmi dociera na teren <kretowiska> rotm. Ryszard Ławruszczuk, d-ca żandarmerii Obwodu NSZ i oficer wywiadu, z wiadomo¶cią, że komuni¶ci w najbliższym czasie, zamierzają zlikwidować oddział <Stepa> - tak głoszą okoliczni chłopi, bowiem endeki to <pańskie wojsko>. Oddział komunistyczny był oddalony od oddziału <Stepa>, w odległo¶ci około 2 km. W godz. przedpołudniowych z oddziału GL dociera łącznik i przekazuje rotm. <Zębowi> karteczkę swego dowództwa z propozycją odbycia spotkania i rozmowy. Jako warunek spotkania, <Sęp> wyznacza po 4 ludzi oraz miejsce i czas. Rotm. <Ząb> dobiera sobie: pchor. <Lamparta>, kpr. Jaworskiego oraz jeszcze jednego partyzanta. Jako broń biorą: 2 empi niemieckie oraz broń krótką. Gdy dotarli do miejsca spotkania z <Sępem> i jego ludzi, zauważyli, że komunistów jest nie 4-ech, lecz 6-ciu, w tym jeden uzbrojony w rkm, stojący w pewnej odległo¶ci.(...) Po przywitaniu, odezwał się <Ząb> i zapytał? Czego sobie życzą i dlaczego nie opu¶cili terenu, bowiem są już o jeden dzień za długo? Na to usłyszał odpowiedĽ <Sępa> i zapytanie, czy już dobrowolnie przechodzą pod rozkazy GL. rotm. <Ząb> nie wytrzymał i wygłosił krótką mowę, w której przypomniał ujawniony mord oficerów polskich w Katyniu oraz, że służą takiemu samemu wrogowi Polski, jaki jest okupant niemiecki, nazywając ich zdrajcami Ojczyzny. Ta wypowiedĽ rotm. Zęba, wywołała ironiczny u¶miech u <Sępa> i <Słowika>, za¶ erkaemista znacznie się przybliżył, trzymając rkm w pozycji na pas. Znów głos zabiera <Sęp>, podkre¶lając z naciskiem, że je¶li ludzie <Stepa> nie podporządkują się, to weĽmie ich siłą. Jego interesuje głównie ich broń. Usłyszawszy tą wypowiedĽ rotm. <Ząb> działa natychmiast. Błyskawicznie rozbrajają z pchor. <Lampartem> <Sępa> i <Słowika>, za¶ kpr. Jaworski z empi nie pozwolił z pasa zdjąć rkm-u gwardzi¶cie, a za kilkana¶cie sekund, rkm był już w jego posiadaniu. Pozostali gwardzi¶ci posłusznie pozwalają się rozbroić. Rotm. <Ząb> jako prawnik przeprowadza krótkie dochodzenie, które w całej rozciągło¶ci uzasadnia prawdziwo¶ć informacji rotm. <Zagłoby>. Krótka formuła: za zdradę Ojczyzny – kula w łeb. W¶ród rozbrojonych gwardzistów znalazł się Rosjanin zbiegły z niewoli niemieckiej, którego <Ząb> poleca pu¶cić wolno. W tym czasie udanej ucieczki dokonuje gwardzista <Kuropatwa>. Strzały słyszane w obozie gwardzistów, gdzie byli <Stanis> i <Bohun> spowodowały dezorientację. Gwardzi¶ci byli pewni, że zostało zlikwidowane dowództwo endeków i nawet nie zachowali odpowiedniej ostrożno¶ci, co z powodzeniem wykorzystali <Znicz> i <Zagłoba>. <Znicz> m¶cił się za chłopców zamordowanych w Gizówce, za¶ <Zagłoba> za rodzinę i kolegów zamordowanych przez bojówki komunistyczne na Ukrainie.(...)”[359]. Informacje te, niestety, nie można ich już sprawdzić, są dla nas o tyle cenne, że pochodzą od żony „Zęba”, oraz od miejscowych komunistów, którzy w większo¶ci już nie żyją.

Wersja NSZ-owska różni się zdecydowanie od wersji komunistycznej. Przede wszystkim wszędzie spotykamy informacje mówiące o bandyckiej profesji GL-owców. Często pojawia się tez wiadomo¶ć o prowokacyjnym zachowaniu się GL-owców, czy też dowództwa oddziału. Mamy też informacje o sądzie dokonanym na ludziach „Słowika”, których to sądzili „Cichy” i „Zagłoba”. NSZ-owcy zdobyli obóz prawie bez jednego wystrzału, co może potwierdzać tezę o nie karno¶ci oddziału. Następnie odbyto sąd, po którym prawie cały oddział został rozstrzelany. Jedynie liczby rozstrzelanych są różne, co nie zmniejsza wiarygodno¶ci przekazów NSZ-owców.

 

2.4   W jaki sposób zabito GL- owców.

 

Na to pytanie przez szereg lat padało kilka odpowiedzi. Ale jedna z nich łączyła pozostałe. W większo¶ci przekazów komunistycznych GL-owcy zginęli... poprzez ¶cięcie toporem! Motyw ¶cięcia toporem komunistów pod Borowem, występuje w literaturze prawie od początku. Ten rodzaj ¶mierci GL-owców podaje w swoich wspomnieniach „Rysiek”:

„(...) W sierpniu pojechali nasi na konferencję do Borowa a ci [NSZ] ich okrążyli, rozbroili, porozbierali do naga po czym kładli pojedyńczo na pniaku i ucinali głowy toporem. Tak ¶cięli 25 a 3 zaczęło uciekać z których złapano jednego i zabito.(...)[360].

Również inne Ľródła komunistyczne mówią o ¶cinaniu toporem[361]. Przeczy temu opublikowane zdjęcie, ukazujące podobno zabitych pod Borowem GL-owców. Widzimy tam wyraĽnie, że żaden z nich nie jest pozbawiony głowy, czy też rąk, co podają niektóre Ľródła komunistyczne. 3 ludzi, których widzimy na zdjęciu z pewno¶cią nie zostało ¶ciętych toporem, lecz zostało zastrzelonych, co wyraĽnie widać[362]. Jeszcze dziwniejsze rzeczy są wypisywane o ¶mierci „Słowika” – jakoby został on wzięty „żywy na Kielecczyznę i dopiero gdzie¶ tam pozbawiony życia”[363].

Zupełnie inaczej wykonanie wyroku przedstawiają Ľródła NSZ, w tym uczestnicy opisywanych wydarzeń, choć niektóre z podanych informacji pojawiają się i u komunistów. Otóż po zajęciu obozu atmosfera tam panująca była bardzo napięta. GL-owcy rozebrani zostali do bielizny oraz związani sznurami. Następnie rozpoczęło się przesłuchanie, po którym odbyła się krótka narad sądu polowego NSZ. Prawdopodobnie wówczas odczytano im wyrok, który skazywał ich na ¶mierć. Również wtedy, wywołano „Kolę”, i oznajmiając, że nie jest on winien zdrady – puszczono wolno[364]. Nie do końca jednak wiemy, w jaki sposób wykonano egzekucję. Jak podaje „Ząb”, na skutek meldunku o zbliżaniu się Niemców, na jaki¶ bliżej nieokre¶lony, ale krótki, czas oddalił się z obozu. Prawdopodobnie wówczas rozpoczęto wykonywanie wyroku sadu polowego. Nie wiemy do końca, w jakich okoliczno¶ciach zaczęto rozstrzeliwać jeńców. Jak mówią przekazy NSZ, egzekucję zaczęło dwóch NSZ-owców: „Cichy” (Wacław Piotrowski) oraz „Zagłoba” (Ryszard Ławruszczuk). Potwierdza to Komendant BCH z Trzydnika:

„Mylą się ci, którzy twierdzą, że to był rozkaz „Zęba”, który nie był nawet dowódcą oddziału. To była inicjatywa „Cichego” i obaj z „Zagłobą” rozstrzeliwali. Nienawi¶ć do komunistów i pragnienie zemsty za poległych kolegów powodowały nim.”[365] Istnieje także ewentualno¶ć, że „Zagłoba” nie brał udziału w egzekucji, ponieważ, jak wiemy, wcze¶niej „udał się na czujkę”[366].

Możliwe jest jednak, że „Zagłoba” po oznajmieniu „Zębowi” o nadchodzących Niemcach, nie udał się powtórnie na zwiady, lecz strzelał wspólnie z „Cichym”[367]. Jeden z uczestników – „Kret” (Kazimierz Poray – Wybranowski) wspomina, iż kilku lub kilkunastu komunistów rozstrzelał pluton egzekucyjny, do którego prawdopodobnie należeli: st. strzelec „Słowik”, „Pilot”, „Stryj” oraz kpr. „Mirski”[368]. Inną osobą, która mogła brać udział w plutonie egzekucyjnym jest Wacław Gugała z Borowa[369] bądĽ/i Flis Wojciech „Wir” ”Wujo”[370] bądĽ/i Pidek Kazimierz[371]. Nie wspomina nic jednak o rozkazie rozstrzelania osądzonych[372]. Być może w egzekucji brali udział, także okoliczni chłopi. Wspomina o tym sprawozdawca wywiadu GL Stanisława Sowińska „Barbara”:

„(...) W wymordowaniu oddziału im. Kilińskiego podobno czę¶ciowo brali udział i chłopi podbuntowani przez rządowców.(...)”.[373] Ewentualno¶ć taka, która dzisiaj nie można już zweryfikować istnieje. Jest wielce prawdopodobne, że uczestniczyli oni w rozpoznawaniu tych członków oddziału GL, których „znali” z rabunków oraz w rozpoznawaniu rzeczy zrabowanych przez gwardzistów. Po¶rednio wynika to z raportu mjr „Zęba”.

Nie wiemy też czy rozstrzelano ich na miejscu, czy też jak mówią niektóre Ľródła komunistyczne, czę¶ć została wyprowadzona poza miejsce przebywania, a tylko czę¶ć, chociaż większa, zginęła na terenie obozowiska[374]. Mimo zapadłego wyroku – egzekucję rozpoczęto bez zgody nieobecnego „Zęba”, chociaż zarówno „Cichy” jak i „Zagłoba”, jako oficerowie egzekutywy Komendy Powiatowej NSZ, nie podlegali „Zębowi”. Jak wyglądała egzekucja tego niestety nie wiemy. Prawdopodobnie rozstrzeliwanie rozpoczęto od oficerów GL z oddziału „Słowika”, których wyprowadzono kilkadziesiąt metrów poza obóz GL-owców. Prawdopodobnie też wówczas widząc, co się dzieje, czę¶ć GL-owców zaczęła uciekać (przypomnijmy uciekło 4 GL-owców oraz miejscowy chłop), być może także zaczęli się bronić. Wtedy też, najprawdopodobniej otworzono do uciekających ogień z rkmu(ów)[375], a strzelała już raczej większo¶ć NSZ-owców. Tu może nas dziwić, że partyzanci NSZ nigdy wcze¶niej nie wykonujący takiej akcji, strzelali do uciekających GL-owców. Jedynym racjonalnym wytłumaczeniem jest to, że w grupie „Słowika” byli dawni uczestnicy grup rabunkowych. Być może rozpoznanie ich „ułatwiło” wykonanie egzekucji. Łatwiej, bowiem strzela się do osoby, do której ma się żal, czy którą się nienawidzi niż do osoby nieznanej. Takimi ludĽmi byli na pewno dawni członkowie grup rabunkowych, którzy z jednej strony budzili strach, a z drugiej – nienawi¶ć w¶ród ludno¶ci cywilnej. Po¶ród oddziału „Zęba”, było wielu krewnych czy też znajomych pomordowanych bądĽ ograbionych przez „Liska”, lub przez inne oddziały GL[376]. Dopiero po wykonaniu egzekucji i opadnięciu emocji, NSZ-owcy mogli stwierdzić, co się wydarzyło. Wszystko to działo się w raczej niedużym odstępie czasu. Gdy „Ząb” wrócił, z fałszywego jak się okazało alarmu, mógł jedynie stwierdzić, że jego podwładni, choć nie wszyscy, samowolnie wykonali wyrok sądu polowego. Nie wiemy, czy wszyscy zginęli na miejscu, choć znając siłę rkmu trudno my¶leć, że kto¶ przeżył. Nigdzie też nie mamy informacji, jakoby z egzekucji kto¶ ocalał i wówczas go wypuszczono lub dobito. Ze Ľródeł komunistycznych wynika, że NSZ-owcy zdobyli na GL-owcach: 3 rkmy, 1 automat, 22 sztuki broni długiej, 4 sztuki broni krótkiej oraz 2500 sztuk amunicji.[377]

Zebrane informacje skłaniają do zadania kilku pytań. Po pierwsze, w jakich okoliczno¶ciach na wolno¶ci znaleĽli się „Kuropatwa”, „Ada¶”, „Pokrzywa”, „Kola”[378]; po drugie, kto dokładnie rozstrzeliwał; po trzecie, w jakich okoliczno¶ciach rozpoczęto egzekucję GL-owców. Na te pytania nie znamy dzisiaj dokładnej odpowiedzi. Natomiast możemy odnaleĽć przyczyny samowolnego wykonania wyroku przez „Cichego” (on na pewno brał udział w likwidacji komunistów). Przyczyny te były złożone. Po pierwsze, w oddziale „Słowika” znajdowało się kilku członków grupy „Liska”, którzy jak wiemy, dwukrotnie nachodzili dom rodzinny „Cichego” i poprzez groĽby oraz bicie, żądali od niego wydania broni. Również dziełem „Liskowców”, było spalenie domu rodziców „Cichego”. Mamy, więc tutaj motyw osobistej zemsty. Z drugiej za¶ strony, owi „Liskowcy” byli pospolitymi przestępcami, a „Cichy” jako oficer podziemia niepodległo¶ciowego wykonywał tylko rozkazy dowódców (zarówno AK, choć im nie podlegał, jaki NSZ), mówiące o likwidowaniu grup rabunkowych, które przypomnijmy były plagą w okupowanej Polsce. Ponieważ wcze¶niej zapadł wyrok skazujący, dlatego „Cichy” jako wykonawca nie podlega karze, ze względu na wykonanie wyroku sądu. Kwestią sporną jest jedynie legalno¶ć owego sądu, ale o tym poniżej. Innym motywem takiego postępowania „Cichego” były na pewno wydarzenia ostatnich dni, tzn. zamordowanie przez komunistów kilkunastu NSZ-owców. Być może w ten sposób chciał w ten sposób wymierzyć sprawiedliwo¶ć (je¶li ci sprawcy znajdowali się w oddziale GL „Słowika”, o czym nie wiemy), bądĽ miała to być krwawa odpowiedĽ na likwidowanie członków podziemia niepodległo¶ciowego. Możliwe jest też, że „Cichy” miał jakie¶ zadawnione porachunki ze „Słowikiem” (którego podobno rozstrzelał na samym początku), a przypomnijmy, iż „Słowik” należał kiedy¶ do AK bądĽ do NSZ. Nie wykluczone, więc, że obydwa się znali i zaszły między nimi jakie¶ nieporozumienia. Możliwe jest także, że „Cichy” nie mógł „Słowikowi” darować zdrady. Te dwie ostatnie hipotezy nie są jednak sprawdzone.

 

2.5  Legalno¶ć postępowania „Zęba” [379]

 

W II rozdziale przytoczone zostały artykuły zarówno Konstytucji RP jak i Kodeksu Karnego, które wyraĽnie mówiły, że GL-owcy dopu¶cili się zdrady stanu. Przypomnijmy, że komuni¶ci głosili „zmianę” polskiej granicy wschodniej, oddając Kresy Wschodnie Sowietom. Przypomnijmy, że groziła za to kara więzienia od 10 lat aż po karę ¶mierci włącznie (art. 93 § 1). Komuni¶ci łamali także paragraf 2 tego samego artykułu, mówiący o zmianie przemocą ustroju państwa. Kara za to przewinienie wynosiła od 10 lat, aż do dożywocia włącznie. Kolejne przestępstwo dokonane przez komunistów, w tym oddział „Słowika”, który uznawał zwierzchnictwo GL, wynikało z art. 100 § 1 mówiącego o działaniu na korzy¶ć nieprzyjaciela. W tym przypadku sprawa już nie jest tak jasna do rozstrzygnięcia. Wiemy, że czę¶ć, chociaż nie wiemy dokładnie, jaka członków oddziału „Słowika” trudniła się rabunkami i bandyctwem, ograbiając w ten sposób mieszkańców. Było to z pewno¶cią działanie na korzy¶ć nieprzyjaciela, bowiem Niemcy nie uznawali usprawiedliwień chłopów, którzy mówili, że ich ograbiono. Poza tym czę¶ć GL-owców brała udział w mordowaniu członków podziemia niepodległo¶ciowego, zarówno z AK jak i NSZ. Tutaj mamy już wyraĽnie działanie na korzy¶ć nieprzyjaciela. Za złamanie tego artykułu groziła kara więzienia od 10 lat do dożywocia. Musimy sobie jednak zdawać sprawę, że w czasie wojny wszystkie konsekwencje łamania prawa były surowiej przestrzegane, choćby z jednego powodu – nie można było nikogo wsadzić do więzienia. Należy także pamiętać, że „Ząb” działał zgodnie z wytycznymi płk. Ignacego Oziewicza – dowódcy NSZ, z dnia 01.12.1942r.:

„(...) Na terenach band uzbrojonych napady kontrdywersyjne, które zlikwidują bandy i zdobędą broń, amunicję, radio – aparaty itp. Członków band rozstrzeliwać, gdyż są albo elementem nasłanym przez wroga, albo działają, jak bandyci miejscowi przeciw życiu i mieniu Polaków, o których nie dbają okupanci.(...)”[380].

Widzimy, że rozkaz traktował grupy rabunkowe w sposób podobny jak art. 100 § 1. Trzeba także pamiętać, że w czasie wojny bardzo surowo traktowano osoby zajmujące się rabunkami i napadami na polską ludno¶ć. Tutaj warte są przypomnienia rozkazy zarówno KG AK jak i Dowódcy NSZ. Poza tym, że NSZ powołały Akcję Specjalną m.in. w celu ochrony ludno¶ci polskiej przed nasilającym się bandytyzmem oraz w celu likwidacji partyzantki komunistycznej, zresztą bardzo często trudniącej się bandytyzmem. Pamiętajmy, że „Ząb” był dowódcą AS w Okręgu lubelskim. Możemy, więc domniemywać, że doskonale wiedział, co wchodziło w zakres jego obowiązków. Tutaj znowu pojawia się problem, czy NSZ mogło legalnie sądzić i wykonywać egzekucje, skoro tylko AK było „legalną” armią Polski Podziemnej. Dowódcy AK mogli prawnie przeprowadzać tego typu operacje. Takiej możliwo¶ci prawnej nie mieli dowódcy NSZ[381]. W tym przypadku „Ząb” mógł działać w samoobronie, ponieważ nie wiemy dokładnie, jaki cel miał o przybycie oddziału „Słowika”. „Ząb” miał prawo obawiać się o los swoich ludzi, mając w pamięci nie dawne wydarzenia. Być może jakie¶ znaczenie odegrało nasilenie się publikacji antykomunistycznych w prasie podziemnej[382], choć miało ono raczej charakter drugorzędny. Pamiętajmy, iż prasa podziemna rzadko docierała do Borowa. Poza tym, podczas wojny trudno szukać sprawiedliwo¶ci u uprawnionych funkcjonariuszy, je¶li nawet nie wiemy gdzie oni się znajdują. W Borowie nie było wówczas żadnej osoby, która mogłaby egzekwować prawo. Wiemy, że dopiero 7 sierpnia 1943r. wyszedł rozkaz Komendanta Okręgu Lublin mjr. Kazimierza Tumidajskiego „Marcin” o powołaniu Cywilnych i Wojskowych Sądów Specjalnych w Okręgu.[383] W takim przypadku zdarza się, że osoby cywilne biorą sprawy w swoje ręce. Przypomnijmy, że „Ząb” był jednym z cichociemnych, przedwojennym żołnierzem Wojska Polskiego, dlatego w pierwszym rzędzie na nim spoczywała odpowiedzialno¶ć za ludno¶ć miejscową. Wiemy również, że NSZ-owcy byli uznawani za żołnierzy Polski Podziemnej „jeszcze nie podporządkowanych”, a co za tym idzie mieli być „traktowani jak przyszli towarzysze broni”[384]. Również z rozkazu „Bora” wynika[385], że członkowie NSZ byli żołnierzami Polski Podziemnej z tym, iż nie byli oni scaleni z AK. Pamiętajmy jednak, że prawie cały czas toczono rozmowy scaleniowe pomiędzy AK i NSZ. Jednak jak słusznie zauważa St. Żochowski „Ząb” pełnił funkcję egzekutora praw na ochotnika. Ponieważ w okolicy nie było odpowiedniego przedstawiciela AK „Ząb” jako najstarszy stopniem zdecydował o przeprowadzeniu akcji.[386] Widzimy, więc, że „Ząb” miał prawo zareagować w stosunku do osób, które tego prawa nie przestrzegały. Wątpliwo¶ci pojawiają się, gdy spytamy, dlaczego wyrok zamierzano wykonać na wszystkich? Czy wszyscy z tego oddziału byli jednakowo winni? Wiemy, że tylko oficerowie GL wiedzieli, choć nie wiemy jak dużo, o prawdziwym obliczu partyzantki komunistycznej. Takiej ¶wiadomo¶ci nie mieli szeregowi członkowie oddziału GL. Dlatego dziwi fakt pociągnięcia wszystkich do odpowiedzialno¶ci zbiorowej, bowiem nie wszyscy GL-owcy zdawali sobie sprawę z celów komunistów, dla wielu ważne było to, aby walczyć z wrogiem oraz pom¶cić poległych i pomordowanych, nieraz z własnych rodzin. Nie zapominajmy, że większa czę¶ć oddziału GL to byli chłopi, którzy nie orientowali się w polityce. Jedynym wytłumaczeniem tego faktu może być wcze¶niejsza sugestia, iż zdrada nie była jedynym przestępstwem, za który sądzono oddział „Słowika”, a w grę mógł wchodzić bandytyzm. Poza tym, jak ustalili¶my, wyrok zaczęto wykonywać bez udziału „Zęba”, za¶ póĽniej, w wyniku nie jasnych okoliczno¶ci, rozstrzelano pozostałych członków oddziału GL (prawdopodobnie także bez udziału „Zęba”). Wobec tego, nie jeste¶my pewni, czy rozstrzelanie nie było czasem nieszczę¶liwym zbiegiem okoliczno¶ci. Nie jeste¶my też pewni, czy wszyscy skazani na ¶mierć faktycznie mieli zginąć, nie ma, bowiem żadnych dokumentów mówiących na ten temat. Trochę mniej problematyczna jest sprawa odpowiedzialno¶ci „Zęba” za to, co się stało. Z jednej strony, „Ząb” był dowódcą oddziału i odpowiadał za każdego żołnierza a także za to, co czynił. Widzimy, że teoretycznie „Ząb” jest w pełni odpowiedzialny za rozstrzelanie oddziału. Jest jednak pewne ale. Wiemy, że wykonanie wyroku rozpoczął „Cichy”, oraz prawdopodobnie „Zagłoba”. Oni obydwaj nie podlegali „Zębowi”, dlatego też duża czę¶ć odpowiedzialno¶ci, spoczywa wła¶nie na nich. Do rozpatrzenia pozostaje także moralny punkt widzenia tejże sprawy, ale ta kwestia nie należy do zadań niniejszej pracy.

Do wyja¶nienia pozostaje jeszcze jedna kwestia – co się stało z oddziałem „Zęba” po wydarzeniach pod Borowem? Otóż, jak podaje M. J. Chodakiewicz, jeszcze tego samego dnia oddział wyruszył w stronę Janowa Lubelskiego, gdzie przeprowadził nieudaną zasadzkę na konfidenta Gestapo[387]. Również w tym czasie do oddziału „Zęba”, dołączył oddział NOW „Ojca Jana”[388]. Nie prawdą więc jest teza, jakoby NSZ-owcy przebywali w miejscu egzekucji jeszcze przez „7 dni, ostrzeliwując” przybyłych po ciała GL-owców. Z danych GL wynika, że oddział „Zęba” zdobył na oddziale „Słowika” 3 rkmy, 1 automat, 22 sztuki długiej i 4 krótkiej broni oraz 2500 sztuk amunicji[389]. 

 

2.6   Rejestr rozstrzelanych GL- owców.

 

            Pomimo, że minęło już ponad 50 lat to dalej nie jeste¶my w stanie stwierdzić, z imienia i nazwiska, kto zginął, nie wiemy nawet ile osób zginęło (prawdopodobnie było to 27 osób, choć niektóre dokumenty komunistyczne mówią nawet o 24 osobach[390]). Do dzisiaj kilka pseudonimów pozostaje nieznanych. Wynika to przede wszystkim z tego, że oddział nie posiadał (???) archiwum, w którym znajdywałyby się jakiekolwiek dane o tym oddziale. Wszystkie informacje o grupie „Słowika” spisane zostały po 09.08.1943r., nieraz kilka lat po wojnie. Dlatego trudno orzec o ich prawdziwo¶ci. W miarę wiarygodne dane znajdziemy w „niekompletnej” li¶cie sporządzonej przez Aleksandra Szymańskiego „Ali”[391]. Zastrzeżenia budzi wiek podany przez „Alego”, który sugeruje, jakoby sam oddział składał się z bardzo młodych ludzi[392]. Dane tych osób umieszczone zostały na pomniku w miejscu opisywanych wydarzeń, a uzupełnione z innych Ľródeł:

1.      Stefan Skrzypek „Słowik”, lat 31, kapral/por. GL, dowódca oddziału, pochodził z Łysakowa – Kolonii Łysaków (bądĽ, co mało prawdopodobne z Łychowa), syn małorolnego chłopa, w przeszło¶ci należał do NSZ, bądĽ (i) do ZWZ – AK[393];

2.      Władysław (Stanisław) Głuchowski „Stanis”„Hiszpan”, lat 34 (ur. 1909r.), pochodził z Poznańskiego, były członek KPP, komisarz do spraw polityczno-wychowawczych („instruktor szkoleniowy”) w oddziale im. Kilińskiego, prowadził zajęcia polityczno – wychowawcze; niewykluczone, choć mało prawdopodobne, że to on pełnił rolę zastępcy dowódcy oddziału[394];

3.      Wacław Dobosz „Sęp”, lat 32, kapitan, były członek KPP, pochodził z powiatu Opole Lubelskie, z zawodu szewc (stolarz?), „organizator i aktywny działacz PPR i GL na terenie puławskiego”, członek Komitetu Powiatowego PPR w oddziale pełnił rolę obserwatora ze sztabu Obwodu Lubelskiego GL, a zarazem komisarza d.s. polityczno – wychowawczych (taka samą funkcję pełnił w oddziale „Orła”), być może pełnił także rolę zastępcy dowódcy oddziału[395];

4.      Stanisław (Stefan) Marzycki „Serce”, lat 19(?), pochodził z Wierzbicy lub z miejscowo¶ci Wierzba, pow. Kra¶nik, pochodził z rodziny chłopskiej, posiadał obywatelstwo amerykańskie, wybuch wojny zastał go w Polsce, z tego powodu został, wiosną 1943r. wstąpił do GL, walcząc w oddziale „Jastrzębia”[396];

5.      Józef Zbigniew Gronczewski „Zbyszek” „Lew”, lat 19, pochodził z Bieżunia, pow. Sierpc, wysiedlony do Grabówki, pow. Kra¶nik, członek PPR od 1942r., należał do oddziału GL „Jastrzębia”, GL. im T. Ko¶ciuszki oraz GL im. J. Dąbrowskiego[397];

6.      Kazimierz Kaczmarski, lat 20, pochodził z Dzierzkowic, pow. Kra¶nik, przed wojną był wiejskim listonoszem, członek PPR i GL od wiosny 1942r., należał do oddziału „Przepiórki” [398];

7.      Jankiel Bolek z Rzeczycy, pow. Kra¶nik, prawdziwe dane to Jakub (Bolesław, Jakób,  Jankiel) Frajtag (Frajtak), „Bolek” „Bolesz”, lat 19 (ur. 1923r.), z pochodzenia był Żydem, z zawodu krawcem, wstąpił na ochotnika do oddziału GL Grzegorza Korczyńskiego 26.08.1942r., następnie przeniesiony do oddziału do GL „Przepiórki , a póĽniej do GL „Orła”[399];

8.      Marian Burak z Wólki Szczeckiej, pow. Kra¶nik[400];

9.      Stanisław Mostrąg z Wólki Szczeckiej, pow. Kra¶nik[401];

10.  Tadeusz Mozgawa „Tomasz” z Wólki Szczeckiej, pow. Kra¶nik[402];

11.  Eugeniusz Orlikowski „Baryła” z Opoki (Kosina?), pow. Kra¶nik, lat 37, brat (choć istnieją przekazy, że...ojciec) Zenona[403];

12.  Zygmunt Sydo z Li¶nika Dużego, pow. Kra¶nik[404];

13.  Czesław Barański, lat 21 – ur. 02.10.1921r. we wsi Budki, mieszkał w Kolonii Trzydnik, pow. Kra¶nik, od jesieni 1942r. członek PPR i GL[405];

14.  Aleksander Dęga z Budek, pow. Kra¶nik[406];

15.  Bronisław Drewniak, lat 28 (ur. 1916r.), z Budek (Budki), pow. Kra¶nik, syn małorolnego chłopa, członek PPR od lata 1942r. wiosną 1943r. wstąpił do oddziału GL „Orła”[407];

16.  Tadeusz Kiełbiński bądĽ Kiełbasiński, lat 19, ze wsi Boiska, pow. Kra¶nik[408];

17.  Bolesław Głuszec bądĽ Głuszcz „Borys”, s. Jana, lat 21 (22 – ur. w 1921r.?), z Natolina pow. Kra¶nik, pracował jako robotnik folwarczny, należał do oddziału „Grzegorza” oraz „Siemiona”[409];

18.  Henryk Serafin (Sarafin), lat 24, ze Stasina pow. Kra¶nik[410];

19.  Tomasz Serafin (Sarafin), lat 27,  ze Stasina pow. Kra¶nik[411];

20.  Stefan Adryańczyk „Bohun” z Łodzi, lat 26 (lub 28 – domniemana data ur. 17.08.1915), od 1931r. przebywał we Francji pracując w kopalniach, uczestnik wojny domowej w Hiszpanii, następnie ewakuowany do Francji, skąd przerzucony został przez NKWD do Polski, aby wspomóc komunistyczny ruch oporu, wstąpił do PPR i GL; pełnił rolę szefa sztabu w oddziale im. Kilińskiego[412];

21.  Józef Ul „Sor” lat 40, z Popowa pow. Kra¶nik[413];

22.  Mazurek z Li¶nika pow. Kra¶nik[414];

23.  Władysław Kolano z Budek, pow. Kra¶nik[415];

24.  NN „Szczypior”, lat 19, z Li¶nika, pow. Kra¶nik[416];

25.  NN „Wiewiórka”, lat 20; z Księży Rzeczyckiej [chyba Rzeczycy Księżej], pow. Kra¶nik, prawdopodobnie nazwisko tej osoby to Majewski[417];

26.  Zenon Orlikowski, lat 30, brat Zenona, pochodził z Opoki ( Kosina? )pow. Kra¶nik[418];

27.  Rosjanin NN (Borys Bolesław???, Mikołaj Astawiew???), „Księga...” podaje, że jest nim Nikołaj Astawiew „Kola”, który uciekł zniewoli niemieckiej i wiosną 1943r. wstąpił do GL, należał do oddziału „Siemiona”[419].

Dane te są nie tylko niepełne, ale i wkradł się w nie błąd. Otóż pod numerem 20 widniał pseudonim Władysława Głuchowskiego „Stanis”[420]. W ten sposób nie tylko zwiększono liczbę zabitych, ale i pochowano dwa razy te samą osobę. Nie znamy także osoby bądĽ osób, które prawdopodobnie poległy, a nie są podane w li¶cie „Alego”. Być może taką osobą jest druga osoba pochodzenia żydowskiego Jankiel Topki[421]. Jednakże wg W. Czyżewskiego - Topki to przezwisko siostry Jakuba (Jankiela) Frajtaga, która wojnę przeżyła[422]. Są jednak poszlaki wskazujące, że w oddziale „Jastrzębia” były 4 osoby narodowo¶ci żydowskiej, i być może czę¶ć z nich przeszła do oddziału „Słowika”[423]. Być może osobą, która zginęła a nie figuruje na li¶cie, jest Jan Taboraza (Toboraza) z Wierzbicy[424]. Inna osobą, która mogła zginąć był Mikołaj Astawiew „Kola” „Kolka” – jeniec radziecki zbiegły z niewoli hitlerowskiej, który następnie wstąpił do oddziału partyzanckiego GL[425]. Sprzeczne informacje znajdziemy we wspomnieniach „Przepiórki”. Otóż, znajdujemy tam informację, że z egzekucji uciekł, wspomniany już wcze¶niej „Kola”, czyli... Mikołaj (Nikołaj) Leszczenko. Był on żołnierzem Armii Czerwonej, następnie zbiegł z niewoli niemieckiej i wstąpił wiosną 1942r. do GL, do oddziału „Jastrzębia”, następnie należał do oddziału „Grzegorza”[426]. Zachodzi tu duże podobieństwo nie tylko pseudonimów, ale i imion. Najprawdopodobniej jednak Mikołaj Astawiew i Mikołaj Leszczenko to ta sama osoba nosząca pseudonim „Kola”[427]. Zachodzi jeszcze możliwo¶ć, że nie znamy personaliów tej zabitej osoby. Inną ewentualno¶cią jest to, że nie było żadnej innej osoby a NSZ-wocy rozstrzelali tylko tych wyżej wymienionych. Z tego wypływa wniosek, że zginęło 27 osób. Istnieje jednak duże prawdopodobieństwo, że spo¶ród osób umieszczonych na li¶cie jedna przeżyła będąc owym tajemniczym „informatorem”. Może nim być bądĽ „Słowik” bądĽ Józef Ul. Wobec tego nie jeste¶my w stanie stwierdzić ile dokładnie osób zginęło.

Spore wątpliwo¶ci pojawiają się nam przy rozpatrywaniu kwestii ucieczki kilku GL-owców z miejsca egzekucji. Ponieważ Ľródła nie są zgodne co do sposobu ocalenia GL-owców, wobec tego nie możemy z całą pewno¶cią stwierdzić jak ucieczka faktycznie wyglądała. Nie możemy także dokładnie stwierdzić: kto uciekł a kto został zwolniony. Na podstawie zachowanych Ľródeł należy jednak dodać, że fakt ucieczki nie ulega wątpliwo¶ci natomiast nie można okre¶lić skali tego wydarzenia. ¬ródła komunistyczne mówią, że 4 osobom udało się uciec: „Kuropatwie”, „Adasiowi”, Mikołajowi Leszczence „Kola”– jeńcowi radzieckiemu, który zbiegł z niewoli niemieckiej oraz „Pokrzywie”[428]. Niestety dane te są na tyle niedokładne, że w¶ród ocalonych poprzez ucieczkę wymieniają 4 osoby, przechodząc za¶ do nazwisk to podają... 5 osób: „Kolę”, „Adasia”, „Kuropatwę”, „Pokrzywę” oraz jednego z chłopów, który przebywał w obozie GL-owców. Autor podaje jeszcze informację, jakoby po rozstrzelaniu GL-owców, gestapo w Kra¶niku „otrzymało meldunek o dokonanym mordzie”, o którym przyjechali na miejsce zdarzeń, „razem z sierżantem policji granatowej Dybowskim”[429]. Następnie kilku rolników z Wólki Szczeckiej „odkopało mogiłę pomordowanych” a gestapowcy przeliczyli „pomordowane ofiary. Było ich 29. Po czym zasypano grób”. „W ten sposób potwierdziła się prawdziwo¶ć meldunku <Zyba>[?], że zamordowano 30 gwardzistów (w tym 4 miejscowych chłopów), ale jedynie zwłoki Tomasza Mozgawy zostały zabrane przez jego żonę i pochowane na cmentarzu parafialnym”[430]. Te wiadomo¶ci, także różnią się od pozostałych wersji komunistycznych. Autor albo pomylił pseudonim „Koli” z zastrzelonym podobno Rosjaninem, albo w oddziale były dwie osoby o pseudonimie „Kola”, co jest jednak mało prawdopodobne, bowiem nikt inny nie pisze, jakoby w oddziale były 2 osoby o tym samym pseudonimie. Poza tym autor wyraĽnie mówi, iż GL-owcy zostali pochowani od razu, a nie dopiero po kilku dniach. Po raz kolejny mamy także inną liczbę rozstrzelanych GL-owców – 30. Autor także nic nie wspomina o tym, że uciekła jeszcze jedna osoba. Przede wszystkim autor nie potrafi wymienić wszystkich, którzy zginęli, a to osłabia warto¶ć podanych danych liczbowych. Można by rzec, że przekre¶la wyliczenia autora. Podsumowując wiemy, że ocalało 4 GL-owców: „Ada¶”, „Pokrzywa”, „Kuropatwa”, „Kola” oraz jeden z okolicznych chłopów, który nie należał do oddziału. Tak, więc mamy pewno¶ć, że ocalało 5 osób. Niestety nie jeste¶my w stanie dokładnie stwierdzić, w jakich okoliczno¶ciach owi GL-owcy uciekli, gdyż Ľródła są na ten temat sprzeczne.

Wracając do liczby zabitych wiemy, że oddział „Słowika” po przybyciu w lasy borowskie liczył 28 osób. Do niego dołączyło 4 chłopów, wobec tego w dniu 9 sierpnia w obozowisku GL-owców przebywały 32 osoby. Ponieważ ocalało 5 osób to liczba zabitych nie przekracza 27 osób. Je¶li jeszcze uwzględnimy ocalałego „informatora” to mamy 26 osób, które zginęły pod Borowem. Przypuszczalnie, więc liczba rozstrzelanych to 27 bądĽ 26 osób z sugestią autora na tą pierwszą możliwo¶ć. Raczej mało prawdopodobne są inne możliwo¶ci za¶ ich rozpatrywanie zajęłoby osobny rozdział.

 

2.7   Udział AK- owców w „mordzie borowskim”.

 

Jest kilka relacji mówiących wprost o tym, że był tam jaki¶ oddział AK, który czynnie uczestniczył w akcji. Wspomina o tym „Kołodziej”[431], mówi o tym także „Biuletyn Informacyjny” AK:

„WALKA Z BANDYTYZMEM. Kierownictwo Walki Podziemnej doniosło, że oddziały własne zlikwidowały w okręgu lubelskim dziesięć band rozbójniczych. [podkr. aut.](...) Wojsko Polski Podziemnej nie zamierza wyręczyć okupanta w jego policyjnych czynno¶ciach, ani tym bardziej dopomagać mu w ratowaniu porządku na zapleczu frontu. Podejmie jednak wysiłki, aby ochraniać ludno¶ć polską przed każdym wrogiem – zewnętrznym i wewnętrznym. Walka z bandytyzmem stanowi ważny odcinek tych starań.(...)”[432];

„(...) 2/ W ramach akcji ochrony ludno¶ci przed bandytami rozbito w tym samym okresie w tymże województwie [lubelskim] 10 band rabunkowych, przy czym zabito 48 bandytów.(...)[433].

8 grudnia 1943r. gen. Bór – Komorowski w meldunku do Naczelnego Wodza, pisał:

„(...) Zostało ustalone, że wymordowania 26 ludzi oddziału partyzanckiego Armii Ludowej dokonali dowódcy z oddziałów NSZ, wybijając upojonych alkoholem na przyjęciu [sic!!!]. W publicznym o¶wiadczeniu, nie wymieniając NSZ, podałem, że AK nie ma nic wspólnego z tym mordem, który potępiłem.(...)”[434].

Ciekawostką jest fakt, że KG AK odcięła się od rozstrzelania bandytów – GL-owców, dopiero w „Biuletynie Informacyjnym” 18 listopada 1943r. i to wyraĽnie pod wpływem opinii publicznej[435]. Należy jednak przypomnieć, że 20 paĽdziernika 1943r. gen. Bór wysłał do Londynu następująca depeszę:

„Walkę z oddziałami partyzanckimi pod Janowem rozegrał samowolnie jaki¶ niepodporządkowany nam oddział prawdopodobnie z Narodowych Sił Zbrojnych. Na terenie Lubelszczyzny nie mieli¶my żadnych konfliktów z partyzantami bolszewickimi. Przeciwnie chronią się oni przed Niemcami trzymając się w pobliżu naszych oddziałów”[436].

Kilka Ľródeł mówi wprost o tym, że to oddział „Zęba podawał się za oddział AK[437]. O AK-owcach wspomina historyk komunistyczny J. B. Garas. To wła¶nie z nimi mieli się spotkać GL-owcy 9 sierpnia. Ciekawy jest fakt, że autor nic nie wspomina, jakoby egzekucji miał dokonać oddział NSZ[438]. Dlaczego zatem „Ząb” nic nie wspomina o tym, iż pod Borowem przebywały jakie¶ oddziały AK? Jedyne wytłumaczenie tego stanu rzeczy, może przedstawiać się następująco: Otóż AK było oficjalnie skrępowane „legalno¶cią” a zatem taka a nie inna polityka, zarówno rządu londyńskiego, państw alianckich jak i KG AK, doprowadziła do tego, że NSZ-owcy wzięli na siebie „winę” za zastrzelenie GL-owców. Istnieje również możliwo¶ć, że „Ząb” wykonał tylko wyrok wydany przez sąd AK, a następnie z powodu rozpętanej nagonki AK-owcy nie przyznali się do swojego współudziału a całą winę wziął na siebie „Ząb”. Być może istniała jaka¶ tajna umowa pomiędzy „Zębem” a kim¶ z AK w lubelskim[439]. Wiemy, że takie tajne umowy istniały pomiędzy AK i NSZ na terenie Okręgu lubelskiego pomiędzy lokalnymi dowódcami[440]. Wg relacji M. J. Chodakiewicza, „Ząb” miał ustne „umowy” z „Małym”, mjr. „Zaporą”, mjr. „Wartą” i z „Irką”, które dotyczyły wspólnej likwidacji komunistów (np. oddziału „Cienia”)[441]. Czy tak też było w tym przypadku, tego nie jeste¶my w stanie stwierdzić na chwilę obecną.

ROZDZIAŁ  III

Propagandowe przedstawienie wydarzeń borowskich.

3.1   „Mord pod Borowem” w komunistycznej publicystyce okupacyjnej.

 

¦mierć GL-owców pod Borowem, przez wiele lat była wykorzystywana w propagandzie komunistycznej. Był to przykład rozpętania przez „reakcję” i „rodzimych faszystów” wojny domowej. Oczywi¶cie straty w niej ponosili tylko członkowie PPR i GL. Przechodząc do omawiania tego tematu, należy sobie u¶wiadomić, iż owe wydarzenie stało się już mitem, funkcjonującym do dzisiaj w polskiej historiografii.

„Mord pod Borowem”, w historiografii polskiej do 1989r. był przedstawiany w bardzo podobny sposób. Oto ci dobrzy, waleczni, dzielni partyzanci z GL zostali w podstępny sposób wymordowani, można by powiedzieć zakatowani, przez złych, polskich faszystów z NSZ. Ten schemat występuje w większo¶ci publikacji, dotyczących omawianych wydarzeń.

Komuni¶ci prawie idealnie „skorzystali” z likwidacji swojego nowego oddziału. Już 10 08.1943r. Komitet Powiatowy PPR w Kra¶niku wydał odezwę, w której oskarżył „endeków” o wywołanie wojny domowej:

„(...) Gdy się przekonali, że lud nie wierzy w ich bajdy i nie boi się bolszewików, a garnie się gromadnie do oddziałów partyzanckich Armii Ludowej wtedy zbrodniarze pańscy, którzy tyle łez wylali nad oficerami w Katyniu, rządzili dla żołnierzy Armii Ludowej stokroć ohydniejszy mord pod Borowem. Dnia 9 VIII 1943r. w czasie przyjacielskiej konferencji ich przedstawicieli z naszymi gwardzistami, otoczyli zdradziecko nasz oddział im. „Kilińskiego”, rozbroili, powiązali sznurami i siekierami wymordowali wszystkich żołnierzy. Oddział składał się z samych Polaków, żołnierzom do głowy nie mogło przyj¶ć, żeby żołnierz polski mordował żołnierza polskiego w tym czasie, gdy wróg jest jeszcze silny i gdy trzeba skupienia całego narodu do walki z bandą Hitlera. Pomordowali również chłopów, którzy przyszli zobaczyć wojsko ludowe.(...) Na wszystkich konferencjach z oddziałami endeckimi – to podkre¶lali¶my, a także w pi¶mie skierowanym do nich to mocno podkre¶lali¶my. Wszystko na nic. Zmusili nas do bratobójczej wojny. Musimy ja podjąć, lecz tylko walić będziemy oficerów i tych panów, którzy szczują ciemniejszych chłopów i prowadzą ich na walkę z Armią Ludową. ¦mierć Hitlerowi i jego sługusom endeckim!(...)”[442].

Tego samego dnia wyszła kolejna odezwa – „Partyzanckiej Grupy Operacyjnej Armii Ludowej im. <Bartosza Głowackiego>”:

„(...) Żołnierze! Stanęli¶my wobec strasznej – niespodziewanej i przekraczającej pojecie ludzkie rzezi, jaką popełnili endecy na naszych żołnierzach Armii Ludowej, walczących już od roku z nieprzyjacielami narodu polskiego. Jeżeli kiedykolwiek łudzili¶my się nadzieją, że dojdziemy z nimi do porozumienia, mimo, że strzelali do naszych towarzyszy, tłumacząc się różnymi omyłkami, okłamując nas w najohydniejszy sposób, to teraz z chwilą pokazania nam swego wła¶ciwego oblicza a mianowicie mordując nam cały oddział im. <Kilińskiego> wraz z kilkoma chłopami, którzy przyszli do lasu zobaczyć wojsko ludowe, w tak podły                    i podstępny sposób, prysły wszelkie możliwo¶ci doj¶cia do porozumienia z nimi, co do wspólnej walki z Niemcami. Żołnierze ci, przy spotkaniu z naszym oddziałem 9 VIII br. W lesie pod Borowem, przyszli pod maską dobrych Polaków do naszych żołnierzy, konferując z nimi, żołnierze nasi nie spodziewali się niczego złego, mając na celu walkę z Niemcami, nie spodziewali się widać Polaków wrogów – jakimi się okazali się panowie oficerowie byłej Armii Polskiej, występując pod hasłem walki o wolno¶ć Ojczyzny, a z drugiej strony w sposób i¶cie bandycki bijąc i mordując zorganizowane kadry powstańcze.(...) Żołnierze, ci wrogowie ludu, jakimi się okazali panowie polscy prowadząc walkę z nami, dowiedli, że wybitnie pomagają Niemcom.(...) Żołnierze, te wszystkie krzywdy musimy pom¶cić. My Gwardia Ludowa wiemy, że te wyczyny bestialskie burżuazji polskiej są jej ostatnimi drgawkami i które nie uratują jej przed zalewem mas ludowych. Nie odstraszą Ludu od walki o swoje prawa ich bandyckie metody. ¦mierć mordercom Armii Ludowej!(...)[443].

Na podstawie choćby tych dwóch odezw widzimy, że już następnego dnia komuni¶ci zapowiedzieli krwawy odwet. Po raz pierwszy pojawiła się wersja o rzezi, mordowaniu siekierami, torturach, o tym, że oddział składał się wyłącznie z samych Polaków. Zdziwienie budzi porównanie wydarzeń pod Borowem do... mordu katyńskiego!!! Oczywi¶cie to, co się wydarzyło pod Borowem, jest „stokroć ohydniejsze”. Czytając te słowa można się zastanowić jak można porównać obydwa wydarzenia. Z jednej strony rozstrzelani bez wyroku, strzałem w tył głowy, polscy oficerowie, których liczba sięga 15.000. Z drugiej strony 24 członków oddziału komunistycznego oraz 3 miejscowych chłopów, którzy w większo¶ci byli bandytami z długim stażem, rozstrzelani prawdopodobnie z wyroku sądu podziemnego. Mamy również początek kampanii zmierzającej do zrównania żołnierzy NSZ z Niemcami – „sługusy endeckie”, które od tego czasu będzie stałym elementem propagandy komunistycznej przeciwko narodowemu podziemiu. Widoczna jest także klasowo¶ć obydwu przesłań, np. poprzez częste użycie słów: „lud”, czy też „masy ludowe”. Przyjrzyjmy się teraz „Raportowi Dowództwa Głównego Obwodu do Dowództwa Głównego GL o sytuacji w OK.[ręgu] nr IV i V”, mówiącego o „mordzie borowskim”. Ponieważ tre¶ć została przytoczona w III rozdziale, nie będziemy przytaczać znowu całego tekstu.

„Podaje Dow[ództwu] Gł[ównemu] GL fakt strasznego mordu, który miał miejsce w pow. j[anowskim]. Grupa endecka w sile 50 os[ób],(...) wymordowała, 28 naszych ludzi.(...). W dniu 9 VIII w lesie koło wsi Borów pow. Kra¶nik, stacjonował nasz oddział im. „Kilińskiego”, gdzie miał akcję wiadomą Gł[ównemu] Dow[ództwu] GL. W nocy z 8 na 9 VIII przybył na to miejsce oddział endecki w sile 50 ludzi uzbrojonych w 4 rkm i 1 ckm.(...) O godz. 11 pojawili się endecy uzbrojeni, otaczając nasz oddział ze wszystkich stron z okrzykiem: „ręce do góry.(...) W tym czasie kilku usiłowało zbiec – było jednak za póĽno. Nastawione karabiny ręczne i maszynowe siekły i gwardzi¶ci legli trupem. Pozostałych powiązano sznurami po 2 i kolejno odprowadzano dwójkami o 300 m, gdzie spisywali nazwiska, rozbierali do koszul i nago, boso prowadzili dalej do lasu, gdzie stali kaci z siekierami i siekli na kawałki każdą dwójkę. W ten sposób zamordowali 4 chłopów, którzy przyszli zobaczyć żołnierzy AL. Chłopów wymordowali za to, że <współpracują z komunistami i bolszewikami> nie pomogły tłumaczenia chłopów, pro¶by i łzy. Żołnierze AL. nie prosili o lito¶ć, wszyscy poszli na ¶mierć spokojnie. Uratowało się tylko 2 tow., którzy na mimo setek strzałów i pogoni na przestrzeni 4 km, szczę¶liwie nie zostali trafieni. Ogółem zginęło 26 gw i 4 chłopów, razem 30 ludzi. Endecy postanowili wszystkich wybić by nie było ¶wiadków zbrodni i by nie można było ten Katyń ludowy przerzucić na Niemców.”[444]

Znowu mamy porównanie do Katynia. Nie może umknąć uwagi fakt, że zawyżono liczbę rozstrzelanych GL-owców, a także fakt „siekania na kawałki”. Opis ten bardziej przypomina ¶redniowieczne hagiograficzne biografie niż raport wojskowy – „żołnierze AL nie prosili             o lito¶ć, wszyscy poszli na ¶mierć spokojnie”. Dramaturgię owego wydarzenia podkre¶la fakt, ucieczki „mimo setek strzałów i pogoni na przestrzeni 4 km”. Kolejna informacja „o bestialskim mordzie pod Borowem” znajduje się w „Gwardzi¶cie”:

„Dwudziestu sze¶ciu żołnierzy polskich z oddziału GL im. J. Kilińskiego 9 sierpnia 1943r. w lesie koło Borowa pod Kra¶nikiem zamordowanych zostało z ręki zdradziecko przez reakcje nasłanych zbirów. Zginęli: (...) SĘP, (...) SŁOWIK, (...) BOHUN, (...) STANIS oraz dwudziestu dwóch gwardzistów, a wraz z nimi czterech chłopów polskich co przyszli do oddziału by serce zmęczone długą niewolą widokiem swych obrońców – żołnierzy polskich – uradować nie¶li swe życie w ofierze, by walczyć z niemieckim zaborcą – padli od zdradzieckiego ciosu krew ich odrodzi się w walce tysięcy bohaterów, żyć będzie wieczna pamięcią w Wolnej Polsce(...)”[445].

Jednym z najciekawszych, propagandowych tekstów o wydarzeniach borowskich należy do Wandy Wasilewskiej:

„Prawie rok oddział partyzancki imienia Kilińskiego walczył z Niemcami. Dawały mu przytułek lasy Lubelszczyzny, pomagała mu ludno¶ć. Mały oddziałek walczył bohatersko i wielokrotnie wychodził zwycięsko z potyczek z przeważającymi siłami Niemców. Dokonywał odważnych operacji, zaskakiwał niespodzianie wroga, bez wytchnienia nękał niemieckie placówki, był jednym z tych oddziałów Gwardii Ludowej, o których idą po kraju legendy, jednym z tych oddziałów, które są dowodem, że <jeszcze nie zginęła>, że jeszcze żyje, że nigdy się nie podda Polska. Dzi¶ już nie ma oddziału Kilińskiego. Nie rozgromili go hitlerowcy w krwawej walce. Nie schwytali go w pułapkę gestapowcy. Polscy żołnierze Polski Podziemnej, Polski nieugiętej, Polski walczącej padli z polskich rąk. Dnia 10 sierpnia w lesie koło wsi Borów, w powiecie Janów Lubelski, oddział imienia Kilińskiego natknął się na inny oddział. Również polski. Oddział znajdujący się pod komendą <Komitetu Walki  Podziemnej>. Ów oddział uzbrojony był w ckm-y i ręczne karabiny maszynowe. Rozpoczęły się pertraktacje na temat połączenia się, na temat wspólnej walki z okupantem. W pewnym momencie zatrzeszczały karabiny maszynowe. Padł dowódca oddziału. Padli inni. Przez rok nie dali się podej¶ć Niemcom. Przez rok nie zdołali ich wziąć hitlerowcy ani siłą, ani podstępem. Ale tu spokojnie rozmawiali – z rodakami przecież. Kilkunastu zastrzelono. Resztą rozbrojono, związano i związanych – pożałowano im kul – zarąbano siekierami. Razem z oddziałkiem Kilińskiego padło czterech chłopów lubelskich, którzy przyszli do lasu odwiedzić partyzantów. Dzieje się na ziemi polskiej dzika, straszliwa, ciemna sprawa. Przeciw zbuntowanej LubelszczyĽnie Niemcy przedsięwzięli cały cykl wypraw <pacyfikacyjnych>. Mimo wszelkich wysiłków nie udało im się rozbić ani jednego partyzanckiego oddziału. Natomiast udało się to – <Komitetowi Walki Podziemnej>. Lubelski chłop przeżył całą gehennę. Palono mu rodzinny dom, wydzierano mu dzieci, wypędzano go z wioski, w której się wychował, zamieniano go w niewolnika. Zaciskał pię¶ci i walczył – nieugięty, twardy, na ¶mierć i życie z ziemią swoją związany. Dzisiaj zjawił się w¶ród jego wsi polski oddział, który go na hitlerowską modłę, hitlerowskim sposobem morduje. Na wieczystą hańbę mordercom. Mordercom – i tym, co ich posłali. I tym, co ciemne, bandyckie sprawy, zdradziecką służbę Niemcom pokrywają patriotycznym frazesem, patriotyczną deklamacją. Nie do¶ć było O¶więcimia i Treblinki. Nie do¶ć było Majdanka, szubienic w Łodzi i Krakowie, Warszawie, Poznaniu. Nie do¶ć było straszliwych ofiar, jakie¶my ponie¶li z niemieckich rąk. Przychodzi nam dzi¶ liczyć ofiary, które giną z polskiej ręki. Idzie Armia Czerwona na zachód. Idzie naprzód jak płomień, co spala i oczyszcza. ¦wita zadręczonym, zalanym krwią ziemiom jutrzenka swobody. I jednocze¶nie dziki strach ogarnia brunatnych morderców. I tych, co im pomagają. I tych się lękają wolnej woli wolnego polskiego narodu. Wędruje zbój z karabinem maszynowym po polskich lasach. Nie ma się czego lękać, nie ma się czego ukrywać. Nie zatrzyma go niemiecki patrol, nie zagarnie go niemiecka obława. On się czuje swobodny na ujarzmionej polskiej ziemi. Czuje się, pewny siebie. Jego wróg nie ma dział ani czołgów, ani samolotów. Jego wróg – to bezbronny lubelski chłop, co kamiennym uporem walczy z Niemcami. Jego wróg – to robotnik, co z rewolwerem w dłoni wychodzi na bój z okupantem. Jego wróg – to nauczycielka, co partyzantów ukrywa. Za plecami czuje całą niemiecką potęgę. Czołgi samoloty, działa, gestapo... I mając w dłoni zbójecki nóż Kaina, a gębę pełną patriotycznych frazesów zapomina o tym, że przyjdzie dzień, kiedy mu polski naród wystawi rachunek krzywd i zbrodni – i że się w tym rachunku znajdzie oddział imienia Kilińskiego i wszystkie inne ofiary, które padły na polskiej ziemi z polskiej, rzekomo, na wskro¶ jadem faszyzmu zatrutej ręki.(...)”[446].

Artykuł ten pozostawiamy bez komentarza. Warto jednak zacytować tutaj wła¶cicielkę pamiętnika:

„(...) My¶lę tylko, ze ten numer dotrze na front. Do naszych, pewnie już w przededniu pierwszej bitwy.(...) Wzmocni tylko nienawi¶ć do wroga. Do wroga w ogóle. Do faszysty mówiącego nie tylko niezrozumiałym dla ogromnej większo¶ci niemieckim językiem. Tak się rodzi nasze wojsko. Polityczne wojsko. W ogniu walki, która jest nie tylko za pierwszymi liniami na przedpolu niemieckich linii. Walki, która będzie, widać, jeszcze tam, w kraju.(...)”[447]. Ten tekst u¶wiadamia nam, że Borów był potrzebny komunistom. Z jednej strony był „równowagą” dla Katynia, z drugiej dowodem na rozpętanie przez reakcję wojny domowej, w której to komunistom przyszło się bronić. Był nowym pretekstem, aby udowodnić dążno¶ć „reakcji” do wywołania wojny domowej. Szastanie tym pojęciem, stanie się niedługo znakiem rozpoznawczym oddziałów komunistycznych. Zresztą, wydarzenia potoczyły się błyskawicznie. 10-tego wrze¶nia Dowództwo Główne GL wydało rozkaz... zabraniający odwetu na „reakcji”, nie omieszkał jednak nazwać NSZ-owców hitlerowskimi agentami i zdrajcami[448]. Możemy to wytłumaczyć ówczesną słabo¶cią komunistów w Polsce. Nie trzeba przypominać, że na „odwet” komuni¶ci nie czekali zbyt długo – już w I połowie 1944r. zaczęli masowo likwidować „rodzimą reakcję”. Było to jednak preludium do tego, co nastąpiło po zajęciu przez Rosjan ziem polskich. W paĽdzierniku 1943r. Dowództwo Główne GL wydało kolejny rozkaz:

„(...) Mord pod Borowem odbił się szerokim echem nie tylko w kraju, lecz również poza jego granicami i został potępiony przez wszystkie uczciwe, demokratyczne siły narodu. Mimo to komendant główny AK wydał w dniu 16 wrze¶nia 1943r. specjalny rozkaz w sprawie tępienia bandytyzmu, w którym nakazywał likwidowanie tzw. <band wywrotowych> na równi z likwidowaniem band rabunkowych.(...) Wydanie dyrektywy o bratobójczej wojnie domowej skompromitowało Komendę Główną AK w oczach demokratycznej opinii publicznej.(...)[449]. Nieopacznie komuni¶ci przyznają się do ogłoszenia sprawy Borowa poza granicami Polski, co potwierdza, w dużej mierze, iż zostało to wykorzystane propagandowo. Prawdopodobnie         z tego też powodu  nagło¶niono owe wypadki w taki wła¶nie sposób, nie dbając o ujawnienie prawdy, ale o jak najlepszy efekt propagandowy. Wydarzenia dotyczące „mordu borowskiego” były niemal etatowym, ale i wdzięcznym tematem gazetek komunistycznych:

„(...) Walcząca polska wstrząsnęła wie¶ć o potwornym, zdradziecko dokonanym morderstwie. 9 sierpnia 1943r. w lesie Borów koło Kra¶nika w woj. Lubelskim oddział Gwardii Ludowej im. J. Kilińskiego został w sposób perfidny i podstępny wymordowany przez jedną z band, które reakcja – obszarnicy, kapitali¶ci, wyzyskiwacze – tworzą specjalnie do walki z polskim ruchem wyzwoleńczym. Mord w lesie borowskim okrywa hańbą po wieczne czasy sprawców jej – reakcje polską. Za zadania postawiła ona sobie nie walkę z zaborcą, a z narodem polskim, z jego partyzancką Armią Ludową. Działalno¶ć ta, nikczemna, podstępna                    i zbrodnicza, nie złamie walki narodu. Przyspiesza ona tylko całkowitą klęskę i zagładę reakcyjnej kliki bratobójców.(...) Naród Polski ze zgrozą i oburzeniem potępia kainowe morderstwa reakcji. Potrafi on ustrzec swych żołnierzy przed zdradzieckimi ciosami w plecy, potrafi wyrzucić nikczemnych morderców i podżegaczy precz poza społeczeństwo polskie.(...)”[450];

„Dowództwo tzw. <armii krajowej> opublikowało następujące zawiadomienie:                      < Komendant Sił Zbrojnych w Kraju informuje, że zostało z absolutną pewno¶cią stwierdzone, iż Oddziały Sił Zbrojnych w Kraju nie mają nic wspólnego z ohydnym wymordowaniem w dniu 5 sierpnia br. oddziału tzw. Armii Ludowej pod Borowem w woj. Lubelskim>. Cała opinia polska z ulgą przyjęła do wiadomo¶ci, że zbrodnia ta, potworna zarówno w swoim czysto ludzkim jak i politycznym sensie, nie obciążyła „Armii Krajowej”. Po ten zaszczytny laur pomocników gestapo sięgnęła zresztą oenerowska bojówka, tzw. „Narodowe Siły Zbrojne” skwapliwie zapisując na swoje konto zbrodnię borowską. Zawarte w przytoczonym zawiadomieniu napiętnowanie zbrodni borowskiej, okre¶lenie jej jako „ohydne morderstwo” społeczeństwo ma prawo rozumieć jako POTĘPIENIE WOJNY DOMOWEJ, potępienie tych grup i organizacji, które w obecnym tak ciężkim dla naszego narodu wzywają do bratobójczej walki, do przyj¶cia z pomocą okupantowi przez zadanie zdradzieckiego ciosu walczącej z nim czę¶ci społeczeństwa. Atoli takiej interpretacji stanowiska dowództwa „ Armii Krajowej” przeczą inne fakty. Stwierdzono ponad wszelką wątpliwo¶ć, że z dowództwa „Armii Krajowej” wyszły rozkazy i instrukcje dające hasło wojny domowej, walki z oddziałami partyzanckimi o innym ideologicznym zabarwieniu.(...)”[451] – „Głos Warszawy”, 23.11.1943r.;

„<Biuletyn Informacyjny> z dnia 18 XI br. zamie¶cił następujące zawiadomienie:                            < Komendant Sił Zbrojnych w Kraju informuje, że zostało z absolutną pewno¶cią ustalone, iż oddziały Sił Zbrojnych w Kraju nie mają nic wspólnego z ohydnym wymordowaniem w dniu 5 sierpnia br. oddziału tzw. Armii Ludowej pod Borowem w woj. Lubelskim>. O¶wiadczenie to jest bardzo znamienne. Plugawe hasło bratobójczej wojny domowej rzucone przez polska reakcję nie zostało przyjęte przez dołowe formacje Krajowych Sił Zbrojnych. Mord w lesie borowskim wywołał oburzenie we wszystkich organizacjach nie przeżartych gangreną reakcji i faszyzmu. Fala oburzenia poruszyła również szare szeregi Krajowych Sił Zbrojnych. W tym stanie rzeczy Komendant Krajowych Sił Zbrojnych przyłącza się, chociaż z wielkim opóĽnieniem, do opinii olbrzymiej większo¶ci narodu i ocenia zbrodnie borowską jako ohydną. Zbrodni borowskiej nie można jednak potraktować oderwanie. Jest ona tylko najbardziej krzyczącym faktem całej działalno¶ci reakcji polskiej. Ustosunkowanie się do zbrodni borowskiej bez równoczesnego zajęcia stanowiska w sprawie wojny domowej w ogóle jest bardzo wymowne i charakterystyczne. Potępiając zbrodnię borowską należałoby konsekwentnie potępić i wycofać swoje własne rozkazy nawołujące wła¶nie do wojny domowej.(...) Nie wystarcza tylko jak Piłat umyć ręce od zbrodni borowskiej, a równocze¶nie prowadzić taką samą robotę(...) To wszystko bowiem jest nie mniej zbrodnicze i ohydne od ohydy zbrodni borowskiej.(...) Do bestialskiego wymordowania 26 gwardzistów oddziału imienia Kilińskiego oraz 4 okolicznych chłopów, przybyłych do nich w odwiedziny, przyznali się w międzyczasie polscy faszy¶ci z tzw. Narodowych Sił Zbrojnych. Lud polski nie zapomni zbrodniarzom tej potworno¶ci. Jak nie ukryją się w żadnym zakątku ¶wiata przed karzącą ręką ludu hitlerowscy mordercy i kaci narodu polskiego, tak nie ujdą sprawiedliwo¶ci ludowej i ich pomocnicy. Dla jednych i drugich dzień sądu zbliża się szybko.”[452] – „Trybuna Wolno¶ci”, 05.12.1943r.;

„Tajemnica bratobójczego mordu pod Borowem w LubelszczyĽnie, ofiarą którego padło 26 żołnierzy z oddziału partyzanckiego Gwardii Ludowej i czterech okolicznych chłopów, przybyłych w odwiedziny do oddziału, pozostała nareszcie wyja¶niona. Do popełnienia tego straszliwego mordu przyznali się faszy¶ci spod znaku ONR. W swojej <Wielkiej Polsce> (o jakżeż mała jest ich polsko¶ć) z dnia 27 X br. donoszą oni z bezwstydnym cynizmem, godnym tylko agentów gestapo: <Z ostatniej chwili (!): Oddziały Narodowych Sił Zbrojnych rozbiły doszczętnie koło wsi Borów oddział bolszewicko – komunistyczny>. Po tym przyznaniu się faszystów zabrał nareszcie głos komendant Sił Zbrojnych w kraju. <Biuletyn Informacyjny> z dnia 18 XI br. zamie¶cił następujące zawiadomienie: < Komendant Sił Zbrojnych w Kraju informuje, że zostało z absolutną pewno¶cią ustalone, iż oddziały Sił Zbrojnych w Kraju nie mają nic wspólnego z ohydnym wymordowaniem w dniu 5 sierpnia br. oddziału tak zwanej Armii Ludowej pod Borowem w woj. lubelskim>. W ten sposób została ustalona bezpo¶rednio odpowiedzialno¶ć za zbrodnię borowską. Ponoszą ją faszy¶ci spod znaku ONR.(...) Jedynie wspólny front wszystkich sił demokratycznych i niepodległo¶ciowych jest w stanie przekre¶lić zakusy naszych rodzimych faszystów, gorliwych pomocników hitleryzmu w dławieniu walki wyzwoleńczej narodu polskiego”[453] – „Trybuna Ludu”, 15.12.1943r. Kłamstwa oraz przeinaczenia (jak choćby to, że oddział „Zęba” istniał tylko w jednym celu) tam zawarte, przez długi czas stanowiły „podstawę Ľródłową” dla historyków komunistycznych. Niektóre z mitów (NSZ – faszy¶ci), były przekazywane przez całe dziesiątki lat.

Komuni¶ci bardzo szeroko propagowali „mord borowski”, wydając nawet okoliczno¶ciowe druki ulotne na ten temat. Chodziło oczywi¶cie o upowszechnienie teorii wojny domowej. 28.08.1943r. wydane zostało powielane pismo ulotne AL (pomimo, że formalnie istniała jeszcze GL), obejmujące 1 stronę formatu A 4, pisane bez interlinii. Cało¶ć obejmowała „omówienie mordu borowskiego”[454]. Dowodem na to, że komuni¶ci przykładali do „propagandy borowskiej” wielkie znaczenie, jest fakt, iż nawet w połowie 1944r. kontynuowano rozpowszechnianie fałszywych wersji wydarzeń pod Borowem:

„(...) Naród polski piąty rok cierpi w niewoli niemieckiej. Wymordowano już blisko 5 milionów Polaków, narażonych na ¶mierć około 2 milionów, a każdy dzień niesie wciąż nowe ofiary naszych braci w obozach, na Zamku, w niszczycielskich akcjach i ciągłych łapankach po wsiach i miastach. Lud cierpi i ginie, lecz nie ugiął karku, nie poddał się. Najlepsi, najofiarniejsi Polacy ruszyli w bój. Oni swą piersią, ofiarę własnego życia wyzwalają naród z niemieckiej niewoli. Zna Lubelszczyzna Gwardzistów i ich zaszczytne czyny bojowe. Rosną szeregi Armii Ludowej walczącej z Niemcami. A co robią Narodowe Siły Zbrojne?... Mordują Polaków walczących z okupantem! Dowodów na to mamy bardzo wiele, oto niektóre z nich: Straszliwy, podstępny mord pod Borowem w sierpniu 1943r. Skrytobójcze morderstwa dokonywane na działaczach chłopskich, jak: Szwaja, Kupiec Walenty i wielu innych.(...) Musimy prawdzie spojrzeć w oczy, kto są ci ludzie, którzy mordują walczących z Niemcami Polaków. Oni pełnią tylko funkcję gestapo, służą Niemcom a nie Polsce! Niemcy przecież nigdy nie byliby w stanie zniszczyć kwiatu naszych bojowników, ulubieńców ludu, a robią to zdrajcy wolno¶ci i zaprzańcy z NSZ. Czym oni są dla nas? Tym czym sami Niemcy! – Wrogami Wolno¶ci, wrogami ludu polskiego! ¦mierć i hańba im! Dlatego Wojewódzka Rada Narodowa, oceniając całą zbrodnicza działalno¶ć Narodowych Sił Zbrojnych, piętnuje ich jako zdrajców, morderców narodu polskiego i stawia ich na równi z katami niemieckimi. NSZ rozpętały walkę bratobójczą i prowadzą ich dalej. Ginie chłop i robotnik z obydwu stron. Cieszą się z tego Niemcy, bo Polacy zamiast i¶ć razem na nich, niszczą sami siebie, a Niemiec odwieczny nasz wróg z tego korzysta.” – Ostatnie Wiadomo¶ci, R. I nr 5, 30.04.1944r., s. 1 (pismo PPR – Trzydnik, pow. Kra¶nik)[455].

Kolejny fragment pochodzi z Żołnierza Lubelszczyzny, niestety jako¶ć odbitki pozostawia wiele do życzenia, to, co nie udało się odczytać, i jest prawdopodobnie napisane znajduje się w nawiasie kwadratowym:

„ Niema prawie dnia, by nie obiegała okolicy straszna wie¶ć [o zamordowaniu] działacza, lub członka organizacji ludowej przez bandy rea[kcji i] faszystowskich siepaczy z pod znaku <Narodowych Sił Zbrojnych>. [mordy] straszne prowadzą od roku ubiegłego, kiedy pod Borowem wymordowali [cały] oddział Gwardii Ludowej. Od tego czasu prowadzą tylko podstęp na wal[ki z dzia]łaczami ludowymi, urządzają zasadzki na oddziały Armii Ludowej, [strzela]ją do jeńców sowieckich uciekających z niewoli niemieckiej. I tak po Borowie zamordowali działacza ludowego(...). Serce się kraje gdy się pomy¶li że giną Polacy z rąk [???] giną młode życia chłopskie, wszak i w Narodowych siłach [zbrojnych] większo¶ć stanowią otumanieni przez endeków/ biedni chłopi. [???] bratnie walki, zmuszają Armie Ludową do samoobrony. I tak giną [Po]lacy chłopi, a wróg przeklęty Hitler raduje serce swoje [z] trupów polskich chłopów. Wyręczają Gestapo i żandarmerię niemiecką w jej [walkach z p]artyzantami Armii Ludowej. Przywódcy endeccy z N.S.Z. cenią własny dobrobyt wyżej [nad wol]no¶c Polski. poznać szczę¶cie narodu pomagają niemcom [???] ich bić i osłabiać. by jak najrychlej pozbyć się wroga. Dla [N.]S.Z. TEN JEST WRÓG – KTO NIEMCÓW BIJE. Dlatego Lubelska Wojewódzka Rada Narodowa na swym [posiedzen]iu w dniu 13.IV.44r. powzięła uchwałę, stawiając na równym [???] N.S.Z. i siły niemieckie. Kto więc czuje, niech w porę ucieka [z Narodow]ych Sił Zbrojnych – winę zamaże walką z Niemcami w szeregach [Armii Lud]owej o Polskę Wolną, o Polskę Ludową.(...)”[456]. Mamy, więc kolejny dowód na to, że Borów był tylko początkiem oskarżeń NSZ o „współpracę, kolaborację z Niemcami”. Ale nie tylko. Był to początek oskarżenia całej „reakcji” o różne dążenia, co szczegółowo wyja¶nia fragment „Deklaracji programowej PPR – O co walczymy” z listopada 1943r. bowiem „mord borowski” znalazł swoje miejsce także tam:

„(...) W obłudne hasła demokracji reakcja polska wplotła hasła walki z komunizmem jako zadanie demokracji. Pod tym naczelnym dla całego obozu polskiej reakcji hasłem rozpala ona dzisiaj, wła¶nie dzisiaj, gdy na ziemiach polskich znajduje się jeszcze okupant hitlerowski, ogień wojny domowej. Jutro, gdy zabraknie okupanta, byłoby dla niej za póĽno zmierzyć się z siłą mas robotniczo – chłopskich. Wspólnie z okupantem jest łatwiej. Najbardziej wsteczna i plugawa ich czę¶ć wprzęgła się jawnie do walki okupanta przeciwko walczącemu narodowi. Zdrajcy ci, marząc o utworzeniu dyktatury faszystowskiej w Polsce, bojąc się gorzej [niż] ognia rosnącej siły ludu polskiego, poszli formalnie lub faktycznie na usługi Berlina, wzywając do zaprzestania walki z Niemcami i obrócenia broni przeciwko własnym braciom toczącym bój z okupantem, przeciwko Polskiej Partii Robotniczej, przeciwko żołnierzom Gwardii Ludowej, Batalionów Chłopskich, Socjalistów i innym ugrupowaniom demokratycznym. Ręce ich splamiły się już niejednokrotnie krwią najlepszych synów narodu polskiego. Plugawym dziełem tej hitlerowskiej agentury jest podstępne wymordowanie 26 żołnierzy Gwardii Ludowej oddziału im. Kilińskiego w LubelszczyĽnie, morderstwa popełnione na działaczach robotniczo – chłopskich w Mogielnicy, w Kieleckiem, w Siedleckiem i w wielu innych miejscowo¶ciach. Drugim ¶rodkiem szeroko stosowanym przez tych haniebnych pomocników hitleryzmu w rozprawianiu się z postępowymi, antyfaszystowskimi elementami robotniczo – chłopskimi jest denuncjacja ich działalno¶ci i przekonań politycznych wobec gestapo. W ten sposób sanacyjno – ozonowi i faszystowscy oprawcy wydali na ¶mierć już nie dziesiątki, ale setki szczerze oddanych sprawie robotniczo – chłopskiej działaczy niepodległo¶ciowych. Przodują w tym zbrodniczym dziele faszystowskie organizacje na czele z ONR („Szaniec”) i dawną „Falangą” i ich Narodowe Siły Zbrojne. Sekunduje im Delegatura rządu i jej Armia Krajowa. Występując pod obłudnymi hasłami demokracji i troski o przyszło¶ć narodu polskiego, sanacja stała się żandarmem i szpiclem Hitlera w walce z narodem polskim. Przy pomocy okupanta oczyszcza sobie drogę do władzy. Zamiast wojny z okupantem rozpala wojnę z narodem polskim – bratobójczą, kainową wojnę domową.(...)” [457]. Mamy tutaj kolejny dowód niedbało¶ci komunistów o fakty przy podaniu liczby osób rozstrzelanych. Przyjrzyjmy się również kolejnemu cytatowi:

„(...) W sierpniu 1943r. [reakcjoni¶ci] wymordowali siekierami pod Borowem cały oddział GL i czterech chłopów ze wsi Szczecyn i Wólka Szczecka.(...)”[458]. W tym jednym zdaniu więcej jest zakłamania niż prawdy. Pojawia się wersja o mordzie całego oddziału GL, a także przebywających tam chłopów, no i oczywi¶cie wszyscy zginęli pod ciosami siekiery.

Podsumowując publicystykę konspiracyjną PPR i GL należy podkre¶lić, iż „mord borowski” stanowił jedną z podpór propagandy komunistycznej o „złej sanacji” i „dobrych komunistach”. Wszystkie z przedstawionych tekstów różnią się między sobą jakimi¶ szczegółami z opisywanego wydarzenia. Stwarza to wrażenie, że nie jest istotne, co się wydarzyło, lecz że się wydarzyło. Ważne, że zginęli członkowie GL, pomordowani „przez rodaków” siekierą, toporem lub poprzez rozstrzelanie, jak kto woli. Nie ważne, że przynajmniej czę¶ć z nich okradała okolicznych chłopów, nie ważne, że nie uznawali legalnego polskiego rządu. Rozstrzelani pod Borowem stali się dla komunistów męczennikami. Ich ¶mierć „doskonale wpisała się” w plany PPR. Zresztą oni sami doskonale wykorzystali ten fakt, czego dowodem jest to, że do dnia dzisiejszego w historiografii polskiej wydarzenia z 9 sierpnia 1943r. figurują jako „mord pod Borowem”.

 

3.2   Wydarzenia pod Borowem w publicystyce konspiracyjnej NSZ.

 

Zupełnie inaczej całe wydarzenie przedstawiała prasa NSZ:

„(...) Z ostatniej chwili.(...) NSZ w walce z bolszewicką prowokacją. W ramach ogólnej akcji przeciwko bolszewickim oddziałom partyzanckim, działającym jako drugi okupant na polskiej ziemi, oddziały le¶ne NSZ rozbroiły i zniszczyły doszczętnie koło m. Borów w woj. Lubelskim oddział bolszewicko – komunistyczny. Na polu walki pozostało 32 zabitych bolszewików. Straty własne: 1 zabity.(...)” – „Wielka Polska” nr 42, z dn. 27.10.1943r.[459] Ta krótka informacja również nie ustrzegła się przekłamania. Można wytłumaczyć użycie w stosunku do GL-owców oraz chłopów słowa „bolszewik”, bowiem, NSZ-owcy często okre¶lali w ten sposób oddziały komunistyczne, nawet, je¶li ich „skład był polski”. Nieprawdą jest natomiast informacja, jakoby „zniszczenie” oddziału opłacili ¶miercią 1 osoby. Wiemy, że nikt z NSZ-owców nie zginął. W podobnym tonie opisano „wypadki borowskie” w „Szańcu”:

„(...)W sierpniu br. oddział le¶ny N.S.Z. zlikwidował bandę komunistyczną, dowodzoną przez majora sztabu armii sowieckiej, która ku urągowisku naszych polskich uczuć przyjęła nazwę bohatera narodowego.(...) Może kto¶ z was woli ginąć metodą katyńską z nagana w tył czaszki, albo w obozach sowieckich, albo też w komorze gazowej lub w obozach niemieckich. To już rzecz gustu. Dla nas to jednakowa przyjemno¶ć. Z Niemcami walczy cały ¶wiat. Niemcy wojnę już przegrały. Z Rosją sowiecką walczą dzi¶ tylko Niemcy. Dlatego też zlikwidowanie w Polsce agentur sowieckich [podkr. oryg.] choćby stroiły się w najpiękniejsze patriotyczno-polskie piórka - to obowiązek, to konieczno¶ć. Tego wymaga polska racja stanu.(...) Różnych musimy się chwycić sposobów - albo słowem i mocą naszej ideologii oraz odwołaniem się do wspólnoty polskiej, albo o ile zajdzie potrzeba likwidacją fizyczną. [podkr. oryg.] Im mniej będzie agentów i agentur bolszewickich, tym trudniejsza będzie działalno¶ć „sojuszników” naszych z musu. Po prostu będzie mniej znających dobrze ¶rodowiska polskie „katyniarzy”. Będzie mniej volksdeutschów na służbie Kremla. W obronie własnej mamy prawo walczyć. Jest to prawo naturalne każdego narodu.(...) Czy zatem inne metody walki w dzisiejszych warunkach obowiązują nas wobec zbrodniarzy katyńskich? Jedną miarą traktujemy naszych wrogów, którzy mają na sumieniu masowe mordy niewinnych i bezbronnych braci naszych, mordy sięgające dzisiaj już w miliony istot ludzkich. W warunkach niewoli, w warunkach kiedy wróg narzuca nam nierówną walkę - nie ma „ohydnych morderstw”. Jest tylko konieczna samoobrona. [podkr. oryg.](...)”[460].

„(...) W odpowiedzi na użyte w powyższym o¶wiadczeniu okre¶lenie “ohydne morderstwo" w stosunku do zlikwidowania oddziału komu­nistycznego pragniemy stwierdzić na podstawie zebranych materiałów prawdę o Borowie:

1. Organ Armji Ludowej “Gwardzista" z dn. 15 IX. podaje w rozkazie dowództwa wiadomo¶ć o “wymordowaniu" oddziału Gward­ii Ludowej im. J. Kilińskiego w lesie wsi Borów Kra¶nika w woj. Lubelskim. Tenże numer “Gwardzisty" ujawnia, że w oddziale znajdował się jako instruktor uczestnik walk w Hiszpanii,

2. Wiadomo¶ci z lubelszczyzny ¶wiadczą, że był to oddział czysto komunistyczny składający się głównie z desanciarzy i jeń­ców sowieckich, żydów i zwyczajnych kryminalistów. Oddział ten unikał walk z Niemcami, natomiast rabował i mordował Polaków, nie poddających się jego terrorowi.

5.                  Na powyższych podstawach stwierdzamy, że zlikwidowanie oddziału “Armji Ludowej" pod Borowem było słusznym i koniecz­nym aktem samoobrony narodowej. (...)”[461].

Widzimy zdecydowaną różnicę pomiędzy tekstami zamieszczonymi w prasie NSZ (informacja można by rzec sucha, bez żadnych emocji) i GL (gdzie widać duży nacisk kładziony na „patetyczne opisanie” rozstrzelania GL-owców). Nasze zdziwienie budzi fakt, że w czasie „zniszczenia” oddziału komunistycznego zginął 1 członek NSZ. Nie można także stwierdzić przyczyny podania takiej liczby osób zastrzelonych – 32. Te nie prawdziwe dane rzutują na rzetelno¶ć informacji podawanych przez podziemną prasę NSZ.

Wszystkie te artykuły pisane były w duchu propagandowym NSZ. Z pewno¶cią natchnieniem dla takich a nie innych wersji NSZ było zamieszanie spowodowane „wypadkami borowskimi”. Dobitnie ¶wiadczą o tym początki owych artykułów:

„(...) Organ Armii Krajowej „Biuletyn Informacyjny” z dn. 18 listopada r.b.[1943] zamie¶cił urzędowy komunikat, który brzmi:

„Komendant Sił Zbrojnych w Kraju informuje, że zostało z absolutną pewno¶cią ustalone, iż Oddziały Sił Zbrojnych w Kraju nie mają nic wspólnego z ohydnym wymordowaniem w dniu 5 sierpnia br. oddziału t. zw. Armii Ludowej pod Borowem w woj. Lubelskim.(...)”.

Należy jednak odróżnić fałszywą wersję propagandową, przygotowaną na użytek prasy, od wersji wojskowej, czego przykładem jest raport „Zęba”. Nie mniej należy podkre¶lić, że tak jak w przypadku wersji komunistycznej, tak i u NSZ-owców przebieg wydarzeń odbiegał szczegółami od tego, co wydarzyło się 9 sierpnia. Możemy jednak założyć, że „publicystyczna” wersja NSZ powstała na użytek propagandy po nagło¶nieniu „mordu” przez GL a przede wszystkim, po „potępieniu ohydnego morderstwa” przez KG AK.

 

 

 

 

 

 

 

3.3   „Mord borowski” w historiografii polskiej po 1945r.

 

Sprawa „mordu borowskiego”, była okazją do oskarżenia całej „reakcji” o wywołanie wojny domowej. Czyniono to wprost, bądĽ po¶rednio. Również oskarżenia kierowano bądĽ wobec NSZ, bądĽ wobec AK. Takim przykładem jest artykuł J. B. Garasa. Opisując GL-owców, autor twierdzi, że „ od rana 8 sierpnia przygotowywali się do spotkania z AK-owcami oraz do rozmów z nimi, do których przykładano dużą wagę. Program przewidywał żołnierski obiad obu oddziałów, omówienie wspólnych akcji przeciw okupantowi, a następnie bezzwłoczne ich wykonanie.”[462] Niestety, ze względu na brak jakichkolwiek odno¶ników, nie dowiemy się skąd autor czerpie owe informacje. Nasze zdumienie wzbudzi fakt, że ten sam autor w innej pozycji przypisze „okrutne skatowanie oraz zamordowanie 26 żołnierzy GL” oddziałowi NSZ „Zęba”[463], podpierając się już odsyłaczami. Niestety dalej powiela inne nierzetelne informacje:

„(...) Dla pozbycia się ¶wiadków swojego haniebnego czynu eneszetowcy zamordowali również czterech chłopców [sic!!! podkr. aut.] ze wsi Borów, przybyłych do gwardzistów w odwiedziny.(...)”[464]. To stwierdzenie obniża warto¶ć wszystkich pozostałych ustaleń. Jako jedyny autor podaje, że pod Borowem zginęło 4 CHŁOPCÓW [podkr. aut.], nie podając przy tym, skąd zaczerpnął te rewelacje. Jedynym wytłumaczeniem dla niego, jest błąd w druku, jednak nie ujęto tego również w erracie. Autor u¶miercił jednego z ocalałych chłopów, podając w dodatku, iż pochodzą oni z Borowa, pomimo, że w rzeczywisto¶ci pochodzili z Wólki Szczeckiej i (być może) ze Szczecyna. Autor również milczy na temat przeszło¶ci GL-owców, skupiając się na „bohaterze ludowym” – „Słowiku”. Innym przykładem wykorzystania „mordu borowskiego” do oskarżenia „reakcji” o wywołanie wojny domowej są wspomnienia, Edwarda Gronczewskiego „Przepiórka”:

„(...) Tam zatrzymał się na dzienny postój i tam został bestialsko wymordowany przez bandę reakcyjnego podziemia. Aby nie było żadnych ¶wiadków zbrodni, reakcjoni¶ci postanowili zamordować nie tylko wszystkich gwardzistów, lecz i czterech chłopów przybyłych                w odwiedziny do partyzantów.(...)”[465].

 „(...) Ubliżanie i bicie stosowane przy rozbrojeniu i ¶ledztwie stanowiło tylko wstęp do zbrodni. Po przeprowadzonym ¶ledztwie po dwu partyzantów wiązano za ręce, odprowadzano przez mostek za rzekę i rozstrzeliwano. O pro¶bach i perswazjach nie mogło być mowy. Z kierownictwem oddziału <Słowika> znajdującym się w zgrupowaniu reakcyjnym, postąpiono podobnie, z tą różnicą, że zastosowano bardziej jeszcze brutalne metody. Narzędziem mordu była nie tylko broń, użyto również toporów. Aby pogrom był kompletny i nie uchował się żaden ¶wiadek zbrodni, reakcjoni¶ci w podobny sposób postąpili z czterema przybyłymi do geelowców w odwiedziny chłopami.(...)”[466].

Mamy tutaj do czynienia z kolejnym narzędziem zbrodni – toporem. Niestety autor nie wspomina, o tym, czy był on katowski. Poza tym, „Przepiórka” początkowo u¶miercił jednego z chłopów, który ocalał, dopiero kilka zdań póĽniej przyznaje, że udało mu się uciec. Autor w ogóle nie wspomina o przeszło¶ci oddziału, ani o tym, z jakiego powodu GL-owcy zginęli. Przypomnijmy, że te wspomnienia zostały wydane w latach 1963 – 1964r., natomiast powtarza te informacje w innych swoich publikacjach[467]. Charakterystyczne jest użycie słów – „bestialsko wymordowany”, „reakcyjne podziemie”, które podkre¶lają niechęć autora do sprawców. Brak jakiejkolwiek wzmianki o przyczynie takiego postępowania „reakcji”, stwarza pozory niewinno¶ci GL-owców. Artykuł przyczynia się w ten sposób, do stanięcia czytelnika po stronie „sprawiedliwo¶ci”, zarazem piętnując karygodne postępowanie „bandy”. Jedynym usprawiedliwieniem takiego zachowania autora, jest jego zaangażowanie emocjonalne w opisywane wydarzenia. Wiemy, że pod Borowem zginął młodszy brat „Przepiórki” – Zbigniew. Podobną wersję wydarzeń podają wspomnienia Tadeusza Szymańskiego „Lis”:

„Mord pod Borowem(...) Po chwili wszyscy gwardzi¶ci zostali osaczeni i rozbrojeni przez endeków. Po dwóch wiązano rozebranych do naga, odprowadzano za rzekę, bito i lżono. Nie pomogły pro¶by, nie było dla gwardzistów lito¶ci. Nawet chłopi, którzy znaleĽli się w¶ród nich przypadkowo, poszli pod nóż katowski.(...) Nadużyto prawa go¶cinno¶ci, aby podstępem wymordować gwardzistów. Ludzie spod znaku NSZ o¶mielili się podnie¶ć rękę na swoich rodaków, jakby dając sygnał do bratobójczej walki.(...) <Słowika> i jego towarzyszy po torturach ¶cięto przyniesionymi uprzednio toporami.(...) Pan rotmistrz <Ząb> przesłał nazwiska oraz dane o zamordowanych powszechnie znienawidzonemu komendantowi posterunku policji w Go¶cieradowie, Dybowskiemu, na którego robili¶my bezskuteczny zamach. Dybowski z kolei przekazał te dane gestapowcowi Augustowi w Kra¶niku. Tak rozpoczęła się hańbiąca współpraca <Narodowych> Sił Zbrojnych z okupantem na naszym terenie, zakończona ucieczką <Zęba> do Niemców w 1944 roku.(...) Dokonali tego ci, którzy często na piersi nosili srebrne ryngrafy z matką Boską. O¶mielili się podnie¶ć bandycką rękę na rodaków, jakby dając sygnał bratobójczej walki.(...)”[468].

 Podobny schemat obserwujemy także we wspomnieniach Jana Wyderkowskiego „Grab” oraz Wacława Czyżewskiego „Im”:

„(...) Niepokojące wie¶ci o wyczynach NSZ stają się coraz częstsze; podobno szykanują,                  a nawet mordują sympatyków i członków PPR i GL.(...) Nietrudno było wywnioskować, czyich interesów bronią NSZ. Ujawnili, w czym widzą przyszło¶ć Polski: w dworach szlacheckich i magnackich, w fabrykach w ręku kapitalistów, w ¶cisłym powiązaniu całej reakcji. Ryngrafy z wizerunkiem Matki Boskiej, noszone ostentacyjnie na piersiach, były symbolem wykorzystywania przez nich do swej antynarodowej polityki nawet religii, co miało na celu wprowadzenie w błąd prostych ludzi. (...) NSZ-owcy powiązali gwardzistów <Słowika> sznurami, po dwóch, po czym bestialsko wymordowali, wielu odcięto toporami głowy.(...)[469];

(...) Jak wynika z dokładnych relacji bezpo¶rednich ¶wiadków mordu, eneszetowcy najpierw pod pozorem uzgodnienia szczegółów wspólnej akcji zaprosili gwardzistów z oddziału im.            J. Kilińskiego do swojego obozu, poczęstowali nawet swoim partyzanckim posiłkiem,                   a następnie w podstępny sposób rozbroili ich. Rozebranych do naga rozstrzeliwali na miejscu potem kolejno nad przygotowanym zawczasu dołem, który stał się zbiorowa mogiłą. Oprócz 26 gwardzistów zamordowano także 4 chłopów ze wsi Borów, którzy przyszli do naszego oddziału, by przypatrzeć się partyzantom i – w czym można – pomóc. Zginął także członek dowództwa okręgu <Sęp> oraz oficer polityczny, były uczestnik wojny domowej                         w Hiszpanii, <Stanis> - Głuchowski z Warszawy. Sępa i Głuchowskiego pozbawiono życia metodą i¶cie katowską, ¶cinając im toporem głowy na pniaku. Sam dowódca oddziału im.             J. Kilińskiego, Stefan Skrzypek – <Słowik>, nie od razu został pozbawiony życia. Zabrano go żywego i póĽniej dopiero zamordowano go gdzie¶ na terenie Kielecczyzny. Prawdopodobnie chcieli przedtem wydobyć z niego zeznania, zdobyć jakie¶ wiadomo¶ci dotyczące rozwoju naszej organizacji. A może tylko w bardziej wyrafinowany sposób zem¶cić się za to, że wraz ze swym bratem, Władysławem, wystąpił z ZWZ, przechodząc w szeregi GL? Organizatorzy mordu pod Borowem usiłowali zatrzeć wszelkie ¶lady. Tylko dlatego zapewne we wspólnej         z partyzantami mogile znaleĽli się czterej niewinni i przypadkowo w oddziale znajdujący się chłopi, żeby nie pozostali żadni ¶wiadkowie kainowej zbrodni.(...)”[470].

Charakterystyczny jest również tytuł rozdziału: „Kainowa Zbrodnia”[471]. Niestety, podobnie jak w poprzednich przypadkach, autor nie podaje Ľródła owych „rewelacyjnych wspomnień”. Widzimy powoli pewien schemat, który tworzony był przez historiografię komunistyczną. Na oddział GL, podstępnie napadł oddział „reakcji”, bądĽ to AK, bądĽ to NSZ, który w okrutny sposób wymordował siekierami, lub toporami, ostatecznie przez rozstrzelanie niewinnych „partyzantów” oraz chłopów „przypadkowo” tam przebywających. Był to początek wojny domowej rozpętanej i prowadzonej przez polskich „reakcjonistów”. Doskonale w ten schemat wpisują się wspomnienia zarówno „Lisa”, „Graba” oraz „Ima”. Pewne podobieństwo pomiędzy autorami, wynika prawdopodobnie stąd, że wszyscy trzej oparli swoje prace na opowie¶ci „Koli”, jednego z tych, który przeżył egzekucję. Nie należy zapominać o wspomnieniach Mieczysława Moczara „Mietek”, który również pisze o „ohydnej zbrodni – mordzie pod Borowem”[472]. Ostatnie, opisywane przez nas wspomnienia należą do Gustawa Alef – Bolkowiaka:

„(...) Narodowe Siły Zbrojne skierowały cały swój wysiłek na walki bratobójcze w imię obrony Polski przed komunizmem. W tym samym czasie, gdy łuny nad Lubelszczyzną mówiły całemu ¶wiatu, że Polska walczy, doszła do nas straszna, wprost nie do wiary wiadomo¶ć o mordzie pod Borowem. 9 sierpnia 1943 roku w lesie koło Borowa pod Kra¶nikiem oddział NSZ pod dowództwem <Zęba>, podający się za AK, wymordował podstępnie dwudziestu sze¶ciu gwardzistów z oddziału GL im. Kilińskiego wraz ze znajdującymi się w go¶cinie u partyzantów trzema chłopami, mieszkańcami okolicznych wsi.(...) Gdy gwardzi¶ci, zaproszeni na wspólną partyzancką kolację, znajdowali się                  w obozowisku rzekomych przyjaciół, zostali otoczeni i wycięci w pień. Jedynie dwóm udało się uciec. Wiadomo¶ć ta wstrząsnęła nami. Rwali¶my się do odwetu. Do spokoju doprowadził nas głos partii.(...)”[473].

Jedna z najciekawszych wersji opisywanych zdarzeń, należy do autorów kroniki PPR. Otóż, znajdziemy tam informację, że:

„(...) Eneszetowcy, podając się za członków AK, przybyli do oddziału GL pod pretekstem przeprowadzenia rozmów w sprawie wspólnej walki z okupantem. Podczas rozmów zdradziecko ostrzelali partyzantów, dając w ten sposób sygnał ukrytemu w pobliżu oddziałowi NSZ, który bestialsko wymordował 26 gwardzistów i 4 miejscowych chłopów, krewnych geelowców, przybyłych do oddziału. Ciała zabitych straszliwie zmasakrowano; toporami odrąbywano głowy i ręce.(...) Mord pod Borowem stanowił jedną z prób rozpętania wojny domowej, którą siły reakcyjne chciały narzucić PPR i GL.(...)”[474].

Można ¶miało stwierdzić, że owi autorzy pu¶cili wodze fantazji. Nie ważne jest dla nich to, że to, co napisali nie pokrywa się z rzeczywisto¶cią. Ważne, że pokazuje „prawdziwe oblicze reakcji” a zarazem było zgodne z „linią partii”. Nie trzeba chyba dodawać, że nie znajdziemy tam żadnych odsyłaczy Ľródłowych. Równie ciekawy opis podaje inne opracowanie komunistyczne:

„(...) Latem i jesienią 1943r. miała miejsce nowa wielka fala nagonki politycznej i terroru przeciwko działaczom PPR, GL i RPPS, jak również przeciwko radykalnym działaczom ruchu ludowego. Rezultatem tej nagonki była seria mordów bratobójczych, dokonywanych przez NSZ i niektóre oddziały AK na działaczach PPR i RPPS oraz na żołnierzach Gwardii Ludowej. Najbardziej jaskrawym przejawem tego terroru faszystowskiej rodzimej reakcji był mord pod Borowem (pow. Kra¶nik, woj. Lubelskie), gdzie 9 sierpnia 1943r. oddział NSZ pod dowództwem Leonarda Zdanowicza (<Zęba>) wymordował zwabiony podstępnie na rzekome pertraktacje oddział GL składający się z 26 gwardzistów oraz 4 miejscowych chłopów. Żołnierzy GL i chłopów zabito w bestialski sposób, odcinając im toporami głowy i straszliwie masakrując zwłoki. Mord pod Borowem odbił się szerokim echem nie tylko w całym kraju, lecz również poza jego granicami i został potępiony przez wszystkie uczciwe, demokratyczne siły narodu. Mimo to Komendant Główny AK wydał w dniu 15 wrze¶nia 1943r. specjalny rozkaz w sprawie tępienia bandytyzmu, w którym nakazywał likwidowanie tzw. <band wywrotowych> na równi z likwidowaniem band rabunkowych.(...)[475].

Mamy tutaj dowód na to, że ¶mierć GL-owców była wykorzystana propagandowo do oskarżenia całej „reakcji” o wywołanie oraz kontynuowanie wojny domowej. Przyjęcie tego słownictwa, dawało komunistom mandat legalizmu. Wła¶nie o to chodziło. Oczywi¶cie nie ma słowa o tym, że komuni¶ci również, je¶li nie przede wszystkim, dopuszczali się „mordów bratobójczych”. Słowa te potwierdzają publikacje M. Wieczorka oraz E. Olszewskiego:

„(...) Rozwinięta została również akcja terroru fizycznego – mordów bratobójczych – prowadzona przez siły skrajnej prawicy, przede wszystkim przez Narodowe Siły Zbrojne. Szczególnie gło¶nym echem odbił się mord pod Borowem w pow. kra¶nickim, gdzie w nocy         z 8 na 9 sierpnia 1943r. oddział NSZ pod dowództwem „Zęba” – Aleksandra Zdanowicza wymordował w bestialski sposób 29 gwardzistów z oddziału GL im. Jana Kilińskiego. Wbrew oczekiwaniom sił reakcyjnych PPR przeciwstawia się próbom rozpętania walk bratobójczych.(...)”[476].

„(...) Najbardziej jaskrawym przejawem terroru stosowanego przez rodzimą reakcję był mord pod Borowem w powiecie kra¶nickim, gdzie 9 sierpnia 1943r. oddział NSZ pod dowództwem Leonarda Zdanowicza <Zęba> wymordował zwabiony na rzekome pertraktacje oddział GL im. J. Kilińskiego pod dowództwem Stefana Skrzypka <Słowika>. W oddziale znajdowało się 28 gwardzistów i 4 chłopów przybyłych w odwiedziny do partyzantów. Z masakry uratowało się tylko 3 partyzantów.(...)”[477].

Podobnie jak w wielu innych przypadkach, tutaj także autorzy nie podają pochodzenia informacji o ¶mierci GL-owców lub wskazują Ľródła po¶rednie (wspomnienia „Przepiórki”). Byłoby to o tyle istotne, że M. Wieczorek pisze, że GL-owcy zginęli w... nocy! Ciekawe jest natomiast, że znajdziemy odsyłacz do rozkazów Dowództwa Głównego GL, mówiących o „przeciwstawieniu się mordom bratobójczym”. Należy także podkre¶lić, że całe wydarzenie było pretekstem do wywołania nagonki wobec NSZ. Trwa ona w niektórych kręgach po dzień dzisiejszy. Przykładem, który można tu wymienić jest zbiór wspomnień GL-owców. Pada tam charakterystyczne zdanie:

„Mord pod Borowem, dokonany przez bandytów z NSZ, obudził czujno¶ć gwardzistów wobec faszystów polskich.”[478] Wła¶nie po sierpniu 1943r. NSZ –owcy dostali nowe okre¶lenie: „faszy¶ci” lub „polscy faszy¶ci”. Od tego momentu epitet ten praktycznie nie zniknie z publikacji komunistycznych, za¶ sami NSZ-owcy staną się jednymi z najbardziej prze¶ladowanych żołnierzy polskiego podziemia. Przez cały okres PRL był swojego rodzaju symbolem „walki bratobójczej”. Schemat ten był powielany przy okazji kolejnych „rocznic mordu borowskiego” czego przykład mamy w „Trybunie Ludu” z 1963r.:

„W tym roku mija XX rocznica wielkiej tragedii, znanej w historii jako <mord pod Borowem>. 9 sierpnia 1943r. przestał istnieć oddział GL, zwabiony podstępnie i wymordowany przez oddział NSZ <Zęba>, w celu rzekomo walki z Niemcami. Zginęło wówczas 28 gwardzistów i 3 miejscowych chłopów [por. artykuł poniżej !!!].”[479];

„ 9 sierpnia 1943r. dochodzi do jednej z najhaniebniejszych zbrodni. W tym dniu 50 zbirów z NSZ nawiązało rozmowy z oddziałem GL im. J. Kilińskiego w celu wspólnej walki z Niemcami. Nie podejrzewających podstępu Gwardzistów znienacka napadnięto i w bestialski sposób wymordowano. Zginęło w tym dniu 26 gwardzistów oraz 4 miejscowych chłopów [por. artykuł powyżej!!!] z pobliskiej wsi, którzy przyszli do oddziału by zobaczyć polskie wojsko. Rannych bandyci dobili siekierami, niszcząc w ten sposób oddział szczególnie wsławiony w bojach z Niemcami.”[sic!!!][480];

„ W XX rocznice mordu borowskiego, na miejscu zbrodni odbyła się rocznicowa uroczysto¶ć. Uczestniczyli w niej m.in.: sekretarz KW PZPR, przewodniczący prezydium WRN, radca ambasady ZSRR, członkowie ZBOWiD oraz inni. Uroczysto¶ć zgromadziła tysiące osób”[481]. Już na pierwszy rzut oka widzimy sprzeczno¶ć w artykułach z jednej gazety, ba, nawet z ciągu kilku dni! Dlaczego? Wytłumaczenie jest tylko jedno. Otóż, mało kto przywiązywał wagę do „szczegółów mordu”, ważne natomiast było to, że zginęli członkowie GL. Jak ważny był ów „symbol”, ¶wiadczy ranga osób, które były na „uroczysto¶ci” oraz „tysiące osób”, które również uczestniczyły w tym wydarzeniu. Należy również zwrócić uwagę na jeden z artykułów Stanisława Styka:

„(...) Oddział <Słowika> oczekiwał na podjęcie zrzutu broni i sprzętu z ZSRR.(...) Pojmanych gwardzistów poddano przesłuchaniom, podczas których stosowano wymy¶lne metody. Uciekło jedynie 3 partyzantów: <Kuropatwa>, <Ada¶>, <Kola>.(...) Zdobyte przed pomordowaniem gwardzistów informacje NSZ-owcy przekazali swoim przełożonym oraz hitlerowcom w celu aby faszy¶ci na tej podstawie mogli likwidować rodziny pomordowanych i innych członków lewicy. Był to pierwszy bratobójczy mord w Lubelskim, potem były Owczarnia [sic!!!], Stefanówka [sic!!!].(...)[482].

O ile początek artykułu jest „regułą” je¶li chodzi o przedstawianie sprawy Borowa, to już zakończenie jest rewelacyjne. Oskarżenie „reakcji” o mordy bratobójcze pod... Owczarnią czy Stefanówką zasługuje na „uznanie” pod względem propagandowym. Przypomnieć należy, że zarówno pod Owczarnią jak i Stefanówką zginęli partyzanci tylko, że... z AK!!! To oddziały AL („Cienia”) odpowiadały za wymordowanie kilkudziesięciu AK-owców. Z całą odpowiedzialno¶cią można stwierdzić, że komuni¶ci odnie¶li propagandowe zwycięstwo. Dlaczego? Otóż rzucone hasło „bratobójczy mord pod Borowem”, zostało przyjęte przez historiografię polską i trwa do dzisiaj w literaturze faktu. ¦wiadczą o tym następujące pozycje:

Ø      Jana Rzepeckiego (wspomnienia byłego AK-owca!!!)[483];

Ø       Albina Koprukowniaka („NSZ-owcy w podstępny sposób wymordowali 26 gwardzistów... Mord pod Borowem miał na celu nie tylko fizyczne wyniszczenie oddziału partyzantki <komunistycznej>. Chodziło o torpedowanie, o niedopuszczenie do współpracy z PPR innych organizacji. Zbrodnia dokonana pod Borowem przyjęta została z oburzeniem przez opinię społeczną, działalno¶ć NSZ spotkała się z potępieniem.”)[484];

Ø       J. Pawłowicza („Polscy faszy¶ci wymordowali siekierami 26 gwardzistów i 4 chłopów z pobliskiej wsi.”)[485];

Ø       Z. J. Hirsza („9 sierpnia w lesie koło wsi Borów oddział NSZ..., w sile 50 osób, uzbrojony w 4 rkm i ckm dokonał okropnego mordu na 26 gwardzistach z oddziału im. Kilińskiego i 4 chłopach, współpracownikach GL.”)[486];

Ø       Jana Naumiuka[487];

Ø      J. J. Tereja („bestialski mord z 9 sierpnia 1943r. na 26 gwardzistach z oddziału GL im. J. Kilińskiego i czterech bezbronnych chłopach, którzy do niego przybyli”)[488];

Ø       Ryszarda Nazarewicza[489];

Ø       Krystyny Kersten[490];

Ø       Edwarda Duraczyńskiego („Szczególnym echem rozległ się jednak mord popełniony przez oddział NSZ 9 sierpnia 1943r. pod Borowem na 26 gwardzistach i 4 mieszkańcach tej wsi.”)[491];

Ø       artykuły: Z. Mańkowskiego[492], Krzysztofa Komorowskiego (pisze on m.in.: „spo¶ród wielu ich haniebnych wyczynów [NSZ – przyp. aut.] bestialstwem wyróżnił się mord pod Borowem”)[493] oraz jego współczesna monografia o NSZ, w której w odniesieniu do Borowa, używa sformułowania „eneszetowska zbrodnia”[494].

Innym przykładem propagandy poborowskiej jest anonimowy, „rocznicowy” artykuł wydrukowany w Tygodniku Nadwi¶lańskim:

„ W pobliżu Borowa (gm. Annopol), w miejscu upamiętniającym zamordowanie 26 członków GL i czterech współpracujących z nimi chłopów [sic!] przez oddział NSZ, odbyła się pokojowa manifestacja. 9 sierpnia 1944r. [sic!], oczekujący na zrzut radzieckiej broni oddział GL, im. Kilińskiego pod dowództwem Jana [sic!] Skrzypka, ps. Słowik, próbował nawiązać kontakt ze stacjonującym w pobliżu oddziałem NSZ dowodzonym przez Leonarda Żubra-Zdanowicza [sic!!!] ps. Ząb. Doszło do spotkania w trakcie, którego gwardzi¶ci zostali otoczeni, rozbrojeni i rozstrzelani. Był to pierwszy tego typu bratobójczy mord na ziemi lubelskiej, dokonany przez współpracujące z najeĽdĽcą hitlerowskim Narodowe Siły Zbrojne.(...)[495]. Jedynym wyjątkiem pisania innego przebiegu wydarzeń pod Borowem jest wydana „w drugim obiegu” książka – wspomnienia Piotra WoĽniaka. W przedmowie autor podpisujący się „Jaszczur” pisze:

„(...) NSZ to <antykomunistyczne bestie>. Też są <dowody>: <mord pod Borowem>”. Banda NSZ wymordowała tam 27 tzw. partyzantów z GL. „Tak zwanych” – gdyż była to zbieranina  kryminalistów, wymuszających od ludno¶ci haracze, siejących terror, gwałcących i rabujących co popadło. Po ostrzeżeniu ów „batalion im. Kilińskiego” rozhulał się jeszcze bardziej. Chłopi nie chcieli wzywać Niemców – wezwali nas. Sądów polskich wówczas nie było. Pozostał samosąd. (...) Dałby Bóg, bym dożył dni, gdy o tych sprawach pisać się będzie i mówić bez żadnych zahamowań.(...)”[496] Wg M. J. Chodakiewicza owym „Jaszczurem” jest Kazimierz Poray – Wybranowski „Kret”, uczestnik wydarzeń.

Podsumowując ten rozdział w historiografii polskiej, stwierdzić należy, że propaganda komunistyczna odniosła zwycięstwo. „Mord borowski” przyjął się w literaturze faktu. Jak przekonali¶my się naocznie, błędy popełniane przez współczesnych historyków dyskwalifikują je jako wiarygodne w odniesieniu do „wydarzeń borowskich”. Różne liczby zabitych GL-owców, przekręcanie nazwisk NSZ-owców, przypisywanie „mordu” AK-owcom to podstawowe zarzuty stawiane autorom opisywanych publikacji.  

 

3.4           Sprawa borowska w historiografii emigracyjnej.

 

Pierwsze, powiedzmy w pełni profesjonalne (choć oparte głównie na wspomnieniach „Zęba”) podej¶cie do tego tematu, wykazał emigracyjny historyk Lesław Jurewicz. W swojej książce rozpatruje wypadki borowskie w kategorii: albo zbrodnia albo początek wojny domowej. Po raz pierwszy do głosu doszli ci, którzy nie mogli tego zrobić w kraju. Mowa jest oczywi¶cie o mjr „Zębie”, z którym autor przeprowadza rozmowę. Po raz pierwszy rozpatrzono sprawę wydania wyroku oraz wykonania egzekucji pod względem prawnym. Można nawet powiedzieć, że to wła¶nie jest przedmiotem owej lektury. Była to pierwsza, choć emigracyjna, próba przełamania „monopolu” komunistów na przedstawienie wydarzeń[497]. Innym przykładem „nie-komunistycznego” a zarazem emigracyjnego podej¶cia do wydarzeń z 9 sierpnia, jest monografia Zbigniewa S. Siemaszko. Autor przytacza tam fragment listu ppłk. Boguszewskiego – szefa Oddziału III sztabu NSZ (jemu podlegały wszystkie oddziały AS od lipca do grudnia 1943r.):

„(...) Akcja pod Borowem miała miejsce 9 sierpnia 1943 roku. Taka jak pisałem [w Zeszytach do historii NSZ] było tam kilku Polaków z GL, kilku polskich Żydów lecz dowódcą był oficer sowiecki, radiotelegrafista sowiecki i gros szeregowych – sowieckich żołnierzy. Uciekł tylko radiotelegrafista i tu cały kłopot. On meldował nie do polskiego podziemia komunistycznego, lecz do swoich przełożonych w Rosji. Stąd natychmiastowa interwencja Stalina u Churchilla <o mordowaniu żołnierzy sowieckich przez polskich bandytów>, stąd interwencja N. Wodza u dowódcy AK, stąd interwencja dowódcy AK u dowódcy NSZ, stąd dochodzenia. Dochodzenia wykazały, że decyzja dowódcy okręgu Lublin i jego szefa AS [Zęba] o konieczno¶ci zlikwidowania szkodliwej bandy była słuszna. Dowódca AK przyjął to ostatecznie do wiadomo¶ci i na tym sprawa zakończyła się. Wiemy, że dowódca AK meldował do Londynu o wyniku dochodzenia w formie pozytywnej dla NSZ.(...)”[498].

W podobnym tonie wyrażają się wspomniane „Zeszyty do historii NSZ”. Autor pisze w nich, że oddział partyzancki „Stepa” wybił oddział GL im. Kilińskiego liczący 30 ludzi, „wyłącznie Rosjan i Żydów”. Dalej pisze, że „oddział ten wg otrzymanych meldunków miał za zadanie rozbicie <eneszetowej bandy Zęba>”.[499]

Więcej wyja¶nień wydarzeń spod Borowa zawiera list St. Żochowskiego do paryskiej „Kultury”. Autor tłumaczy takie postępowanie „Zęba”. Powołuje się między innymi na art. 93 K.K oraz art. 34 K.K., które to artykuły oddział „Słowika” naruszył. Poza tym zabicie GL-owców „zmniejszyło” przyszłe szeregi UB, była to zarazem akcja prewencyjna, która zapoczątkowała długotrwałą wojnę domową. Żochowski uważa, że jako działanie uprzedzające atak nieprzyjaciela był to czyn moralnie usprawiedliwiony. Podnoszona jest również kwestia legalno¶ci postępowania „Zęba”. Autor słusznie twierdzi, że tylko AK miało mandat legalnego egzekutora praw RP. Działanie „Zęba” okre¶lone zostało jako „pełnienie funkcji egzekutora praw na ochotnika, bowiem na miejscu nie było żadnego przedstawiciela AK. „Ząb” w skrajnej formie wykonał to, co nakazywało prawo: za zdradę kara ¶mierci. Wybrany został wariant odpowiedzialno¶ci zbiorowej. Nie oszczędzono ani partyjnych prowodyrów ani omamionych szeregowców.[500] Tutaj należy dodać, że jakkolwiek struktury AK istniały w Borowie, to nie dysponowały takimi siłami, by móc zlikwidować oddział „Słowika”. Tylko „Ząb” dysponował odpowiednimi siłami do wykonania takiego zadania. Możemy w tym miejscu postawić hipotezę, że AK-owcy faktycznie poprosili „Zęba” o pomoc, na co on się zgodził. Niestety nie jeste¶my w stanie stwierdzić prawdziwo¶ci tej hipotezy. W podobnym tonie do Żochowskiego, wypowiada się Władysław Marcinkowki. Na łamach paryskich „Zeszytów historycznych” stwierdził:

„(...) Likwidacja band rosyjskich i komunistycznych leżała w interesie Polski. Tak na początku oceniano Borów przez czynniki <miarodajne> a dopiero gdy okazało się, że to akcja NSZ ocenę tego wydarzenia stanowiło słowo mord.(...)”[501].

Zwraca uwagę fakt, że zaczęto dostrzegać zmiany stanowiska KG AK wobec „mordu borowskiego”. Z pewno¶cią miało to wpływ na pewien mit „mordu”, który trwa do dnia dzisiejszego.

Widzimy, więc, że nawet w ¶rodowisku NSZ krążyły fałszywe, czy też nie pełne informacje na ten temat. Interwencja Stalina u Churchilla była spowodowana interwencją polskich komunistów a nie ucieczką „sowieckiego radiotelegrafisty”. Nie możemy jednakże wykluczyć, iż który¶ z ocalonych GL-owców nie był radiotelegrafistą.

 

3.5           Sprawa borowska w historiografii polskiej po 1989r.

 

Mimo przeobrażeń politycznych po 1989r., sprawa wydarzeń pod Borowem w większo¶ci publikacji dalej była przedstawiana podobnie. Przykładem będzie tutaj artykuł Stanisława Styka[502]. Pisze on, że oddział „Słowika” postanowił nawiązać kontakt z „polskim oddziałem partyzanckim”. Dalej pisze, że „zaproponowano wspólne spotkanie, celem omówienia współpracy bojowej i ewentualnej samoobrony partyzantów i ludno¶ci cywilnej przed Niemcami”. Autor nie omieszka opisać partyzantów z „sąsiadującego oddziału”:

„Partyzantcy <go¶cie> byli w mundurach Wojska Polskiego. Na czapkach mieli orzełki                z koroną i na piersiach ryngrafy z Matką Boską Częstochowską. Eneszetowcy rozbroili dowódcę oddziału GL por. <Słowika> i towarzyszących mu gwardzistów goszczących w ich oddziale jak również pozostałych bez dowódcy gwardzistów, a następnie dokonali potwornego mordu.” Oczywi¶cie ¶mierć nie nastąpiła szybko:

„Rozbrojonych i rozebranych do bielizny gwardzistów, eneszetowcy przywiązali sznurami do drzew. Przesłuchujący ich oficerowie eneszetowcy w mundurach wojskowych polskich, niemieckich, stosowali bardzo wymy¶lne tortury, aby wymusić zeznania od swych ofiar. Nad wszystkim oczywi¶cie czuwał „samozwańczy major <Ząb>”.

Jak zauważa autor „morderstwo gwardzistów” nie było przypadkiem, bowiem jeszcze w lipcu „Ząb” odbywał „wspólne spotkania z Niemcami i policją granatową”, których celem było zwalczanie lewicy. Aby jeszcze bardziej skompromitować NSZ-owców, Styk pisze, że po egzekucji na jej miejsce – „do lasu koło Borowa przyjechało gestapo z Kra¶nika razem z sierżantem policji granatowej Dybowskim”. Autor „morderców spod Borowa” nie waha się skomentować całego wydarzenia, posługując się jednakże, innymi osobami:  

„Zbrodnia ta wywołała oburzenie społeczeństwa polskiego. Szczególnie piętnowali tę zbrodnię partyzanci polscy: gwardzi¶ci, bechowcy i akowcy, a nawet szeregowi członkowie NSZ”[503]. Nigdzie nie pada jakakolwiek wskazówka odsyłająca do Ľródła. Można z tego zrozumieć, że autor czuł się na tyle autorytetem w tej sprawie, iż nie potrzebował „podpórki”. Przypomnijmy, że oczywi¶cie autor nie brał udziału w opisywanych wydarzeniach. Inną „ciekawą” publikacją, a zarazem niedawno wydaną są wspomnienia Stanisława Młynarskiego. „Oczywi¶cie” widać w niej powielenie schematów i mitów, narosłych wokół Borowa:

„(...) Oddział <Słowika> wkrótce po zorganizowaniu oczekiwał na zapowiadany zrzut broni w lesie pod Borowem gm. Annopol. Tam napotkał go tragiczny los, gdyż w dniu 9.8.1943 roku został prawie doszczętnie wymordowany przez bandę narodowych sił zbrojnych, dowodzoną przez A. Zub – Zdanowicza. NSZ-owcy w i¶cie faszystowski sposób zamordowali wówczas 26 gwardzistów i kilku chłopców, którzy wraz z partyzantami oczekiwali na zrzut.(...) Zbrodnia ta miała na celu odstraszenie terenowych działaczy SL <Roch> i innych organizacji konspiracyjnych od współpracy z PPR. Aby temu zapobiec KO PPR wydał odezwę do chłopów i inteligencji. W tej tre¶ci czytamy: <...Nie dajmy się zastraszyć pańskim psom, które nam dzi¶ wydały bratobójczą walkę. Wszyscy zdolni do noszenia broni wstępujcie w szeregi partyzanckie GL i BCh. Braterska współpraca GL i BCh niech porwie cały naród.> Odezwa ta odbiła się gło¶nym echem na terenie całego województwa oraz przyczyniła się do podjęcia przez działaczy SL <Roch> i d-ców BCh okre¶lonych decyzji organizacyjnych i partyjnych, sprzyjających tworzeniu się <Demokratycznego Frontu Walki> z okupantem.(...)”[504]. Inną współczesną publikacją, mówiącą o „bratobójczym mordzie” jest książka Ryszarda Nazarewicza[505]. Pada w niej wiele niesprawdzonych, bądĽ przekłamanych informacji, takich choćby jak ta:

„(...) Józef Lisek został w czerwcu 1943 skazany przez władze GL za bandytyzm na ¶mierć i stracony. Czę¶ć <liskowców> rozpierzchła się, a czę¶ć przeszła do NSZ na czele z <Orłem> (Marianem Młynarskim) i wyróżniła się zabijaniem ludzi lewicy. Oddział GL im. Kilińskiego sformowany został póĽniej, w lipcu 1943r. i składał się z ochotników spo¶ród młodzieży chłopskiej z Kra¶nickiego.(...) Oskarżenie ofiar zbrodni pod Borowem o bandytyzm,(...) nie ma żadnych podstaw realnych, ma za¶ na celu usprawiedliwienie katów(...)”[506]. Autor nic nie wspomina o tym, że czę¶ć spo¶ród „Liskowców” należała do oddziału „Słowika”, co pokazuje niniejsza praca. Zamiast tego mamy informację o tej grupce byłych „Liskowców”, którzy pod dowództwem „Orła” wstąpili do NSZ. Może to ¶wiadczyć o nie przypadkowej manipulacji faktami, które mają nas przekonać, że to NSZ-owcy przejęli dawną grupę rabunkową. Autor także nic nie wspomina o odno¶nikach do pozostałych wiadomo¶ci, co redukuje owe informacje do rangi opracowania a nie Ľródła. Innym przykładem braku rzetelno¶ci u autora jest następująca informacja:

„(...) W opisie zbrodni borowskiej fałszywie zatytułowanym <Starcie pod Borowem> do nazwiska Skrzypka [M. Zaborski – przyp. aut.] dodaje epitet <dezerter>. Nie wspomina natomiast, że sprawca masowego mordu Zub-Zdanowicz,(...), będąc zrzuconym do dyspozycji AK, został przez komendanta Okręgu AK Lublin płka Kazimierza Tumidajskiego oceniony jako <ptaszek, dezerter>(...)”. Ponieważ Skrzypek należał wcze¶niej do ZWZ – AK, jego przej¶cie do GL można z całą pewno¶cią nazwać dezercją, tym bardziej, że nikt nigdy nie oczy¶cił go z tego zarzutu. Przypomnijmy, że GL jako wojskowa przybudówka PPR nie uznawała jedynego legalnego rządu polskiego w Londynie. To wystarczający argument za uznaniem zachowania „Słowika” za dezercję. Autor dopuszcza się kolejnej manipulacji, w twierdzeniu jakoby „Ząb” był dezerterem. Przypomnijmy, że czę¶ć AK-owców (m.in. płk Tumidajski) traktowała jego zachowanie za zdradę, choć na pewno nie taką jak przej¶cie do komunistów. Autor powinien jednak wiedzieć, że „Ząb” został oczyszczony z zarzutu dezercji przez Sąd Polowy II Korpusu[507]. Oczywi¶cie propagandowa wersja komunistów istnieje dalej w ¶wiadomo¶ci wielu ludzi, czego przykładem są artykuły w prasie lewicowej np.: w „Trybunie”, która powiela schemat z wersją zrzutu dla komunistów[508], czy też w „Głosie Kombatanta Armii Ludowej”. Tu warto zacytować oficjalne „stanowisko” byłych żołnierzy GL:  

„(...) 9 sierpnia 1943 roku w lesie koło wsi Borów pow. Kra¶nik wymordowany został podstępnie oddział partyzancki GL im. J. Kilińskiego, dowodzony przez Stanisława [sic! Stefana] Skrzypka ps. <Słowik>. Bestialskiego mordu na 19 gwardzistach [sic!] i czterech miejscowych rolnikach [sic!], dokonał oddział SNZ pod dowództwem Leonarda Zub – Zdanowicza ps. <Ząb>. Uratowało się brawurowa ucieczką tylko trzech gwardzistów i jeden rolnik [sic!]. Ten bestialski mord (ofiary rąbano siekierami) pod Borowem na żołnierzach GL był jednym z licznych przejawów bratobójczych walk i bezwzględnego zwalczania sił lewicy przez skrajną prawicę polską. Mimo bezwzględnego potępienia przez polską i ¶wiatową opinię publiczną mordu w lesie pod Borowem i jednocze¶nie walk bratobójczych, Komendant Główny AK gen. T. Bór-Komorowski, wydał 15 wrze¶nia 1943r. rozkaz, nakazujący w ¶cisłej konspiracji likwidowanie tzw. band wywrotowych – a zwłaszcza ich przywódców i agitatorów – i wyraĽnie zalecający kontynuowanie bratobójczej wojny domowej.”[509];

„(...) 9 sierpnia 1943r. oddziały NSZ dowodzone przez szefa Akcji Specjalnej „Zęba” – Leonarda Zdanowicza – w lesie pod wsią Borów pow. Kra¶nik, w podstępny sposób otoczyły oddział partyzancki GL im. Jana Kilińskiego, zwabiony na rzekome pertraktacje. Zamordowanych zostało tego dnia w wyjątkowo bestialski sposób 26 żołnierzy GL z dowódcą por. Władysławem Skrzypkiem ps. „Słowik” [sic!!!] i 4 miejscowych rolników, przebywających w go¶cinie u partyzantów GL.”(...) Te ohydne bratobójcze mordy, wstrząsnęły społeczeństwem w okupowanym kraju. Zwłaszcza ohydny mord w lesie pod Borowem , który wywołał reperkusje międzynarodowe. Winston Churchill tłumaczył się z tego Stalinowi, a gen T. Bór-Komorowski i rząd londyński Churchillowi. Wydawała się, że Komenda Główna AK i Delegatura Rządu na Kraj jednoznacznie je potępią. Stało się co¶ wręcz odwrotnego.(...)”[510]

Przekłamania zdarzały się także w literaturze NSZ-owskiej. Takim przykładem jest wzmianka we wspomnieniach Stanisława Żochowskiego, jakoby „Słowik tropił i otoczył oddział Zuba, by go zlikwidować”[511]. Niestety autor nie podaje skąd zaczerpnął informacje o planach niechybnej likwidacji oddziału „Zęba”. Fakt ten nie ma zbyt dużo wspólnego z odzwierciedleniem zaistniałych wydarzeń, bowiem nigdzie nie znajdziemy takiego rozkazu, możemy się tego jedynie tego domy¶lać. Być może w ten sposób autor, mówiąc nie prawdę usiłował zrehabilitować „Zęba” za wydanie wyroku i egzekucję GL-owców. Jeden z pierwszych przykładów odkłamania „oficjalnej” wersji wypadków borowskich był artykuł M. J. Chodakiewicza[512]. Jako jeden z pierwszych ujawnia bandycką przeszło¶ć czę¶ci rozstrzelanego oddziału, a mianowicie dawnych członków oddziału „Liska”, który również przez kilka miesięcy należał do GL. Również tutaj, po raz pierwszy znajdujemy próbę prawnego podej¶cia zarówno do wydania wyroku jak i do wykonanej egzekucji. Niestety słabo¶cią jest brak odsyłaczy Ľródłowych, choć nie stanowi to dla nas problem, ponieważ występują one u tego samego autora w innej publikacji. Co prawda sprawa Borowa pełni tam funkcję raczej epizodyczną, jakkolwiek tekst ten, stanowi ważne Ľródło na drodze odkłamania wydarzeń z przeszło¶ci[513]. Należy jednak dodać, że rozszerzony tekst znalazł się w biografii „Zęba”, już z pełną bibliografią oraz w artykule tegoż, zbiorowej pracy, będącej owocem sesji po¶więconej NSZ[514]. Innym tekstem próbującym podważyć dotychczasową hagiografię na ten temat, jest artykuł P. Gontarczyka[515]. Pomimo, że jest on niewielki, ujmuje sprawę w szeroko, tzn. przedstawia zarówno przeszło¶ć GL-owców, wydarzenia z 9 sierpnia jak i krótko propagandę komunistyczną na ten temat. Dodatkowo zacytowany jest fragment wspomnień „Lisa”, na temat przeszło¶ci oddziału „Słowika”. Autor, jako jeden z pierwszych wiąże fakt likwidacji grupy, nie tylko z komunistyczną przynależno¶cią oddziału, ale również podkre¶la fakt, iż należeli do niego znani przedwojenni bandyci. Do tego typu opracowań, należy zaliczyć także artykuł Bogusława Kopacza, który dosyć szeroko rozpisuje się na temat przeszło¶ci, przyszłych członków oddziału „Słowika”[516]. Pozycją, która wiele wnosi do przedstawienia wydarzeń pod Borowem w szerokim kontek¶cie jest III tom dokumentów GL – AL. Czytelnik znajdzie tam archiwalne dokumenty zarówno komunistyczne (np. artykuł z „Gwardzisty”) jak i NSZ-owskie (np. artykuł z „Szańca”)[517]. W tym miejscu należy także wspomnieć o III – tomowym zbiorze dokumentów NSZ, w której również znajdziemy kilka informacji na temat propagandy poborowskiej[518]. Inną publikacją, która wspomina o Borowie, przytaczając tekst z NSZ-owskiego „Szańca” jest pozycja Wojciecha Jerzego Muszyńskiego[519], jedna z najnowszych publikacji, przedstawiająca już w innym ¶wietle omawiane wydarzenia. Sprawa Borowa była także poruszona w artykule Andrzeja Krzysztofa Kunerta.[520] Stoi on na stanowisku „nielegalnej” egzekucji dokonanej przez NSZ na oddziale GL. Niestety oskarżając NSZ-owców o dokonanie „samowolki” zapomina, że nie można było oddać komunistów pod sądy AK, ponieważ takowe wówczas nie istniały w Okręgu Lubelskim. Trochę nietypową pracą są wspomnienia Jaxy-Maderskiego. Przytacza on, po kilka zdań z 4 książek, w tym 2 komunistycznych[521]. W ten sposób, poprzez porównanie, pokazuje fantazyjno¶ć historiografii komunistycznej na temat wydarzeń borowskich. Warto jeszcze wspomnieć o broszurce – biografii „Zęba” autorstwa Ludwika Meresty[522]. Należy wspomnieć, że wydarzenia pod Borowem zostały także opisane w nie wydrukowanej publikacji Tadeusza Stolarza. Na podstawie wspomnień żony „Zęba” oraz lokalnych komunistów pamiętających tamte wydarzenia, autor kre¶li prawdopodobny przebieg wydarzeń z 9 sierpnia, obalając komunistyczne tezy „o mordzie bratobójczym”[523]. Przykładem ewolucji pojęcia „mord borowski” jest hasło „Borów” w multimedialnej Encyklopedii PWN, gdzie znajdziemy informację, że w sierpniu 1943r. pod Borowem wymordowano oddział partyzancki GL im. J. Kilińskiego, w wyniku którego zginęło 27 osób[524]. 

 

3.5   Proces pokazowy „morderców spod Borowa”.

 

Główni „sprawcy mordu borowskiego” uciekli po 1945r. z terytorium Polski (np. mjr. „Ząb”, por. „Cichy”). Jednakże czę¶ć dawnych podkomendnych „Zęba” zostało w Polsce ludowej. Po długich, bo ponad 8 letnich poszukiwaniach kilku ze „sprawców mordu” stanęło przed Sądem Rejonowym w Lublinie. Byli to: Leon Cybulski, Ryszard Ławruszczak, Kazimierz Wybranowski, Władysław Stańczak oraz Jan Wtykło. Oto kilka wybranych fragmentów z  akt procesowych:

„(...) w sierpniu 1943r. mianowicie banda jego wespół z druga bandą N.S.Z.  – owską „Zęba” Chodorowskiego [sic!!!] wymordowała oddział G.L. imienia Bartosza Głowackiego pod Borowem w powiecie Kra¶nik. O tym że w zbrodni tej brał udział „Znicz” wraz ze swoją bandą dowiedziałem się do sekretarza K.W.P.P.R. Szymańskiego Aleksandra ps. „Ali”, który zgin[ął] jeszcze w okresie okupacji, jak też Ali posiadał na to dokument w postaci zeznań jednego z członków wymordowanego oddziału, któremu udało się uj¶ć z rąk N.S.Z. – towskich opraewców. Gdzie znajduje się obecnie ten dokument nie wiem, ale może widzieć o tym tow. Pelc [ Graż]yna ps. „Rena”, która w okresie okupacji pracował również w Wojew. Komitecie P.P.R. i większo¶ć dokumentów przechowała. Obecnie tow. Pelc jest przewodniczącą Komisji Historycznej przy W.K.P.Z.P.R. w Lublinie. Pamiętam ponadto, że jak wskazywały dokumenty znajdujące się w posiadaniu W.K.P.Z.P.R. wyrok odno¶nie likwidacji oddziału im. Bartosza Głowackiego wydał nieznany mi dowódca N.S.Z. Kamieński ps. „Kania” pochodzący z okolic Borowa pow. Kra¶nik. Następnie chcę dodać że „Ząb” był księdzem w parafii Potok Wielki pow. Kra¶nik i jest on znany osobi¶cie przez ob. Rękas pracującą obecnie w Służbie Munduro[wej ?]we W.U.B.P Lublin, a sprawę p-ko temuż księdzu Chodorowskiemu można odszukać w Wydziale V-tym W.U.B.P Lublin.(...)[525];

„(...) w okresie od 1939r. do 1944r. na terenie powiatu kra¶nickiego, jako członkowie zbrodniczej organizacji „Narodowe Siły Zbrojne”, w których zajmowali funkcje kierownicze, idąc na rękę władzy państwa hitlerowskiego i w interesie polskiego faszyzmu w dokony[w]aniu zabójstw członków Polskiej Partii Robotniczej, Gwardii Ludowej i Armii Ludowej, partyzantów radzieckich, działaczy demokratycznych oraz obywateli narodowo¶ci żydowskiej prze¶ladowanych przez okupanta, a w szczególno¶ci:

a)      w dniu 9 sierpnia 1943r. w lesie borowskim w okolicach Wólki Szczeckiej, gm. Go¶cieradów, pow. Kra¶nik wymordowaniu 20[10, 40??? Nieczytelne w maszynopisie] osobowego oddziału Gwardii Ludowej imieniem Kilińskiego. (...)

wszyscy oskarżeni to członkowie organizacji N.S.Z. – A.K. w ramach których w latach  1941 – 1944 mordowali członków P.P.R., G.L. – A.L., partyzantów radzieckich, działaczy demokratycznych oraz obywateli narodowo¶ci żydowskiej ukrywających się przed terrorem okupanta. Wchodząc w skład t. zw. „akcji specjalnej” III – go okręgu N.S.Z. kierowan[ego] przez specjalnie w tym kierunku przeszkolonego przez anglo-amerykański wywiad ps. „Zęba”, oskarżeni systematycznie według wytyczonych rodzimej i międzynarodowej reakcji likwidowali wszystkich tych, którzy kierowani głębokim patriotyzmem i umiłowaniem wolno¶ci stawali do ogólnonarodowego frontu walki z hitlerowskim najeĽdĽcą.

              Celem reakcji było sparaliżowanie i unicestwienie walki prowadzonej pod kierownictwem P.P.R. przeciwko okupantowi, na którego usługach pozostawała wraz całą międzynarodową reakcją, a ponadto przez likwidację działacz[y] denokratycznych obóz reakcji dążył do jak najliczniejszego przerzedzenia kadr obozu lewicy, by tym samym w dogodnym momencie stworzyć korzystne warunki dla przechwycenia władz[y] i odda[n]ie jej w ręce odwiecznych wrogów ludu pracującego – obszarników i kapitalistów.

            Proces publiczny w powyższej sprawie obnaży całą ohydę zbrodniczej działalno¶ci faszystowskich band N.S.Z. – owsko – A.K. – owskich, działających na usługach hitlerowskiego okupanta.(...)”[526];

„(...) Następnie [na początku] miesiąca sierpnia 1943r. oddział „Stepa” powracał z lasu K/Ksi[ężycy?] gm. Go¶cieradów do lasu pod Borowem i w Drodze w m. Mniszek gm. Ko[sin. Ludn]o¶ć tejże gromady o¶wiadczyła, że przed chwilą był oddział G.L. [i że odesz]li w kierunku Borowa, więc oddział „Stepa” Udał się również w k[ieruku] Borowa, celem zakwaterowania. Udając się do lasu k/Borowa oddział zakwaterował obok oddziału G.L. w odległo¶ci około 200 – 300 m. [w między cz] asie czł. G.L. zaczęli przychodzićdo naszego oddziału, nastę[pnie] „Zab” porozmawiał się z ps. Kmicicem co¶ na boku i po rozmowie [z] „Zębem” „Kmicic” wziął dwóch ludzi N.S.Z. i udał się [do oddzia]łu G.L. Natomiast „Ząb” wydał następny rozkaz, ażeby cały odddz[iał] rozsypał się w tyrarierę i jaknajszybciej podskoczyć pod oddział i okrążyć go. W czasie napadu na oddział G.L. czł. G.L. chcieli [chwycić] za broń, lecz „Zbą” czy „Kmicic” Krzyknął, że to są tylko cwicz[enia] oddział N.S.Z. podskoczył zabrał broń członkom G.L., a następnie [...] i Ps. „Kret” wydali rozkaz ustawić się czł. G.L. wszereg. i pa[¶ć twarzą] do ziemi. Następnie przez ps. „Zęba” zorganizowana została Komisj[a] ustalała nazwiska, i zapisywała czł. G.L. po spisaniu wszystkich [czł.] G.L. brano z szeregu po dwóch czł. G.L. i prowadzono na rostrzał. [w skład] komisji weszli „Ząb” „Kret” „Kmicic” i „Step”. Do rostrzelania wyz[naczeni] byli: ps. „Rura” ps. „Jacek”, którzy biorąc po dwóch rozstrzelal[i]  z trzeciej dwójki jeden czł. G.L., zbiegł więc ps. „Ząb” wydał [rozkaz] natychmiast rozstrzelać wszystkich leżąc, więc kto był [...] czł. G.L. i kto mógł rostrzelał ich, Ja w tym czasie byłem na u [...] w odległo¶ci około 40 do 50 metrów i na oboczu widziałe[m] ps. „Kn[olla”] lecz nie widziałem aby strzelał [do] czł. G.L. Po zlikwidowaniu tych [...] „Ząb’ wydał rozkaz zlikwidowania tych 6-ciu czł. G.L. którzy zostali zatrzymani przez oddział N.S.Z. Udział w likwidacji tych 6-ciu [członków] brało około 20 czł. N.S.Z. W czasie likwidacji tych 6-ciu czł. G.L.[przy]szedł ps. „Cichy” sam i powiedział, żenareszcie popadli się „Skur[...] Oddział „Stepa” w czasie likwidacji G.L. liczył wszystkich ludzi 70. Do komisji wchodził, ps. „Zagłoba”, który wła¶nie spisywał cz[ł. G.L.]. Zagłoba póĽniej z oddziału „Stepa” został wydalony i nawiąz[ał  konta] kty z org. A.K. na terenie gminy Zakrzówek i utrzymywał kontakty z Pcionem z Bożej Woli (...), w skład oddziału „Stepa” biorocego [sic biorącego] udział w Likwidacji oddziału GL wchodzili czł. Ze wszystkich stron P[owiatu ] nazwisk nieznam. Przypominam tylko kilka ps. Jak: „Rys” [sic „Ry¶] „Żbik” „Lampart” „Onufry” „Jaskółka” „Kiełb” w/w brali udział w morderstwie oddziału G.L. gdzie zostało wymordowanych 32 czy 34 –ch czł. oddziału GL.(...)”[527].

 

 

 

 

 

 

ZAKOŃCZENIE

 

 

Niniejsza praca miała na celu przedstawienie wydarzeń rozegranych pod Borowem 9 sierpnia 1943r. oraz ujęcie tegoż w propagandzie komunistycznej. Chcieli¶my odpowiedzieć na pytanie – jaki przebieg miał „mord borowski”.

Przyczyny konfliktu pomiędzy NSZ a komunistami pod Borowem są różnorakie. Przede wszystkim różnice ekonomiczne pomiędzy wsiami bogatszymi i biedniejszymi powodowały radykalizowanie się czę¶ci wsi. Dzięki temu komunistom łatwiej było dostać się ze swoim programem. Pamiętajmy, że w niektórych wsiach pamiętających jeszcze strajki chłopskie z dwudziestolecia międzywojennego istniały tradycje lewicowe, co skrzętnie wykorzystali komuni¶ci. Także pogłębiające się różnice pomiędzy komunistami a prawicą po¶rednio wpłynęły na zachowanie się NSZ-owców pod Borowem. Same dowództwo NSZ nawoływało, aby nie bać się likwidować „zaczejek komunistycznych”. Bezpo¶rednimi przyczynami były: rabunki dokonywane przez GL-owców, w tym na chłopach, którzy pomagali narodowcom oraz zagrożenie wynikłe z bliskiego przebywania oddziału komunistycznego a co za tym idzie groĽby pod adresem NSZ-owców. Poza tym „wypadki borowskie” były walką o wpływy pomiędzy szukającą poparcia, a także chcącą wyeliminowania wszelkiej konkurencji GL a chcącym zapobiec takiemu stanowi rzeczy oddziałowi NSZ. Innymi bezpo¶rednimi przyczynami była osobista chęć zemsty przynajmniej dwóch NSZ-owców: „Cichego” i „Znicza”. Pojawiają się głosy, iż jednym z powodów były antykomunistyczne artykuły w prasie NSZ. Należy jednak do nich podej¶ć z rezerwą, bowiem pamiętać należy, że w płd. LubelszczyĽnie prasa podziemna była czytana sporadycznie. Stanowisko, zarówno AK jak i NSZ wobec podziemia komunistycznego było zdecydowanie negatywne. Istnieje jednak różnica pomiędzy „niechęcią” AK, a bezkompromisową postawą antykomunistyczną NSZ. AK, zasłaniając się „legalno¶cią”, nie odważyła się nawoływać do likwidacji podziemia komunistycznego, poprzestając na wydawaniu rozkazów „przeciwko [elementom] plądrującym lub wywrotowo – bandyckim”. Narodowcy od samego początku nie kryli swojego zagorzałego antykomunizmu, który nie tylko objawiał się oficjalnymi deklaracjami, ale przeszedł w 1944r. do czynu, realizując założenia „oczyszczenia Polski z ekspozytury Sowietów”. Nie mniej takie, a nie inne stanowisko zarówno NSZ jak i AK w prasie podziemnej doprowadziło do zaognienia konfliktu. Również antykomunistyczne rozkazy, wydawane zarówno przez AK jak i NSZ miały swój delikatny udział w wydaniu rozkazu odno¶nie rozstrzelania GL-owców. Zresztą sam „Ząb” przyznał, że podstawą działania był ustny rozkaz wydany przez jego zwierzchnika. Z drugiej strony nie można mówić, że takie stanowisko było niepotrzebne. Zwłaszcza wypadki, które rozegrały się po 1943r. ¶wiadczą, że działanie NSZ-owców jest w jakiej¶ mierze usprawiedliwione. Oczywi¶cie nie wliczając do naszych rozważań kwestii moralnych. Komuni¶ci ¶wiadomie łamali zarówno Konstytucję RP jak i polskie Prawo Karne. Powinni wobec tego ponie¶ć konsekwencje zgodnie z artykułami, które złamali (a w niektórych przypadkach jedną z kar jest kara ¶mierci). Konsekwencje takie ponie¶li w najbardziej surowym wymiarze kary. Nie należy zapominać, że stosunek komunistów do podziemia prolondyńskiego był jednoznacznie negatywny. Nie przeszkadzało im nawet to, że poparcie dla PPR w społeczeństwie polskim było nikłe w przeciwieństwie do poparcia „obozu londyńskiego”. Przed zdobyciem władzy w Polsce nie wahali się mordować tych, którzy się im sprzeciwiali. Sami NSZ-owcy przekonali się o tym na własnej skórze. Być może wła¶nie ten przykry wypadek (wymordowanie rekrutów podążających do obozu NSZ „Stepa”) spowodował takie a nie inne reperkusje w stosunku do GL-owców. Zresztą, komuni¶ci głosząc program „robotniczo – chłopski” sami natknęli się na oddział złożony w większo¶ci z chłopów i mieszczan. Ponieważ nie pasowało to do propagandy komunistycznej, oddział „Zęba” został oddziałem „szlacheckim” złożonym z „pańskich synów”. Dzisiaj wiemy już, że jest to nie prawda. Nieprawdą jest także, jakoby oddział „Słowika” wsławiony był w bojach z Niemcami. Nic takiego nie miało miejsca, ponieważ oddział ten nigdy w swojej historii nie walczył z Niemcami! Jedyne walki, które możemy zapisać na konto GL-owców, to grabieże i napady na polskie wsie. Sami GL-owcy stanowili mieszankę członków kilku oddziałów, z których co najmniej czę¶ć posiadała bandycką przeszło¶ć, o czym doskonale wiedziało dowództwo GL. Pomimo apeli podziemia niepodległo¶ciowego, Dowództwo Główne GL nie zrobiło nic, aby ukrócić bandycki proceder oddziału „Słowika”. Dopiero akcja oddziału NSZ przyniosła oczekiwane rezultaty. Niestety, nie wiemy w jakim celu przybyli GL-owcy pod Borów. Ich wytłumaczenia o zrzucie broni z ZSRR („misją oddziału było przechwycenie zrzutu broni z ZSRR”) nie mają żadnych podstaw Ľródłowych. Brak logiki w tej tezie skłania nas do poszukiwania innej przyczyny wymarszu w lasy borowskie. Niestety wersja o „specjalnym zadaniu” nie wyja¶nia nam powodu, dla jakiego komuni¶ci pojawili się pod Borowem. Być może ową misją był oddział „Zęba”, co w pewnym stopniu wyja¶nia mgliste wyja¶nienia GL-owców. W przeciwieństwie do oddziału GL im. J. Kilińskiego, oddział NSZ „Stepa” (póĽniej „Zęba”) powstał w II połowie 1942r. mając początkowo nazwę „Aleksandrówka”. Oddział „Słowika” został zorganizowany  24.07.1943r., za¶ jego członkowie pochodzili z kilku oddziałów, z których przynajmniej czę¶ć miała w swojej przeszło¶ci napady rabunkowe. Liczebno¶ć obydwu oddziałów była podobna, co dodatkowo podkre¶lało obawy „Zęba”. Przypomnijmy, że w oddziale „Słowika” było 28 osób oraz 4 miejscowych chłopów „przybyłych w odwiedziny do obozu partyzanckiego”, zresztą znanych w okolicy złodziei. W oddziale „Zęba” znajdowało się w tym czasie ponad dwudziestu partyzantów. Mimo ostrzeżeń „Zęba” GL-owcy, z którymi spotkał się przynajmniej dwa razy, nie wyrazili chęci ani ukrócenia bandyckiego fachu, ani przej¶cia do oddziału NSZ, ani też nie zamierzali opu¶cić lasów borowskich. W związku z tym „Ząb” przeprowadził krótką akcję, która doprowadziła do opanowania obozu GL-owców, a ich samych zmusił do poddania. Zresztą istnieje kilka wersji tego, co wydarzyło się pod Borowem. W¶ród samych komunistów nawet ci, co przeżyli, inaczej widzą całe wydarzenie. Te różnice w opisie ¶wiadczą o tym, że GL-owcy tak naprawdę nie wiedzą dokładnie, co się wydarzyło. Jest bowiem różnica pomiędzy oddziałem AK a oddziałem NSZ, pomiędzy rozstrzelaniem a „wydłubywaniem oczu i ucinaniem rąk i nóg”, pomiędzy przyjmowaniem zrzutu a grabieżą okolicznych chłopów. Już samo to, że oddziałowi „Słowika” przypisano „szereg potyczek, mniejszych i większych bitew - stoczonych na szlaku od Bugu poprzez Lubartowskie, Lubelskie, Kieleckie i Sandomierskie ziemie”. Tak duża ilo¶ć nieprawdziwych sformułowań zmusza nas do przyjmowania z wielką rezerwą wspomnień GL-owców. Przyczyną takiego stanu rzeczy było z jednej strony upojenie alkoholowe GL-owców, z drugiej strony upływ czasu, a co za tym idzie zapomnienie niektórych szczegółów. Nie możemy także zapominać o dużym znaczeniu propagandowym „mordu borowskiego”, co również mogło mieć wpływ na wspomnienia ocalałych GL-owców. Oddział „Słowika” po przybyciu w lasy borowskie liczył 28 osób, należy jednak pamiętać, że w dniu 9 sierpnia 1943r. w obozie przebywało jeszcze 4 chłopów z okolicznych wsi. Oni również zostali potraktowani tak samo jak członkowie oddziału GL. Wiemy, że NSZ-owcy zdobyli obóz prawie bez jednego wystrzału, co może potwierdzać tezę o nie karno¶ci oddziału GL. Następnie wszystkich przesłuchano i zdecydowaną większo¶ć członków oddziału skazano na ¶mierć. GL-owcy zostali rozstrzelani za¶ ich liczba, podawana różnie, sięgnęła 27 osób, wliczając w to 3 miejscowych chłopów. Natomiast ocalało 5 osób: „„Ada¶”, „Pokrzywa”, „Kuropatwa”, „Kola” oraz jeden z okolicznych chłopów, który nie należał do oddziału. Nie do końca jednak wiemy jak przebiegała egzekucja, w której zginęli GL-owcy. Prawdopodobnie strzelali „Cichy”, „Znicz” oraz prawdopodobnie jeszcze kilka osób z plutonu egzekucyjnego. Istnieje jednak bardzo duże prawdopodobieństwo, że GL-owcy podjęli próbę ucieczki, na co ogniem odpowiedzieli NSZ-owcy zabijając wszystkich, którzy nie zdążyli uciec. NSZ-owcy zdobyli na oddziale „Słowika” 30 sztuk broni i trochę amunicji. Odpowiedzialno¶ć za egzekucję ponoszą 3 osoby: „Ząb” jako dowódca oddziału, odpowiedzialny za to, co działo się w oddziale oraz „Cichy” i „Zagłoba”, oficerowie Powiatowej Egzekutywy NSZ. To oni rozstrzeliwali, a nie będąc podwładnymi „Zęba” również ponoszą konsekwencje tej decyzji. Należy jednak dodać, że „Ząb” był po wojnie sądzony przez Sąd II Korpusu, a następnie oczyszczony z zarzutów, zarówno dezercji z AK, jak i z „mordu na komunistach”. Wiemy także, że prawo również stało po stronie NSZ-owców. Niestety nie jeste¶my w stanie stwierdzić czy jakikolwiek oddział AK uczestniczył w likwidacji komunistów. Jest pewne, że w początkowym okresie to wła¶nie AK przypisywała sobie zniszczenie „bandy rozbójniczej”. Dopiero nagonka komunistyczna i oficjalne przyznanie się „Zęba” i NSZ do tego wydarzenia spowodowała wycofanie swojego stanowiska przez AK. Należy jednak podkre¶lić, że KG AK odcięła się od „mordu” dopiero na skutek nacisków opinii publicznej.

Przez długie lata wydarzenia borowskie, okre¶lane jako „mord pod Borowem”, były klasycznym przykładem powiązania NSZ z faszyzmem i hitleryzmem. Mylono się w istotnych szczegółach, co przekre¶lało znaczenie historyczne, ale nie przeczyło wymysłom propagandy. Dla niej było zresztą obojętne, czy GL-owcy zginęli od topora czy poprzez rozstrzelanie, czy było ich 32 czy też 24. Ważne było, że zrobiła to „reakcja”. Ważne było, że można ją było za to osądzić, co też zresztą uczyniono. Również NSZ-owcy nie grzeszyli prawdziwo¶cią przekazu. Tutaj jednak jest ten plus, że widać zasadniczą różnicę pomiędzy tekstami publicystycznymi – propagandowymi, a wersją podawaną przez „Zęba” w raporcie. Niestety propagandowa wersja komunistów przetrwała, co uwidacznia nam historiografia polska w latach 1944 – 1989. Jedynie na emigracji powstają pozycje próbujące odtworzyć prawdziwy przebieg wypadków, a co za tym idzie dotrzeć do prawdy. Zadania tego nie udało się wykonać ze względu na niedostępno¶ć dokumentów komunistycznych. Zresztą, czę¶ć tych publikacji również, jakby w odpowiedzi na propagandę komunistyczną, podawała nieprawdziwe i do końca nie sprawdzone informacje. Przełom w przedstawianiu „mordu borowskiego” nastąpił po 1989r. Oczywi¶cie ¶rodowiska dawnych GL-owców dalej publikują wersją propagandową, która z prawdą ma niewiele wspólnego. Powstały jednak pierwsze publikacje poruszające tę tematykę, a będące rzetelnymi próbami odtworzenia tego, co wydarzyło się pod Borowem.

Jednakże autor uważa, że praca nie wyczerpuje do końca problemu dotyczącego wypadków pod Borowem. Fakt niedostępno¶ci czę¶ci akt z AIPN w Lublinie pozostawia na przyszło¶ć z możliwo¶cią dopełnienia powyższego tematu nowymi wiadomo¶ciami. Autor uważa również, że otwarcie archiwów moskiewskich mogłoby wyja¶nić wiele wątpliwo¶ci i przyczynić się do rozwiązania niektórych problemów związanych z tematem niniejszej pracy. Dotarcie do nowych Ľródeł, a także żyjących może jeszcze ¶wiadków mogłoby rzucić nowe ¶wiatło na omawiane wydarzenia. Przede wszystkim odpowiedziałyby na pytania – w jakich okoliczno¶ciach na wolno¶ci znaleĽli się ocaleni GL-owcy; kto dokładnie rozstrzeliwał; w jakich okoliczno¶ciach rozpoczęto egzekucję GL-owców.

BIBLIOGRAFIA

 

I.  ¬RÓDŁA

 

¬RÓDŁA ARCHIWALNE

 

Archiwum Akt Nowych w Warszawie

Akta główne umorzonego postępowania przygotowawczego w sprawie Flisa

Andrzeja (rozgrywki w sztabie AL), sygn. 423, k. 63.

Zespół 474, t. 44, k. 72 – 96.

Archiwum Państwowe w Lublinie

Narodowe Siły Zbrojne, sygn. 47.

Zbiór wspomnień i relacji: Skrzypek Władysław sygn. 40/119;

NN sygn. 40/119;

wspomnienia z okresu okupacji sygn. 40/144;

Babieradzki Stanisław „Pokrzywa” sygn. 40/344, 40/5;

Pawłowski Stanisław „Kuropatwa” sygn. 40/101, 40/347;

Wziętak Jan „Muszyn” sygn. 40/162;

Płowa¶ Ryszard „Rysiek” sygn. 40/105;

Skóra Adam „Ada¶” sygn. 40/345, 40/582.

Akta rozprawy Sądu Wojewódzkiego w Lublinie: K.266/53 wyrok z

dnia 05.11.1953r.;

akta z rozprawy Sądu Najwyższego: II K.988/53 wyrok z 07.05.1954r.

akta rozprawy rehabilitacyjnej: IV Ko 887/91 „Un” oraz IV Ko 508/98 „Un”.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Lublinie

Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich Kra¶nik, Lu 1/14/17.

Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Kra¶niku, Lu 033/9, Lu 033/38, Lu

043/36, Lu 08/84.

Akta sprawy Knolla-Skowrońskiego:

Protokół przesłuchania podejrzanego – Wybranowski Kazimierz, Lublin 20.03.1945r.,

25.04.1952r., 06.05.1952r.;

Plan ¶ledztwa w sprawie przeciwko Wybranowskiemu Kazimierzowi „Kret”;

Raport (do Dyrektora Departamentu ¦ledczego M.B.P.) o przyjęciu sprawy do

prowadzenia przeciwko Ławruszczukowi Ryszardowi;

Protokół przesłuchania podejrzanego – Ławruszczuk Ryszard, Lublin 12.05.1952r.;

Protokół przesłuchania ¶wiadka – Cybulski Leon „Znicz”, Lublin 01.04.1952r.;

Streszczenie materiałów – Wtykło Jan, Lublin 24.06.1960r.;

Protokół przesłuchania podejrzanego – Cybulski Leon, Lublin 12.12.1951r.;

Raport (do Dyrektora Departamentu ¦ledczego M.B.P.) o przyjęciu sprawy do

prowadzenia Przeciwko Wybranowskiemu Kazimierzowi;

Protokół przesłuchania podejrzanego – Stańczak Władysław, Lublin 18.12.1952r.,

13.02.1953r.; Plan zabezpieczenia procesu, Lublin 01.10.1953r.;

Protokół przesłuchania ¶wiadka – Gryta Henryk, Szczecin 09.02.1952r.

 

 

 

¬RÓDŁA DRUKOWANE

Armia Krajowa w dokumentach, t. II - VI, Londyn 1973 – 1976.

Caban I., Mańkowski Z., ZWZ i AK w okręgu lubelskim 1939 – 1944, Ľródła 

i materiały do dziejów ruchu oporu na LubelszczyĽnie 1939 – 1944, t. III, cz. I, Lublin 1971.

Dowództwo Główne GL AL – zbiór dokumentów oprac. W. Poterański, Warszawa

1967.

GL i AL na LubelszczyĽnie (1942-1944), red. Z. Mańkowski, J. Naumiuk, Ľródła i

materiały do dziejów ruchu oporu na LubelszczyĽnie 1939 – 1944, t. I, Lublin 1960.

Hirsz Z. J., Ja syn ludu polskiego – relacje i wspomnienia działaczy PPR, GL i AL,

Ľródła i materiały do dziejów ruchu oporu na LubelszczyĽnie 1939 – 1944, t. IV, Lublin 1963.  

Hirsz Z. J., Lubelska prasa konspiracyjna, Ľródła i materiały do dziejów ruchu oporu

na LubelszczyĽnie 1939 – 1944, t. IV, Lublin 1968.

Kształtowanie się podstaw programowych Polskiej Partii Robotniczej w latach 1942-

1945. Wybór materiałów i dokumentów, Warszawa 1958.

Narodowe Siły Zbrojne – dokumenty, struktury, personalia, t. I – III, oprac. L.

Żebrowski, Warszawa 1993 – 1997.

Materiały do programu KPP, Moskwa 1933.

Prawa człowieka, oprac. K. Motyka, Lublin 2001.

Publicystyka konspiracyjna PPR 1942 – 1945, red. M. Malinowski i inni, t. I – III,

Warszawa 1961 – 67.  

PPR – dokumenty programowe, Warszawa 1965.

Rawicz A. [Lilpop Jan], O co walczą Narodowe Siły Zbrojne, Warszawa 1943.

Tajne oblicze GL – AL, PPR – dokumenty, oprac. M.J. Chodakiewicz, P. Gontarczyk,

L. Żebrowski, Warszawa 1997 – 1999.

Wspomnienia żołnierzy GL i AL, Warszawa 1958.

 

WSPOMNIENIA  I  RELACJE

 

Alef – Bolkowiak G., Gorące dni, Warszawa 1971.

Czyżewski Wacław, Więc zarepetuj broń, Warszawa 1968.

Gomułka W., Pamiętniki, t. II, Warszawa 1994.

Gronczewski E., Wspomnienia gwardzisty z Lubelszczyzny, WPH VIII nr 2 (28) z IV/VI 1963r.;

Tegoż, Wspomnienia „Przepiórki”, Lublin 1964.

Młynarski S., Tarnobrzeskie w walce o wolno¶ć narodu i godne życie ludzi pracy, Zarzecze 2000.

Moczar M., Lata walki, Warszawa 1963.

Relacja M.J. Chodakiewicza ( w zbiorach autora);

Relacja Bogusława Kopacza z dn. 25.07.2001r. ( w zbiorach autora);

Relacja Stanisława Mazurka „Kołodziej” ( w zbiorach autora);

Relacja Stanisława Szymuli( w zbiorach autora);

Relacja L. Żebrowskiego( w zbiorach autora);

Szymański T., My ze spalonych wsi, Warszawa 1965, Lublin 1974.

Tegoż, ¦witanie jutra, Warszawa 1974;

Tegoż, Z pól bitewnych Lubelszczyzny, Warszawa 1981.

Wyderkowski J., Po wrze¶niu był lipiec, Warszawa 1971

 

 

PRASA

Biuletyn Informacyjny 1942 – 1943.

Gwardzista 1943 – 1944.

Głos Kombatanta Armii Ludowej 1995 – 2002.

Życie 1997.

Ład 1993.

Prawica Narodowa 1995.

Szaniec 1943.

Sztafeta 1994.

WPH r. IV z IV/IX 1959 – XXXVIII 1993r.

Z pola walki 1961.

Zeszyty do historii NSZ, z. I - III, Chicago 1961 – 1964.

Życie 1997.

 

 

 

 

II.  ARTYKUŁY  I  OPRACOWANIA

 

Borodziej W., Terror i polityka. Policja niemiecka a polski ruch oporu w GG 1939 –

1944, Warszawa 1985.

Borów, w: Multimedialna Encyklopedia PWN, Warszawa 1999.

Cimek H., Komuni¶ci Polska Stalin 1918 – 1939, Białystok 1990.   

Chodakiewicz M.J., Accommodation and Resistance: A Polish County During the

Second World War and Its Aftermath, 1939-1947 (w przygotowaniu do druku przez Lexington Press), aneksy s. 40.

Chodakiewicz M.J., Narodowe Siły Zbrojne „Ząb” – przeciw dwu wrogom, Warszawa

1999.

Chodakiewicz M.J., Niemanichejskie spojrzenie na NSZ: przypadek Leonarda

Szczęsnego Zub-Zdanowicza, w: NSZ. Materiały z sesji naukowej po¶więconej historii Narodowych Sił Zbrojnych –  Warszawa 25 paĽdziernika 1992 roku, red. P. Szucki, Warszawa 1994, s. 239 – 254.

Chwalba A., Historia Polski 1795 – 1918, Kraków 2000.

Dowództwo Główne GL AL – zbiór dokumentów z lat 1942 – 1944. Rozkazy,

instrukcje, regulaminy, oprac. W. Poterański, Warszawa 1967

Garas J.B., Oddziały GL i AL 1942 – 1945, Warszawa 1971.

Gawryszczak P., Podziemie polityczno – wojskowe w Inspektoracie Lublin w latach

1944 – 1956, Lublin 1998.

Gronczewski E., Kalendarium walk GL i AL na LubelszczyĽnie, Warszawa 1966.

Halaba R., Ważniewski W., Polska Partia Robotnicza 1942 – 1948, Warszawa 1972.

Hillebrandt B., Partyzantka na KielecczyĽnie, Warszawa 1970.

Jaworski St., Związek Jaszczurczy – Narodowe Siły Zbrojne, Chicago 1982.

Jurewicz L., Zbrodnia czy początek wojny domowej, Londyn 1980.

Kersten K., Narodziny systemu władzy. Polska 1943 – 1948, Poznań 1990

Konopczyński W., Historia polityczna Polski 1914 – 1939, Warszawa 1995.

Komorowski K. Konspiracja Pomorska 1939 – 1947, Gdańsk 1993.

Komorowski Krzysztof, Polityka i Walka– konspiracja zbrojna ruchu narodowego

1939 – 1945, Warszawa 2000.

Komorowski K., Stosunki GL–AL z innymi organizacjami wojskowymi polskiego

podziemia antyhitlerowskiego, w: My¶l polityczna i czyn zbrojny GL i AL, Warszawa 1982, s. 46 – 55.

Krawiec W.S., Działalno¶ć PPR w powiecie kra¶nickim w latach 1942 – 1944, praca

magisterska, Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej – Lublin 1977.

Księga partyzantów Lubelszczyzny, red. E. Olszewski, t. I, Lublin 1989.

Kształtowanie się podstaw programowych PPR, Warszawa 1953.

Lubelszczyzna w najnowszej historiografii wojskowej, Lublin 1986.   

Mańkowski Z., PPR na LubelszczyĽnie, w: PPR, GL, AL na LubelszczyĽnie –

materiały sesji, Lublin 1958.

Malinowski M., Z dziejów powstania PPR, Warszawa 1958.

Matusak P., Ruch oporu w Polsce 1939 – 1945, Katowice 1987.

Muszyński W.J., W walce o Wielką Polskę, Warszawa 2000.

Naumiuk J., Rozwój i walka GL i AL na LubelszczyĽnie, w: PPR, GL, AL na LubelszczyĽnie – materiały sesji…, Lublin 1958.

Nazarewicz R., Armii Ludowej dylematy i dramaty, Warszawa 1998.

Pawłowicz J., Strategia Frontu Narodowego PPR, Warszawa 1965.

Tegoż., Z dziejów konspiracyjnej KRN, Warszawa 1961.

Piotrowski M., Stronnictwo Narodowe na LubelszczyĽnie w latach 1944 – 1947, w:

Ojczyzna i wolno¶ć, red. A. Barańska, W. Matwiejczyk, E. M. Ziółek, Lublin 2000, s. 619 – 621.

Polski ruch robotniczy w okresie wojny i okupacji, Warszawa 1964.

PPR – kronika I 1942 – V 1945, red. M. Malinowski, Warszawa 1962.

Publicystyka Związku Patriotów Polskich, red. W. Poterański, Warszawa 1967.

Romanowski W., Wojskowe Organizacje Stronnictwa Narodowego, b.m, b.r.

Rudnicki Sz., Obóz Narodowo – Radykalny, Warszawa 1985.

Siemaszko Z.S., Narodowe Siły Zbrojne, Warszawa 1988.

Stolarz T., Ziemia Janowska w latach II wojny ¶wiatowej 1939 – 1945, Janów

Lubelski 1995, maszynopis.

Stolarz T., Zbrodnie GL i AL popełnione w latach 1942 – 1944 w obwodzie Janów Lubelski – Kra¶nik, Wesoła 1992, maszynopis.

Szpakowski Z., Geneza TAP, NSZ i NZW w Polsce, w: Płońsk i ziemia płońska w

walce z dwoma okupantami 1939 – 1956, Warszawa 1998, s. 48 – 57.

Terej J. J., Rzeczywisto¶ć i polityka, Warszawa 1971.

Turlejska M., O wojnie i podziemiu, Warszawa 1959.

Tegoż, Rozkazy i odezwy dowództwa głównego GL 1942 – 1944, t. I, ŁódĽ 1946.

Zaborski M., Okręg Lubelski Narodowych Sił Zbrojnych 1942 – 1944, w: NSZ.

Materiały z sesji naukowej po¶wieconej historii NSZ – Warszawa 25 X 1992, red. Piotr Szucki, Warszawa 1994, s. 179 – 237.

Załuski Z., Przepustka do historii, Warszawa 1964.

Wieczorek M., Armia Ludowa. Powstanie i organizacja 1944 – 1945, Warszawa 1979

Zaborski M., Okręg Lubelski Narodowych Sił Zbrojnych 1942 – 1944, w: NSZ.

Materiały z sesji naukowej po¶wieconej historii NSZ – Warszawa 25 X 1992, red. Piotr Szucki, Warszawa 1994, s. 179 – 237.

Zaborski M., Major Michał Kłosowski, Lublin 1993.

Żebrowski L., Narodowe Siły Zbrojne a Polskie Państwo Podziemne, w: NSZ na

Podlasiu, t. II, s. 7 – 21.

Żebrowski L., NSZ i NZW w walce o wolną Polskę w: Płońsk i ziemia płońska w

walce z dwoma okupantami 1939 – 1956, Warszawa 1998, s. 147 – 176.

 

 

 

 

     

WYKAZ SKRÓTÓW

 

AAN – Archiwum Akt Nowych,

AIPN – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej,

AK – Armia Krajowa,

AL – Armia Ludowa,

AN – Armia Narodowa,

APL – Archiwum Państwowe w Lublinie,

AS – Oddziały Akcji Specjalnej,

BBWR – Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem,

BCh – Bataliony Chłopskie,

DR – Delegatura Rządu,

GL – Gwardia Ludowa,

KC PPR – Komitet Centralny Polskiej Partii Robotniczej,

KG AK – Komenda Główna Armii Krajowej,

KG NSZ – Komenda Główna Narodowych Sił Zbrojnych,

KO – Komenda Okręgu,

Kom. Pow. – Komenda Powiatowa,

KO PPR – Komitet Okręgowy Polskiej Partii Robotniczej,

KP – Komenda Powiatu,

KPNP – Katolickie Państwo Narodu Polskiego,

KPP – Komunistyczna Partia Polski,

KRN – Krajowa Rada Narodowa,

KW MK – Komitet Wykonawczy Międzynarodówki Komunistycznej,

KW PZPR – Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej,

NKWD – Narodnyj Komissariat Wnutriennych Dieł (Ludowy Komisariat Spraw

Wewnętrznych),

NLOW – Narodowo Ludowa Organizacja Walki,

NOW – Narodowa Organizacja Wojskowa,

NSZ – Narodowe Siły Zbrojne,

MK – Międzynarodówka Komunistyczna,

OAS – Oddziały Akcji Specjalnej,

OD – Oddziały Dyspozycyjne,

OK AS – Okręgowy Kierownik Akcji Specjalnej,

ONR – Obóz Narodowo – Radykalny,

OP – Oddziały Partyzanckie,

O PAS – Oddziały Pogotowia Akcji Specjalnej,

PPP – Polskie Państwo Podziemne,

PPR – Polska Partia Robotnicza,

PRL – Polska Rzeczpospolita Ludowa,

RCHOB – Robotniczo – Chłopska Organizacja Bojowa,

RP – Rzeczpospolita Polska,

RPPS – Robotnicza Partia Polskich Socjalistów,

SCN – Służba Cywilna Narodu,

SL – Stronnictwo Ludowe,

SN – Stronnictwo Narodowe,

TKRSN – Tymczasowa Komisja Rządząca Stronnictwa Narodowego,

TNRP – Tymczasowa Narodowa Rada Polityczna,

WKP(b) – Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia bolszewików,

WRN – Wojewódzka Rada Narodowa,

WUBP – Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego,

ZBoWiD – Związek Bojowników o Wolno¶ć i Demokrację,

ZJ – Związek Jaszczurczy,

ZPP – Związek Patriotów Polskich,

ZSRR – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich,

ZWZ – Związek Walki Zbrojnej,

 

 

 

 

 

 



[1] Można stwierdzić, że za scalaniem opowiedziały się w zdecydowanej większo¶ci okręgi: stołeczny,

Warszawa – województwo, lwowski, krakowski, cieszyńsko-podhalański; większe rozbicie nastąpiło w okręgach: białostocki, częstochowski, lubelski, łódzki, rzeszowski; natomiast największe wpływy secesjonistów były w okręgach kieleckim i radomskim; patrz: Komorowski K., Polityka i walka..., s. 239.

[2] W¶ród nazwisk głównych „rozłamowców” jest też wymieniane nazwisko Zbigniewa Stypułkowskiego

„Zbyszek”. Istnieje jednak prawdopodobieństwo, że do 1942r. był on poza NOW, relacja L. Żebrowskiego.

[3] Muszyński W.J., W walce..., s. 49.

[4] Siemaszko Z.S., NSZ, s. 49 – 50 (dalej cytowany jako: ZSS, NSZ); Komorowski K., Polityka i

walka..., s. 271; Romanowski W., WOSN, s.7; Narodowe Siły Zbrojne – dokumenty, struktury, personalia, red. L. Żebrowski, t. I, Warszawa 1996, s. 6; Żebrowski L., Narodowe Siły Zbrojne, w: Ład (dod. hist.) nr 5/93 czerwiec 1993, s. I- IV.

[5] Muszyński W.J., W walce..., s. 51; zobacz też: Żebrowski L., NSZ i NZW w walce o wolną Polskę w:

Płońsk..., s. 148 (podaje liczbę 73.000 na IX 1943r. i 90.000 pod koniec okupacji; powtarza te cyfry w artykule: NSZ a Polskie Państwo Podziemne w: NSZ na Podlasiu, t. II, s.13). Liczba 73.000 żołnierzy – na dzień 01.10.1943r., pojawia się w meldunku złożonym przez St. Żochowskiego Naczelnemu Wodzowi w Londynie, tak więc logiczne wydaje się twierdzenie, iż w 1944r. NSZ –owców było dużo więcej członków, zob.: NSZ – dsp, t. I, s. 17 – 18; liczbę około 70.000 podaje St. Jaworski (ZJ – NSZ, s. 2); natomiast W. Romanowski, WOSN, s. 7, podaje liczbę 80.000.

[6] Komorowski K., Polityka i walka..., s. 250 - 252, podaje, iż do lata 1944r., wcielono 70 % stanu

ogólnego NOW, który przekroczył 100.000 żołnierzy. Łącznie (NOW i NOW Kobiet) było nie mniej niż 78.000 osób; zob. też: Muszyński W.J., W walce..., s. 51, Jaworski St. (ZJ – NSZ, s. 11).

[7] Muszyński W.J., W walce..., s. 50; NSZ – dsp, t. I, s. 5.

[8] Muszyński W.J., W walce..., s. 49-50; Jaworski St., ZJ – NSZ, s. 8-9; NSZ – dsp, t. I, s. 6. Leszek

Żebrowski uważa, że proces formowania się NSZ rozpoczął się już na początku 1942r. (data rozłamu w SN i NOW), wówczas to pojawiła się nazwa NSZ (lipiec 1942r.) w komunikacie TKRSN. Nie zgadza się z nim K. Komorowski – patrz: Komorowski K., Polityka i walka..., s. 271.

[9] Tre¶ć statutu TNRP patrz: NSZ – dsp, t. I, s. 31 – 39.

[10] NSZ – dsp, t. I, s. 7.

[11] Muszyński W.J., W walce..., s. 51; ZSS, NSZ, s. 54.

[12] Tamże; NSZ – dsp, t. I, s. 5.

[13] Więcej o Służbie Cywilnej Narodu, patrz: NSZ – dsp, t. I, s. 257 – 290 oraz ZSS, NSZ, s. 68 – 88.

[14] ZSS, NSZ, s. 39.

[15] O SCN w Okręgu Lubelskim patrz: Piotrowski M., Stronnictwo Narodowe na LubelszczyĽnie                 

w latach 1944 – 1947, w: Ojczyzna i wolno¶ć, red. A. Barańska, W. Matwiejczyk, E. M. Ziółek, Lublin 2000,, s. 619 – 621.

[16] Muszyński W.J., W walce..., s. 52; Żebrowski L., NSZ a Polskie Państwo Podziemne, w: NSZ na

Podlasiu, t. II, s. 11; NSZ – dsp, t. I. s. 5 – 6; ZSS, NSZ, s. 68 – 88; Tajne oblicze...,          t. I, s. 214.

[17] Żebrowski L. NSZ a PPP, w: NSZ na Podlasiu, t. II, s. 11 – 12.

[18] NSZ – dsp, t. I, s. 76 – 98; Ład (dod. hist. ) nr 5/93, czerwiec 1993, s. II - III; ZSS, NSZ, s. 75;          

Komorowski K., Polityka i walka..., s. 285 – 286; Szpakowski Z, Geneza..., s. 53 – 54; Muszyński W.J., W walce..., s. 245 – 266.

[19] Szerszą definicję Wielkiej Polski lub inaczej Katolickiego Państwa Narodu Polskiego, podaje

Zdzisław Szpakowski (Geneza TAP, NSZ i NZW w Polsce, w: Płońsk i ziemia płońska w walce z dwoma okupantami 1939 – 1956, Warszawa 1998, s. 53 – 54). Wg niego, hasło KPNP przekładało się na program społeczno – gospodarczy. Gospodarka ta miała na celu stworzenie dla państwa i narodu polskiego takich warunków, aby w przyszłej Polsce nie było ludzi głodnych, Polacy za¶ mieliby być samodzielni, pełni inicjatyw gospodarczych, bez żebractwa, pijaństwa, złodziejstwa, prostytucji itd. Chodziło oto, aby Polak był podmiotem a nie przedmiotem, który wyciąga rękę po jałmużnę. Chciano, aby słowo Polak, znaczyło – dumny. Zamierzano także upodmiotowić Naród Polski i co się z tym wiązało, stworzyć miejsca pracy dla każdego człowieka, stworzyć warunki, aby każdy swoją pracą i przedsiębiorczo¶cią mógł się dorobić, chciano, aby Polacy przejęli w swoje ręce odpowiedzialno¶ć za własne losy poprzez utworzenie samorządów i korporacji. Zob. też: Muszyński W.J., W walce..., s. 227 – 244; ZSS, NSZ, s. 75; Komorowski K., Polityka i walka..., s. 285 – 286; NSZ – dsp, t. I. s. 76 – 98.

[20] Żebrowski L., NSZ i NZW..., w: Płońsk... , s. 149 – 152; NSZ – dsp, t. I, s. 9.

[21] Muszyński W.J., W walce..., s. 53 – 54; Żebrowski L., NSZ a PPP, w: NSZ na Podlasiu, t. II, s.14 –

17, Jaworski St., ZJ – NSZ, s. 4 – 7; NSZ – dsp, t. I, s. 8; Komorowski K., Polityka              i walka..., s. 283 – 284; ZSS, NSZ, s. 95 – 97.

[22] NSZ – dsp, t. I, s. 12.

[23] Hillebrandt B., Brygada ¦więtokrzyska NSZ, WPH r. IX (1964) nr 1 (30), s. 117 – 118. Dokładna

data nie jest znana. Jako paĽdziernik, podaje zarówno St. Żochowski jak i powołujący się na niego, Z.S. Siemaszko, zob. Żochowski S., NSZ, Kultura nr 5/31, Paryż 1950, s. 111 – 112; ZSS, NSZ, s. 95. Więcej o AS zob.: kpt. Zapora M., Akcja Specjalna, w: Zeszyty..., z. III, s. 78 – 82.

[24] Muszyński W.J., W walce..., s. 52 – 53.

[25] Chodakiewicz M.J., Akcja Specjalna NSZ na LubelszczyĽnie, WPH r. XXXVIII nr 2 (144), s. 53.

[26] Chodakiewicz M.J., AS NSZ na LubelszczyĽnie, WPH r. XXXVIII nr 2 (144), s. 53 – 58.

[27] Muszyński W.J., W walce..., s. 52 – 53; zob. też: „Wytyczne ogólne dla AS”[NSZ], b.d. [1943 – 1944]

oraz „Deklarację NSZ” z 1943r. [w: NSZ – dsp, t. I, s. 30 – 31]. Zbigniew S. Siemaszko podaje (za St. Żochowskim), że w paĽdzierniku 1942r. płk Oziewicz wydał rozkaz uruchomienia AS nr 1 (która miał za zadanie walkę z bandami rabunkowymi, Niemcami oraz akcję zaopatrzeniową), a pod koniec 1942r. AS nr 2 (pomoc wysiedleńcom z Zamojszczyzny).

[28] NSZ – dsp, t. I, s. 11.

[29] Tamże, s. 324. Uważa on, że inspektoraty nie spełniły pokładanych w nich nadziei, a czę¶ć z nich

pozostała tylko na papierze.

[30] Tamże, s. 324 – 388, NSZ – dsp, t. I, s. 297 – 310.

[31] Komorowski K., Polityka i walka..., s. 324.

[32] Więcej o okręgu lubelskim, patrz: Zaborski M., Okręg Lubelski Narodowych Sił Zbrojnych 1942 –

1944, w: NSZ. Materiały z sesji naukowej po¶wieconej historii NSZ – Warszawa 25 X 1992, red. Piotr Szucki, Warszawa 1994, s. 179 – 237; Okręg III lubelski ZJ i NSZ, Zeszyty..., z. 1, s. 55 – 57.

[33] Komorowski K., Polityka i walka..., s. 355 – 362.

[34] Relacja M.J. Chodakiewicza; Gawryszczak P., Podziemie polityczno – wojskowe w Inspektoracie

Lublin w latach 1944 – 1956, Lublin 1998, s. 77; Żochowski S., O Narodowych Siłach Zbrojnych, Warszawa 1986, s. 47.

[35] W Lublinie SN istniało od 1904r.. Więcej o Stronnictwie Narodowym na LubelszczyĽnie patrz:             

Piotrowski M., SN na LubelszczyĽnie w latach 1944 – 1947, s. 603 – 623. Warto tu wspomnieć, że podawane dane, jakoby już w 1940r. został zorganizowany Okręg III ZJ, stale rozbudowywany, są nieprawdziwe. Członkowie ZJ w większej grupie działali tylko w pow. janowskim. Te nie sprawdzone dane podaje: Gawryszczak P., Podziemie polityczno – wojskowe w inspektoracie Lublin w latach 1944 – 1956, s. 77.

[36] Zaborski M., Okręg Lubelski NSZ..., s. 187 - 188; zob. też : Caban I., Mańkowski Z., ZWZ i AK w

okręgu lubelskim 1939 – 1944, Lublin 1971, s. 214.

[37] Zaborski M., Okręg Lubelski NSZ..., s. 186. Zauważa on, że udział ZJ w tworzeniu Okręgu był raczej

jako¶ciowy – poprzez skład KO, niż ilo¶ciowy; zob. też: Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw dwu wrogom, s. 93.

[38] Piotrowski M., SN na LubelszczyĽnie..., s. 610.

[39] Komorowski K., Polityka i walka..., s. 355.

[40] Komorowski K., Polityka i walka..., s. 356; Żochowski S., O NSZ, s. 289; Zaborski M., Okręg

Lubelski NSZ..., s. 191 – 195. Szerzej o mjr. „Roli”, patrz: Zaborski M., Major Michał Kłosowski, Lublin 1993.

[41] Komorowski K., Polityka i walka..., s. 356 – 357.

[42] Żochowski S., O NSZ, s. 289.

[43] Zaborski M., Okręg Lubelski NSZ..., s. 193, tam też znajduje się pełny skład KO, który w trakcie

okupacji kilkakrotnie się zmieniał.

[44] Zaborski M., Okręg Lubelski NSZ..., s. 183.

[45] Zaborski M., Okręg Lubelski NSZ..., s. 185; zob. też: Caban I., Mańkowski Z., ZWZ i AK w..., s. 58;

Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 93.

[46] Komorowski K., Polityka i walka..., s. 357; NSZ – dsp, t. I, s. 188 – 193, 297 – 310. Szerszy opis

patrz: Zaborski M., Okręg Lubelski NSZ..., s. 210 – 216.

[47] Zaborski M., Okręg Lubelski NSZ..., s. 216 – 217; relacja M. J. Chodakiewicza.

[48] Chodakiewicz M.J., Accommodation and Resistance…, aneksy s. 49.

[49] Tamże.

[50] Zaborski M., Okręg Lubelski NSZ..., s. 216 – 217.

[51] Tamże, s. 210.

[52] Tamże, s. 211.

[53] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 93.

[54] Zaborski M., Okręg Lubelski NSZ..., s. 213.

[55] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 93.

[56] NSZ – dsp, t. I, s. 303; Chodakiewicz M.J., Accommodation and Resistance…, aneksy s. 49.

[57] Zaborski M., Okręg Lubelski NSZ..., s. 213; Chodakiewicz M.J., Accommodation and Resistance…,

aneksy s. 49.

[58] Powinno być: por. W. Piotrowski „Cichy”, chyba, że chodzi o innego Piotrowskiego o pseudonimie

„Cichy”, ale jest to mało prawdopodobne.

[59] Szymanek W., Z dziejów Kra¶nika i okolic w okresie okupacji niemieckiej w latach 1939 - 1944,

Kra¶nik 1989, s. 68; jedynie o Kazimierzu Wojtynie wspomina Stanisław Żochowski, O NSZ, s. 290. Dziwnym jest to, że pisze on, jakoby istniała odrębna Komenda Powiatowa w Kra¶niku i Janowie Lubelskim, przy czym nazwisko Komendanta Powiatowego w Kra¶niku jest nieczytelne w maszynopisie.

[60] Chodakiewicz M.J., Accommodation and Resistance…, aneksy s. 49. Z informacji zgromadzonych

w AIPN wynika, że Kazimierz Wojtyna „Zawisza” był komendantem powiatowym NSZ w Janowie Lubelskim przez okres 1946r. (choć nie wiemy jak długo), zob.: AIPN, PUBP Kra¶nik, Lu 08/83 t. XII, k. 88, 121.

[61] APL, NSZ, sygn. 47.

[62] Chodakiewicz M.J., Accommodation and Resistance…, aneksy s. 49.

[63] Relacja M.J. Chodakiewicza.

[64] Chodakiewicz M.J., Accommodation and Resistance…, aneksy s. 50.

[65] Zaborski M., Okręg Lubelski NSZ..., s. 185; Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 93,            

328 – 329. Nawet komunistyczny historyk podaje, powołując się na gestapo, sporą ilo¶ć członków NSZ w powiecie kra¶nickim: „(...) Liczebno¶ć dobrze uzbrojonych NSZ w powiecie Kra¶nik gestapo Lublin obliczało na niecałe 700 osób.(...)” – zob.: Borodziej W., Terror i polityka. Policja niemiecka a polski ruch oporu w GG 1939 – 1944, Warszawa 1985, s. 195. Ponieważ dokumenty NSZ ¶wiadczą, że z tym uzbrojeniem nie było tak „dobrze”, można przypu¶cić, iż liczba ta zawiera tylko uzbrojonych członków NSZ. Liczebno¶ć AK w powiecie janowskim okre¶la się na 1.500 – 2.000 w 1944r., podobnie rzecz ma się z  BCh-owcami, por. Chodakiewicz M.J., Accommodation and Resistance…, aneksy s. 50.

[66] Zaborski M., Okręg Lubelski NSZ..., s. 187; Caban I., Mańkowski Z., ZWZ i AK w..., s. 57. Warto

tu wspomnieć w kilku słowach o podziale terytorialnym Obwodu janowskiego AK: podzielony był na 8 rejonów: Dzierzkowice – Urzędów, Kra¶nik, Batorz – Chrzanów, Janów Lubelski, Zakrzówek – Wilkołaz, Go¶cieradów- Trzydnik, Annopol – Kosin, Zaklików – Modliborzyce. Obwód janowski ZWZ-AK, od początku gnębiony był aresztowaniami, które spowodowały praktycznie zanik konspiracji AK-owskiej. Oprócz AK, istniał też KOP (w Wierzchowiskach), oraz wspomniane wcze¶niej NOW i podziemie komunistyczne zob.: Stolarz T., Ziemia Janowska w latach II wojny ¶wiatowej 1939 – 1945, Janów Lubelski 1995, maszynopis [s. nie numerowane]. 

[67] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 93 - 94.

[68] Relacja Bogusława Kopacza z dn. 25.07.2001r.

[69] Malinowski M., Polski ruch komunistyczny w latach 1939 – 1942, w: Z pola walki nr 4 (16) 1961, s.

33 – 35.

[70] PPR – kronika I 1942 – V 1945, red. M. Malinowski, Warszawa 1962, s. 11 – 16.

[71] Turlejska M., O wojnie i podziemiu, Warszawa 1959, s. 83; Matusak P., Ruch oporu w Polsce,                  

Katowice 1987, s. 119 – 121.

[72] Turlejska M., O wojnie i podziemiu, s. 83 – 84. Szerzej o organizacjach poprzedzających powstanie

PPR patrz: Malinowski M., Z dziejów powstania PPR, Warszawa 1958.

[73] PPR – kronika I 1942 – V 1945, s. 11, 15 – 16; zob. też Okólnik nr 1, luty –marzec 1942r., w:

Publicystyka konspiracyjna PPR 1942 – 1945..., t. I, s. 15 – 18 (szerokie omówienie nazwy – PPR). Turlejska M., O wojnie i podziemiu, s. 83; Matusak P., Ruch oporu w Polsce, s. 119 – 121.

[74] PPR – kronika I 1942 – V 1945, s. 18.

[75] Depesza Marcelego Nowotki do Dymitrowa o stanie kadr PPR i GL, 31.07.1942, w: Tajne oblicze...,

t. I, s. 102 – 103.

[76] Matusak P., Ruch oporu w Polsce, s. 119 – 121.

[77] Matusak P., Ruch oporu w Polsce, s. 119 – 121.

[78] Okólnik nr 1, 01.06.1943, s. 1 – 3, cyt. za: Publicystyka konspiracyjna PPR 1942 – 1945, t. I, s. 189

- 193.

[79] Polski ruch robotniczy w okresie wojny i okupacji, Warszawa 1964, s. 306 – 307..

[80] Nazarewicz R., Aspekty polskie w dokumentach Kominternu, w: Głos Kombatanta Armii Ludowej               

nr 11 (96), s. 19.

[81] Prawa czowieka, oprac. K. Motyka, s. 217;Tajne oblicze..., t. III, s. 37; zob. także: Dziennik Ustaw

RP z 1921r., nr 44, poz. 267.

[82] Tajne oblicze..., t. III, s. 167 – 170.

[83] Za Program PPR uważana jest Deklaracja Programowa PPR z 01.03.1943r., oraz jej rozszerzona

wersja z listopada 1943r., zob. w: Tajne oblicze..., t. I, s. 48 – 59; Dowództwo Główne GL AL – zbiór dokumentów z lat 1942 – 1944. Rozkazy, instrukcje, regulaminy, oprac. W. Poterański, Warszawa 1967, s. 346 – 368.

[84] PPR – kronika I 1942 – V 1945, s. 13; Trybuna Wolno¶ci nr 50 z dn. 20.02.1944, w: Publicystyka

konspiracyjna PPR, t. III, s. 91 – 93.

[85] Przegląd Tygodnia nr 1 (50) z dn. 06.01.1944r, s. 1 – 2, w: Publicystyka konspiracyjna PPR 1942 –

1945, t. III, s. 37 – 39 oraz Instruktor dla propagandzistów w Armii Ludowej nr 2, maj 1944r., tamże, s. 509 – 513; Gazeta Chłopska nr 3, z marca 1943r., w: Publicystyka konspiracyjna PPR, t. II, s. 93 – 95 („... My nie chcemy Polski dużej nie dla nas, ile sprawiedliwej....”); Trybuna Wolno¶ci nr 27 – 28, z dn. 01-15.03.1943r., w: Publicystyka konspiracyjna PPR, t. II, s. 76 - 79.

[86] Instruktor dla propagandzistów w Armii Ludowej nr 2, maj 1944r., w: Publicystyka konspiracyjna

PPR, t. III, s. 509 – 513.

[87] Polski ruch robotniczy podczas wojny i okupacji, s. 380.

[88] PPR na skutek poleceń (dobrych rad???) Georgi Dymitrowa, nie używała sformułowań, mogących

zaszkodzić jej celom („ na tym etapie jest to niepoprawne politycznie”), zob. depesze G. Dymitrowa do PPR znajdujące się w AAN oraz fragmenty w: Tajne oblicze..., t. I, s. 47 – 52.

[89] Zob. artykuł: O pracy w¶ród mas katolickich – Okólnik KC PPR nr 3, z dn. 22.09.1943r., w:

Publicystyka konspiracyjna PPR 1942 – 1945, t. II, s. 340 – 343.

[90] Matusak P., Ruch oporu w Polsce, s. 121 – 123.

[91] Zob.: Gwardzista nr 31, 25.10.1943r., s.3; Gwardzista nr 1 (37), 10.01.1944, s. 3; Poradnik

O¶wiatowy nr 6, 01.02.1944, s. 1 – 4, w: Publicystyka konspiracyjna PPR, t. III, s. 437 – 443; Pawłowicz J., Z dziejów konspiracyjnej KRN, s. 68 – 69..

[92] Gwardzista nr 31, 25.10.1943r., s.3.

[93] Gomułka W., Pamiętniki, t. II, Warszawa 1994, s. 133.

[94] Matusak P., Ruch oporu w Polsce, s. 171 – 172. Tak brzmi oficjalna wersja powołania GL. Dlatego

czytelnik zdziwi się czytając pamiętniki W. Gomułki, który pisze w nich: „ Decyzja o powołaniu do życia GL jako organizacji wojskowej PPR zapadła dopiero w marcu 1942r.”, w: Gomułka W., Pamiętniki, t. II, s. 133. Oczywi¶cie data styczniowa, miała swoją wymowę propagandową. 

[95] Matusak P., Ruch oporu w Polsce, s. 171 – 172.

[96] Wieczorek M., Armia Ludowa. Powstanie i organizacja 1944 – 1945, Warszawa 1979, s. 281.

[97] Wieczorek M., Armia Ludowa. Powstanie..., s. 282 - 283.

[98] Gwardzista nr 17, z dn. 01.05.1943r.; Okólnik nr 11, [ 1942r.], w: Publicystyka konspiracyjna PPR,

t. I, s. 111 – 113; Głos Łodzi nr 5, 23.01.1943r., w: Publicystyka konspiracyjna PPR,         t. II, s. 45 – 46; Głos Warszawy nr 6, z dn. 26.01 1943r., w: Publicystyka konspiracyjna PPR,       t. II, s. 46 – 48; Wiadomo¶ci nr 9, z dn. 21-23.02.1943r., w: Publicystyka konspiracyjna PPR,      t. II, s. 66 – 68; Trybuna Wolno¶ci nr 27 – 28, z dn. 01-15.03.1943r., w: Publicystyka konspiracyjna PPR, t. II, s. 73 – 76 i inne.

[99] Matusak P., Ruch oporu w Polsce, s. 169 – 170.

[100] PPR – dokumenty programowe, s. 198 – 199. Jest to fragment pisma sekretarza KC PPR do

komunistów polskich w Moskwie o sytuacji w kraju i konspiracyjnej działalno¶ci najważniejszych partii i ugrupowań politycznych z dn. 12.01.1944r.

[101] Publicystyka konspiracyjna PPR 1942 – 1945, t. I, s. 267 – 270.

[102] Turlejska M., O wojnie i podziemiu, s. 87 – 88.

[103] Tajne oblicze..., t. I, s. 98.

[104] Nazarewicz R., Armii Ludowej dylematy i dramaty, Warszawa 1998, s. 96.

[105] PPR – kronika I 1942 – V 1945, s. 13.

[106] Księga partyzantów Lubelszczyzny, red. E. Olszewski, t. I, Lublin 1989, s. 11. Więcej o „Lisku”

dowiemy się z II rozdziału.

[107] Matusak P., (Ruch oporu w Polsce, s. 172, 218 – 219), oblicza stan AL - GL na koniec 1943r. na

11.000, za¶ na grudzień 1944r. na 45.897 żołnierzy (liczba niewiarygodnie duża, obejmuje prawdopodobnie zarówno AL – GL, ich sympatyków jak i czę¶ć MO i LWP), którzy współpracowali z AL. Dane te znajdujemy również w: Wieczorek M., Armia Ludowa. Powstanie i organizacja 1944 – 1945, Warszawa 1979, s.266 – 267, oblicza on również siły partyzanckie AL na 48.508 w połowie 1944r.; około 40.000 podaje Zenon Kliszka, w: Załuski Z., Przepustka do historii, Warszawa 1964, s.261. Do 1989r. liczba członków konspiracji komunistycznej sięgała od ok. 55.000 (zob.: M. Wieczorek, Siły partyzanckie AL w 1944r., w: WPH nr 3, I/III 1975, s.87), poprzez 65.000 (zob.: Garas J.B., Oddziały GL i AL..., s. 499 – 516; Nazarewicz R., Drogi do wyzwolenia. Koncepcje walki z okupantem w Polsce i ich tre¶ci polityczne 1939 – 1945, Warszawa 1979, s. 388), aż do 100.000 (Pawłowicz J., Z dziejów konspiracyjnej KRN 1943 – 1944, s. 243). Typowym przykładem mitu o GL – AL są: Wspomnienia żołnierzy GL i AL, Warszawa 1958. Otóż na stronie 226, tego jakby nie było Ľródła, znajdujemy następującą informację: „W maju 1944r. (...) cała Lubelszczyzna była objęta walką. Nie będzie przesady, je¶li nazwę ją powstaniem. Około 30.000 ludzi pod bronią.(...) Bardzo często całe rodziny szły do oddziałów: rodzice z dorosłymi i małymi dziećmi.” Należy przyznać, że autor miał albo bardzo bujną wyobraĽnię albo okupację spędził gdzie¶ z daleka od opisywanych terenów. Wspomnę tylko, że w maju 1944r. Lubelszczyzna była terenem przyfrontowym, na którym stacjonowało coraz to więcej wojska, za¶ każde wystąpienie ludno¶ci cywilnej mogło zakończyć się pacyfikacją wsi, poza tym już wówczas przygotowywano akcję przeciw partyzancką Sturmwind I i II.

[108] PPR – kronika I 1942 – V 1945, s. 13.

[109] PPR – kronika I 1942 – V 1945, s. 29.

[110] Gomułka W., Pamiętniki, t. II, s. 133. Pisze on, iż z powodu panującego wówczas chaosu

organizacyjnego na dole, trudno było ustalić faktyczną liczbę członków GL.

[111] Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 27.

[112] Tajne oblicze..., t. I, s. 64 – 95, 100 - 101.

[113] Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 28.

[114] Matusak P., Ruch oporu w Polsce, s. 172; Gronczewski E., Wspomnienia „Przepiórki”, Lublin 1964,

s. 7; Naumiuk J., Rozwój i walka GL i AL na LubelszczyĽnie, w: PPR, GL, AL na LubelszczyĽnie – materiały sesji…, Lublin 1958, s. 33.

[115] Gronczewski E., Wspomnienia „Przepiórki”, Lublin 1964, s. 7. Trochę inne dane podaje Garas J.B.,

Oddziały GL i AL 1942 – 1945, s. 137 - 140. Otóż podaje on, że Obwód II powstał na początku 1942r., nie za¶ pod jego koniec.   

[116] Garas J.B., Oddziały GL i AL 1942 – 1945, s. 137.   

[117] Dokładna data reorganizacji struktur GL nie jest znana. Podawane są różne daty: Tadeusz

Szymański twierdzi, że reorganizacja struktur GL -AL dokonała się we wrze¶niu 1943r., zob.: Szymański T., ¦witanie jutra, Warszawa 1974, s. 12; natomiast J. Naumiuk, powołując się na rozkaz nr 18 z XI 1943r., że w listopadzie 1943r., zob.: Naumiuk J., Rozwój i walka GL i AL na LubelszczyĽnie, w: PPR, GL, AL na LubelszczyĽnie – materiały sesji…, Lublin 1958, s. 33.

[118] Gronczewski E., Wspomnienia „Przepiórki”, Lublin 1964, s. 7; Tajne oblicze..., t. I, s. 72 – 73.

[119] Gronczewski E., Wspomnienia „Przepiórki”, Lublin 1964, s. 7.

[120] Naumiuk J., Rozwój i walka GL i AL na LubelszczyĽnie, w: PPR, GL, AL. na LubelszczyĽnie –

materiały sesji…, Lublin 1958, s. 33.

[121] Chodakiewicz M.J., Accommodation and Resistance…, aneksy s. 65.

[122] Garas J.B., Oddziały GL i AL 1942 – 1945, s. 140; Szymański T., ¦witanie jutra, Warszawa 1974.

s. 12.

[123] Publicystyka konspiracyjna PPR 1942 – 1945, t. I, s. XV; zob. także: Księga partyzantów

Lubelszczyzny, red. E. Olszewski, t. I, Lublin 1989, s. 8 – 9. Początkowo RCHOB wahała się czy przystąpić do PPR, nie wiedząc, „co to za organizacja i przez kogo jest kierowana.” Zob.: Tajne oblicze..., t. I, s. 44 – 45.

[124] Krawiec W.S., Działalno¶ć PPR..., aneks II, s. 4.

[125] Wg Piotra Irackiego kpt. AK, (w domu jego ojca spotykał się z Tadeuszem Szymańskim „Ali”, jego

znajomym ze studiów); mówił on, „że oni [tzn. komuni¶ci i radykalny ruch ludowy] mają wyraĽne wytyczne z Moskwy, aby żadnej działalno¶ci dywersyjnej, ani sabotażowej nie prowadzić przeciwko Niemcom...Mówił mi, że mają wyraĽne polecenie, aby przyczaić się, siedzieć cicho i nawet organizacyjnej pracy (komórek partyjnych) nie tworzyć". Między 1941 a 1944 Dowództwo AK posyłało Irackiego na rozmowy z „Alim” ze względu na znajomo¶ć, patrz: Krawiec W.S., Działalno¶ć PPR..., aneks II, s. 4. Dokładna data powstania RCHOB nie jest znana. Jako lipiec 1941r. podaje St. Młynarski w: tegoż, Tarnobrzeskie w walce o wolno¶ć narodu i godne życie ludzi pracy, Zarzecze 2000, s. 23. Użyty argument, napa¶ć III Rzeszy na swojego dotychczasowego sojusznika ZSRR, wydaje się być bliższy prawdy; 

[126] Krawiec W.S., Działalno¶ć PPR w powiecie kra¶nickim w latach 1942 – 1944, pr. mgr. UMCS, s. 18

– 24.

[127] Krawiec W.S., Działalno¶ć PPR..., s. 79, twierdzi, że powiat był podzielony na 5 rejonów: I –

obejmował Annopol, Rybitwy, Dzierzkowice, Urzędów, Godów i Chodel. Odpowiadał za niego m.in. Michał Wach "Mewa". Niestety oprócz rejonu I, nie wymienia żadnego innego rejonu. Zob. też: Młynarski S., Tarnobrzeskie w walce o wolno¶ć narodu i godne życie ludzi pracy, s. 26 – 27. Autor tych wspomnień wymienia Komitet Rejonowy PPR w Jarocinie. O podziale na rejony wspomina także J. Naumiuk, zob.: Naumiuk J., Rozwój i walka GL i AL na LubelszczyĽnie, w: PPR, GL, AL na LubelszczyĽnie – materiały sesji…, s. 33.

[128] Chodakiewicz M.J., Accommodation and Resistance…, aneksy s. 60.

[129] Hirsz Z. J., Ja syn ludu polskiego, Lublin 1964, s.18.

[130] AIPN, OKBZH Kra¶nik, Lu 1/14/17, k. 8.

[131] AIPN, OKBZH Kra¶nik, Lu 1/14/17, k. 18.

[132] Wieczorek M., Armia Ludowa. Powstanie i organizacja 1944 – 1945, Warszawa 1979,s. 267;

oblicza on liczbę janowskiego okręgu AL w lipcu 1944r., czyli tuż przed wej¶ciem do Polski wojsk radzieckich, na... 11.360 osób; w styczniu 1943r. na całej LubelszczyĽnie było około 800 PPR-owców patrz: Krawiec W.S., Działalno¶ć PPR..., s. 30; za¶ w czerwcu 1944r. AL skupiała około 1997 żołnierzy. Z. Mańkowski zauważa, że było stosunkowo mało członków PPR (pow. janowski – „w 4 placówkach jest 189 członków i 20 członków PPR”). To może ¶wiadczyć, że członkowie AL nie interesowali się polityką, liczyła się dla nich jedynie walka z Niemcami i dlatego byli w AL (być może, że czę¶ć z nich przez przypadek), patrz: Mańkowski Z., PPR na LubelszczyĽnie, w: PPR, GL, AL na LubelszczyĽnie – materiały sesji…, Lublin 1958, s. 27. Przykładem dezinformacji i zakłamania jest przyjęcie bez zastrzeżeń danych Dowództwa II Obwodu GL z XI 1942r., iż „w powiecie kra¶nickim było w garnizonach 400 gwardzistów”, patrz: Naumiuk J., Rozwój i walka GL i AL na LubelszczyĽnie, w: PPR, GL, AL na LubelszczyĽnie – materiały sesji…, s. 37. „Ciekawe” informacje znajdziemy także w publikacji pod redakcją E. Olszewskiego. Otóż, wg autorów „do końca 1943r. GL w pow. kra¶nickim liczyła ok. 1400 gwardzistów. Oblicza on, że w GL znalazło się kilka tysięcy BCh-owców. W końcowym okresie okupacji AL na LubelszczyĽnie liczyła ok. 15.000 [!!!], natomiast PPR – VII 1944r., ok. 3.000 – 3.500 członków z tego 75% chłopi, 20% robotnicy, 5% inteligencja.” por.: Księga partyzantów Lubelszczyzny, t. I, s. 8 – 9.

[133] Tajne oblicze..., t. I, s. 79, 83, 87.

[134] Krawiec W.S., Działalno¶ć PPR..., s. 35.

[135] Mańkowski Z., PPR na LubelszczyĽnie, w: PPR, GL, AL na LubelszczyĽnie – materiały sesji…,         

s. 27.

[136] Chodakiewicz M.J., Accommodation and Resistance…, aneksy s. 64 – 65.

[137] Tajne oblicze..., t. I, s. 83. Jest to powołanie się na artykuł M.J. Chodakiewicza, Czerwona

wyliczanka, Słowo 14.11.1995. Wylicza on, że na podstawie raportów placówek i gmin z okresu wojny wychodzi około 1000 członków PPR i GL.

[138] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 94.

[139] Krawiec W.S., Działalno¶ć PPR..., s. 36.

[140] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 330 – 331; Młynarski S., Tarnobrzeskie w walce

o wolno¶ć narodu i godne życie ludzi pracy, s. 24 – 28; Czyżewski W., Więc zarepetuj broń, Warszawa 1968, s., 133 – 135.

[141] Młynarski S., Tarnobrzeskie w walce o wolno¶ć narodu i godne życie ludzi pracy, s. 8 – 46.

[142] Chodakiewicz M.J., Accommodation and Resistance: A Polish County During the Second World

War and Its Aftermath, 1939-1947 (w przygotowaniu do druku przez Lexington Press), aneksy s. 40.

[143] Gwardzista nr 31, 25.10.1943r.

[144] Bardzo często walki AK i NSZ z GL – AL okre¶lano jako „wojnę domową”. W czasie okupacji był

kładziony szczególny nacisk na zaistnienie tego pojęcia, które się przyjęło. Było to propagandowe zwycięstwo komunistów, bowiem w związku z tym dostali mandat legalno¶ci. Bardzo dużo w tej materii zrobiła publicystyka konspiracyjna PPR i GL, np.: Deklaracja programowa z listopada 1943r. (mówiła ona o „zapoczątkowanej przez najczarniejszą reakcję” wojnie domowej); „Przegląd Tygodnia”, 30.09.1943 – „Za czy przeciw wojnie domowej?”; „Głos Warszawy”, 15.10.1943 – „Polacy – naród bandytów”; „Gwardzista”, 15.10.1943 – „Rozkaz do nowych zbrodni”; „Trybuna Wolno¶ci”, 18.04.1944 – „Polityka i morderstwa reakcji”; „Walka Ludu”, 15.06.1944 – „Walka aż do zwycięstwa”; „Żołnierz Lubelszczyzny”, 30.04.1944 – „Hitlerowskie kumotry”. Opinie te przeszły do historii po roku 1989 i upadku władzy komunistów w Polsce. Powstało już wiele cennych pozycji obalających tę tezę, dlatego ta kwestia nie będzie tutaj szerzej omawiana, patrz: Tajne oblicze..., t. I - III; Jurewicz L., Zbrodnia czy początek wojny domowej, Londyn 1980 oraz inne. 

[145] Publicystyka konspiracyjna PPR..., t. II, s. 459.

[146] ZSS, NSZ, s. 123 – 124; Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 47.

[147] Szerzej na temat stosunku AL – GL do pozostałych organizacji podziemia, zob.: Komorowski K.,

Stosunki GL–AL z innymi organizacjami wojskowymi polskiego podziemia antyhitlerowskiego, w: My¶l polityczna i czyn zbrojny GL i AL, Warszawa 1982, s. 46 – 55. Niestety artykuł ów, nie spełnia pokładanych w nim nadziei, je¶li chodzi o stosunek z AK i NSZ.

[148] Tajne oblicze..., t. III, s. 117 – 122.

[149] Omówienie znaczenia słowa „reakcja”, patrz: Poradnik O¶wiatowy nr 3, z dn. 15.12.1943r., w:

Publicystyka konspiracyjna PPR..., t. II, s. 611 – 618.

[150] Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 33 – 34.

[151] Szerzej na ten temat zob.: Narodowe Siły Zbrojne- dokumenty, struktury, personalia, t. I –III,

opracował L. Żebrowski, Warszawa 1994 - 1997.; Publicystyka konspiracyjna PPR 1942 – 1945, red. M. Malinowski..., t. I-III, Warszawa 1961 – 67; Tajne oblicze PPR, GL, AL,     t. I – III, Warszawa 1997 - 1999.

[152]  Zob.: Publicystyka konspiracyjna PPR 1942 – 1945, t. II, s. 385.

[153] Głos Warszawy nr 59 (68), z dn. 15.10.1943r., w: Publicystyka konspiracyjna PPR ..., t. II, s. 385 –

387, 575 –576; Pawłowicz J., Z dziejów konspiracyjnej KRN, s. 40.

[154] Sprawozdanie [sytuacyjne z ziem polskich] Delegatury Rządu dla Ministerstwa Spraw

Wewnętrznych w Londynie, V – VI 1943r., w: Tajne oblicze..., t. III, s. 87 – 90.

[155] Armia Krajowa w dokumentach, t. VI, s. 347 – 348; Tajne oblicze..., t. III, s. 40 – 42.

[156] AK w dokumentach, t. III, s. 52.

[157] AK w dokumentach, t. III, s. 156.

[158] Biuletyn Informacyjny nr 12 (116), 26.03.1942r.

[159] Biuletyn Informacyjny nr 38 (193), 23.11.1943r.

[160] AK w dokumentach, t. II, Londyn 1973, s. 402.

[161] Biuletyn Informacyjny nr 49 (204), 09.12.1943r.

[162] Por.: Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 51.

[163] Pawłowicz J., Z dziejów konspiracyjnej KRN, s. 41.

[164] Rozkaz nr 17, 16.10.1943r., w: Tajne oblicze..., t. III, s. 33.

[165] NSZ – dsp, t. I, s. 116.

[166] Jest to fragment rozprawy A. Rawicza: „O co walczą Narodowe Siły Zbrojne”; zob. też: NSZ

– dsp, t. I, s. 76 – 98.

[167] APL, NSZ, sygn. 47, s. 1[maszynopis].

[168] Jest to fragment opracowania wewnętrznego NSZ pt. Totalizm, b.m. b.r., w: Muszyński W.J., W

walce..., s. 217 – 218.

[169] Muszyński W.J., W walce..., s. 218.

[170] Publicystyka konspiracyjna PPR..., t. II, s. 303 – 304.

[171] Muszyński W.J., W walce..., s. 222; Kersten K., Narodziny systemu władzy. Polska 1943 – 1948,

Poznań 1990, s. 27 – 28; Hillebrandt B., Partyzantka na KielecczyĽnie, Warszawa 1970, s. 220.

[172] NSZ – dsp, t. I, s. 117.

[173] NSZ – dsp, t. I, s. 116; Kersten K., Narodziny systemu władzy. Polska 1943 – 1948, s. 28.

[174] APL, NSZ, sygn. 47. Ten sam tekst występuje w: NSZ – dsp, t. I, s. 109 – 112, choć pod trochę

innym tytułem: „Wytyczne akcji przeciwkomunistycznej”. 

[175] Muszyński W.J., W walce..., s. 222; Terej J. J., Rzeczywisto¶ć i polityka, Warszawa 1971, s. 323 –

324.

[176] NSZ – dsp, t. I, s. 95 – 96.

[177] Nazarewicz R., Armii Ludowej dylematy i dramaty, s. 162.

[178] Hillebrandt B., Partyzantka na KielecczyĽnie, s. 220 – 221.

[179] Zob.: Tajne oblicze..., t. I, s. 168 – 173, 195 – 197, 213. Mowa tam o powszechnym pijaństwie,

zdarzających się bandyckich napadach, kradzieżach, oszustwach finansowych i gwałtach na kobietach.

[180] Muszyński W.J., W walce..., s. 220.

[181] Raport Nr. 33 Obwodu Nr II, 08.01.1944, w: Tajne oblicze..., t. II, s. 183 – 184.

[182] Polski ruch robotniczy w okresie wojny i okupacji, s. 300.

[183] Zob.: Publicystyka konspiracyjna PPR 1942 – 1945, t. I – III.

[184] Prawa człowieka, oprac. K. Motyka, Lublin 2001, s. 217; Tajne oblicze..., t. III, s. 37.

[185] Prawa człowieka, s. 218; Tajne oblicze..., t. III, s. 37.

[186] Prawa człowieka, s. 218; Tajne oblicze..., t. III, s. 37.

[187] Tajne oblicze..., t. III, s. 38; por.: Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 45.

[188] Tajne oblicze..., t. III, s. 39; por.: Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 45.

[189] Prawa człowieka, s. 218 – 224; Tajne oblicze..., t. III, s. 39.

[190] Tajne oblicze..., t. III, s. 39.

[191] Tajne oblicze..., t. III, s. 9.

[192] Garas J.B., Oddziały GL i AL 1942 – 1945, s. 183 – 184.

[193] Pawłowicz J., Strategia Frontu Narodowego PPR, Warszawa 1965, s. 152.

[194] Gomułka W., Pamiętniki, t. II, Warszawa 1994, s. 115 – 116, 241. Gomułka w swoich

wspomnieniach mówi wprost o tym, że powołanie PPR było decyzją MK.

[195] Polski ruch robotniczy w okresie wojny i okupacji, s. 307.

[196] Deklaracja programowa PPR, listopad 1943r., w: Tajne oblicze..., t. I, s. 53 – 59; zob. też:

Dowództwo Główne GL AL, s. 346 – 368.

[197] Zob.: Publicystyka konspiracyjna PPR 1942 – 1945, t. I - III, Warszawa 1961-67.

[198] Publicystyka konspiracyjna PPR..., t. I, s. 78 – 80.

[199] Turlejska M., Rozkazy i odezwy dowództwa głównego GL 1942 – 1944, t. I, ŁódĽ 1946, s. 47 – 48.

[200] Publicystyka konspiracyjna PPR..., t. I, s. 130 – 133.

[201] Publicystyka konspiracyjna PPR..., t. I, s. 107 – 110.

[202] Zob.: Biuletyn Radiowy, paĽdziernik 1942r. w: Publicystyka konspiracyjna PPR..., t. I, s. 124 – 125.

[203] Publicystyka konspiracyjna PPR..., t. II, s. 173 – 175.

[204] Publicystyka konspiracyjna PPR..., t. II, s. 228 – 231.

[205] „Rozkaz Nr 14” Dowództwa Głównego GL, X 1943r., w: Tajne oblicze..., t. II, s. 86 – 87.

[206] „Rozkaz Nr 23” Dowództwa Głównego GL, XII 1943r., w: Tajne oblicze..., t. II, s. 86 – 87.

[207] Aleksander Szymański „Ali”, w: Szymański T., Z pól bitewnych Lubelszczyzny, Warszawa 1981,          

s. 127.

[208] „Rozkaz Nr 14/44” II Obwodu AL, IV 1944r., w: Tajne oblicze..., t. II, s. 86 – 87; zob. też: GL i AL na

LubelszczyĽnie (1942-1944), oprac. Z. Mańkowski, J. Naumiuk, Lublin 1960, s. 213.

[209] Raport nr 22 – Okręg lubelski, 27.09.1943r., w: Tajne oblicze..., t. II, s. 91 – 92.

[210] Do Raportu 22 Okręgu Nr. 4, w: Tajne oblicze..., t. II, s. 92- 93.

[211] Polski ruch robotniczy w okresie wojny i okupacji, s., 380.

[212] Najbardziej znanymi „akcjami oczyszczania terenu z reakcji” były mordy pod Owczarnią –

04.05.1944r. oraz pod Stefanówką – 02.07.1944r., zob. też: Tajne oblicze..., t. II, s. 88 i dalej. 91, 93, 94, 95, 97, 98, 102,3,106, 107,110, t. III, s. 8, 103 - 106

[213] Raport Nr 4 Okręgu Nr 4, w: Tajne oblicze..., t. II, s. 94.

[214] AAN, Akta główne umorzonego postępowania przygotowawczego w sprawie Flisa Andrzeja

(rozgrywki w sztabie AL), sygn. 423, k. 63.

[215] Ostatnie Wiadomo¶ci, R. I nr 5, 30.04.1944r., w: Hirsz Z. J., Lubelska prasa konspiracyjna, Lublin

1968, s. 354 – 355.

[216] GL i AL na LubelszczyĽnie (1942-1944), oprac. Z. Mańkowski, J. Naumiuk, t. I, Lublin 1960, s. 94. 

[217] M. Zaborski, Okręg Lubelski NSZ..., s. 223 – 224; Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw...,

s. 104 – 106.

[218] Podawane są różne daty: lato 1942r., wrzesień lub 14.10.1942r., zob.: M. Zaborski, Okręg Lubelski

NSZ..., s. 223 – 224; Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 104, 339.

[219] M. Zaborski, Okręg Lubelski NSZ..., s. 223 – 224; Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw...,     

s. 104.

[220] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 104 – 105.

[221] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 106. Dokładna data ¶mierci por. „Lecha” nie jest

znana. M.J. Chodakiewicz podaje dzień 09.03.1943, natomiast M. Zaborski podaje dzień 12.12.1942r. jako datę ¶mierci dowódcy „Aleksandrówki”, zob.: Zaborski M., Okręg Lubelski NSZ..., s. 223 - 224.

[222] Zaborski M., Okręg Lubelski NSZ..., s. 223 – 224; Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s.

106– 107.

[223] Zaborski M., Okręg Lubelski NSZ..., s. 223 – 224; Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw...,

s. 107.

[224] Zaborski M., Okręg Lubelski NSZ..., s. 223 - 224.

[225] Chodakiewicz M. J., NSZ i Żydzi: Teoria i praktyka, w: Prawica Narodowa nr 1 IV – VI 1995, s. 66.

[226] Hillebrandt Bogdan, Partyzantka na KielecczyĽnie, Warszawa 1970, s. 464; Chodakiewicz M.J.,

Akcja Specjalna NSZ na LubelszczyĽnie, WPH r. XXXVIII nr 2 (144), s. 62; Tegoż, NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 108. więcej o oddziale „Stepa” zob.: por. Celiński J., Oddział partyzancki Stepa, w: Zeszyty..., z. III, s. 83 – 87.

[227] Chodakiewicz M.J., AS NSZ na LubelszczyĽnie, WPH r. XXXVIII nr 2 (144), s. 62; Tegoż, NSZ

„Ząb” – przeciw..., s. 108.

[228] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 108.

[229] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 112.

[230] Jurewicz L., Zbrodnia czy początek wojny domowej, Londyn 1980, s. 7 – 11. Więcej o Leonardzie

Zub – Zdanowiczu „Zębie” patrz: Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw dwu wrogom, Warszawa 1999 [biografia]; Tegoż, Akcja Specjalna NSZ na LubelszczyĽnie, WPH r. XXXVIII nr 2 (144), s. 53 – 87; nr 3 (145) s. 45 – 73 z IV/VI i VII/IX 1993r.; NSZ. Materiały z sesji naukowej po¶wieconej historii NSZ – Warszawa 25 X 1992, red. P. Szucki, Warszawa 1994. Skrócony życiorys znajduje się także na: www.nsz.w.pl

[231] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 113 – 118.

[232] M. Zaborski, Okręg Lubelski NSZ..., s. 223 – 224; Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s.

113 – 231.

[233] Lubelszczyzna w najnowszej historiografii wojskowej, Lublin 1986, s. 258.

[234] APL, zbiór wspomnień i relacji, 40/215, s. 9; Lubelszczyzna w najnowszej historiografii wojskowej,

 s. 258 - 259.

[235] Gronczewski E., Wspomnienia gwardzisty z Lubelszczyzny, WPH VIII nr 2 (28) z IV/VI 1963r.,              

s. 181; Garas J. B., Oddziały GL i AL w obwodzie Lubelskim – rodowody, zarysy organizacji i działań, WPH IV z IV/IX 1959, s. 204; Tegoż, Oddziały GL i AL 1942 – 1945,              s. 180. Dowódca okręgu janowskiego ”Lis” podaje inną datę powstania oddziału im.                          J. Kilińskiego: 23.07.1943r., zob.: Szymański T., My ze spalonych wsi, Lublin 1974, s. 204; Władysław Skrzypek wspomina, że było to pod koniec lipca 1943r., w: APL, zbiór..., Skrzypek Władysław, sygn., 40/119, s. 11.

[236] Czyżewski W., Więc zarepetuj broń, Warszawa 1968, s. 178.

[237] Alef – Bolkowiak G., Gorące dni, Warszawa 1971, s. 124.

[238] Gronczewski E., Wspomnienia gwardzisty z..., s. 181; Tegoż, Wspomnienia „Przepiórki”, Lublin

1964, s. 63; Garas J. B., Oddziały GL i AL w obwodzie Lubelskim – rodowody, zarysy organizacji i działań, WPH 1959 (IV), s. 204; Tegoż, Oddziały GL i AL 1942 – 1945, Warszawa 1971, s. 179 – 181; Tajne oblicze..., t. III, s. 213. Oddział „Orła”, „Grzybowskiego” - Władysława Skrzypka, im. B. Głowackiego (zwany też Grupą Operacyjną im. B. Głowackiego) zorganizowany został w VI 1943r., w oparciu o oddział „Liska”. „Orzeł” przejął dowództwo po odej¶ciu B. Pacyny „Chrzestny”.

[239] Józef Pacyna przedwojenny komunista, uczestnik wojny domowej w Hiszpanii; był wcze¶niej

członkiem ZWZ, do GL wstąpił w końcu kwietnia 1943r. Do końca czerwca tegoż roku był dowódcą oddziału partyzanckiego GL im. B. Głowackiego. Po nieudanej próbie przewrotu, przeszedł do BCH. W czerwcu 1944r. ponownie przeszedł do AL, do oddziału „Cienia”. Na jego koncie jest szereg morderstw na tle bandycko - politycznym. Zob.: Gronczewski E., Wspomnienia gwardzisty z Lubelszczyzny, WPH VIII nr 2 (28) z IV/VI 1963r., s. 176 – 180; Kopacz B., Koguciarze, w: Sztafeta nr 36 z 08.09.1994, s.15; Tajne oblicze..., t. III, s. 137.

[240] Gronczewski E., Wspomnienia gwardzisty z..., s. 181; Tegoż, Wspomnienia „Przepiórki”, Lublin

1964, s. 63.

[241] Naumiuk J., Z dziejów GL i AL. w powiecie kra¶nickim, w: Z dziejów powiatu kra¶nickiego –

sesja..., Lublin 1963, s. 252; Tajne oblicze..., t. III s. 207. Głos Kombatanta Armii Ludowej nr 6 (103) czerwiec 2002, s. 14, wspomina, że do oddziału Korczyńskiego dołączyło 12 ludzi z oddziału „Jastrzębia”.

[242] APL, zbiór wspomnień i relacji, 40/119, s. 11[wszystkie strony podane w przypisach do APL

dotyczą numeracji tego archiwum].

[243] Gronczewski E., Wspomnienia gwardzisty z..., s. 181; Gronczewski E., Kalendarium walk GL i AL

na LubelszczyĽnie, Warszawa 1966, s. 128.

[244] Tajne oblicze..., t. III, s. 213.

[245] Chodakiewicz M.J., Accommodation and Resistance…, aneksy s. 64.

[246] Tajne oblicze..., t. III, s. 213.

[247] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 120; Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 98.

[248] Por.: Czyżewski W., Więc zarepetuj broń, s. 153; Nazarewicz R., AL dylematy..., s. 172. Tam też

znajdziemy informację, iż czę¶ć partyzantów, w tym dowódca por. „Słowik”, przeszła w kwietniu 1943r. z AK do GL. Informacja ta wydaje się nieprawdziwa, choćby z dwóch powodów: autor nie pisze skąd czerpie takie informacje, oraz nigdzie więcej nie znajdziemy informacji, że oprócz „Słowika” kto¶ inny należał wcze¶niej do AK. 

[249] Taką informację podawały niektóre Ľródła NSZ, zob.: Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw...,

s. 120; Zeszyty do historii NSZ, z. 3, Chicago 1964, s. 83 – 103; Wielka Polska nr 42, 2710.1943r. To ostatnie Ľródło podaje jednak informację, iż oddział NSZ rozbił i zlikwidował 32 bolszewików. Należy jednak pamiętać, że słowem „bolszewik” okre¶lano także polskich komunistów. Por.: ZSS, NSZ, s. 96; Zeszyty..., z. 1, s. 55 – 56 (zginęło 32 członków sowieckiego oddziału partyzanckiego, uciekł 1 radiotelegrafista).

[250] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw dwu wrogom, Warszawa 1999, s. 103; Garas J. B.,

Oddziały GL  i AL 1942 – 1945, s. 150; Tajne oblicze..., t. III, s. 209.

[251] Garas J. B., Oddziały GL i AL 1942 – 1945, s. 150.

[252] APL, zbiór wspomnień i relacji, 40/144, wspomnienia z okresu okupacji, s. 12 – 20; AAN, zespół

474, t. 44, k. 72 – 96.

[253] Kopacz B., Koguciarze, w: Sztafeta, s. 15; Stolarz T., Zbrodnie GL i AL popełnione w latach 1942 –

1944 w obwodzie Janów Lubelski – Kra¶nik, Wesoła 1992, maszynopis, s. 11; Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 104.

[254] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 104; Kopacz B., Koguciarze, w: Sztafeta...; Tajne

oblicze..., t. III, s. 210.

[255] Kopacz B., Koguciarze, w: Sztafeta, s. 15. 

[256] Kopacz B., Koguciarze, w: Sztafeta, s. 15; zob. też: Stolarz T., Zbrodnie GL i AL popełnione w

latach 1942 – 1944 w obwodzie Janów Lubelski – Kra¶nik, Wesoła 1992, maszynopis, s. 12. Podaje on, iż drugiego napadu dokonał oddział GL pod dowództwem Antoniego Palenia „Jastrząb”; Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 337.

[257] Kopacz B., Koguciarze, w: Sztafeta...; Stolarz T., Zbrodnie GL i AL popełnione w latach 1942 –

1944 w obwodzie Janów Lubelski – Kra¶nik, Wesoła 1992, maszynopis, s. 11; Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 102 – 103.

[258] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 104; Gontarczyk P., Mord pod Borowem, w: Życie                    

5-6.07.1997, s. 14; Tajne oblicze..., t. III, s. 210.

[259] Gontarczyk P., Mord pod Borowem, w: Życie 5-6.07.1997, s. 14; Tajne oblicze..., t. III, s. 210.

[260] Chodakiewicz M.J., Wypadek borowski, w: Ład nr 5/93 (dodatek historyczny) czerwiec 1993, s. IV;

Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 104; Tajne oblicze..., t. III, s. 210.

[261] APL, zbiór wspomnień i relacji, 40/101, s. 4-5.

[262] Chodzi o Józefa Pacynę „Bartosz”.

[263] APL, zbiór wspomnień i relacji, 40/144, wspomnienia z okresu okupacji, s. 12 – 20 [autor jest

anonimowy, jednak sądząc po tre¶ci, to jest nim T. Szymański „Lis”, który odpowiadał za ten okręg GL].

[264] AAN, zespół 474, t. 44, k. 72 – 74, 95 – 96.

[265] Gontarczyk P., Mord pod Borowem, w: Życie 5-6.07.1997, s. 14 .

[266] AAN, zespół 474, t. 44, k. 72 – 74, 95 – 96; Tajne oblicze..., t. III, s. 225 – 229. zob. także:

Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 98.

[267] AAN, zespół 474, t. 44, k. 72 – 74, 95 – 96; Tajne oblicze..., t. III, s. 225 – 229.

[268] Tamże.

[269] Tamże.

[270] Tajne oblicze..., t. III, s. 209 – 210.

[271] Gontarczyk P., Mord pod Borowem, w: Życie 5-6.07.1997, s. 14.

[272] P. Gontarczyk pisze, że likwidacji „Liska” dokonał Tadeusz Pi¶kiewicz „Serce”, zob.: Gontarczyk P.,

Mord pod Borowem, w: Życie 5-6.07.1997, s. 14.

[273] Kopacz B., Koguciarze, w: Sztafeta, s. 15; Gontarczyk P., Mord pod Borowem, w: Życie 5-

6.07.1997, s. 14; Chodakiewicz M.J., Wypadek borowski, w: Ład nr 5/93 (dod. hist.) czerwiec 1993, s. IV.

[274] Tak twierdzi M. J. Chodakiewicz, zob.: Chodakiewicz M.J., Wypadek borowski, w: Ład nr 5/93 (dod.

hist.) czerwiec 1993, s. IV. Przeczytawszy, choćby wspomnienia byłego dowódcy oddziału „Liska” – „Lisa”, trudno się z nim nie zgodzić.

[275] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 334.

[276] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 99; Chodakiewicz M.J., Wypadek borowski, w: Ład

nr 5/93 (dod. hist.) czerwiec 1993, s. IV. Więcej na temat walki o władzę w¶ród komunistów w powiecie kra¶nickim, patrz: Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 94 – 101, 333; Czyżewski W., Więc zarepetuj broń, s.130 – 133; Gronczewski E., Wspomnienia „Przepiórki”, s. 28, 159 – 160; Hirsz Z. J., Ja syn ludu polskiego, Lublin 1963, s. 63, 232.

[277] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 99.

[278] Kopacz B., Koguciarze, w: Sztafeta, s. 15; Garas J.B., Oddziały GL i AL 1942 – 1945, s. 179 – 180.

[279] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 363.

[280] Chodakiewicz M.J., Akcja Specjalna NSZ na LubelszczyĽnie, WPH r. XXXVIII nr 2 (144), s. 58;

Garas J. B., Oddziały GL i AL 1942 – 1945, s. 149 – 150, 180, 183 – 185; Gontarczyk P., Mord pod Borowem, w: Życie 5-6.07.1997, s. 14; Chodakiewicz M.J., Wypadek borowski, w: Ład nr 5/93 (dodatek historyczny) czerwiec 1993, s. IV; Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 100.

[281] Gontarczyk P., Mord pod Borowem, w: Życie 5-6.07.1997, s. 14; Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” –

przeciw..., s. 102.

[282] Gontarczyk P., Mord pod Borowem, w: Życie 5-6.07.1997, s. 14 .

[283] Gontarczyk P., Mord pod Borowem, w: Życie 5-6.07.1997, s. 14 ; Chodakiewicz M.J., Wypadek

borowski, w: Ład nr 5/93 (dod. hist.) czerwiec 1993, s. I; Tegoż, NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 109; Tajne oblicze..., t. III, s. 212.

[284] Tajne oblicze..., t. I, s. 169; t. III, s. 206 – 207.

[285] Tajne oblicze..., s. 208 – 209; relacja M. J. Chodakiewicza.

[286] Chodakiewicz M.J., Accommodation and Resistance…, aneksy s. 59.

[287]  Księga partyzantów Lubelszczyzny, t. I, s. 17, 35, 198; relacja M. J. Chodakiewicza.

[288] Zob.: Garas J.B., Oddziały GL i AL 1942 – 1945; Tegoż, Oddziały GL i AL w obwodzie Lubelskim –

rodowody, zarysy organizacji i działań, WPH IV nr 2 (11) z IV/IX 1959r.; GL i AL na LubelszczyĽnie (1942-1944), oprac. Z. Mańkowski, J. Naumiuk, t. I. Żadne z tych Ľródeł nie wspomina o jakiekolwiek akcji oddziału „Słowika”, a pamiętajmy, że są to Ľródła komunistyczne.

[289] Zob.: Garas J.B., Oddziały GL i AL 1942 – 1945, s. 184; Moczar M., Lata walki, s., 75; GL i AL na

LubelszczyĽnie (1942-1944), t. I, s. 92 – 95. Niektóre Ľródła mówią o zrzucie broni z ZSRR na początku sierpnia, nie wspominają jednak ani miejsca ani też oddziału, który miał przejąć ten zrzut, zob.: Wyderkowski J., Po wrze¶niu był lipiec, s. 196.

[290] Wspomnienia żołnierzy GL i AL, Warszawa 1958, s. 226.

[291] Jedynie W. Czyżewski twierdzi, że „z niewyja¶nionych przyczyn samolot nie przyleciał”. Nie jest to

oczywi¶cie żaden argument za tym, iż zrzut faktycznie miał mieć miejsce, zob.: Czyżewski W., Więc zarepetuj broń, Warszawa 1968, s. 179.  

[292] APL, zbiór..., Skrzypek Władysław, sygn., 40/119, s. 11; zob. też: Szymański T., My ze spalonych

wsi, s. 204.

[293] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 108 – 109.

[294] Komuni¶ci wiedzieli o tym, co przyznaje np. członek oddziału „Słowika” – Stanisław Pawłowski

„Kuropatwa”, zob.: APL, zbiór..., Pawłowski Stanisław „Kuropatwa”, sygn., 40/101,     s. 4; 40/347, s. 1.

[295] W tym czasie oddziałem dowodził już, dopiero co przybyły, „Ząb”.

[296] Gronczewski E., Wspomnienia „Przepiórki”, Lublin 1964, s. 63; Gronczewski E., Wspomnienia

gwardzisty z Lubelszczyzny, WPH VIII nr 2 (28) z IV/VI 1963r., s. 181; Tegoż, Kalendarium walk GL i AL na LubelszczyĽnie, Warszawa 1966, s. 52; Szymański T., Z pól bitewnych Lubelszczyzny, Warszawa 1981, s. 125.

[297] Szymański T., Z pól bitewnych Lubelszczyzny, Warszawa 1981, s. 125.

[298] APL, zbiór wspomnień i relacji, 40/119, s. 11.

[299] Tajne oblicze..., t. III, s. 213.

[300] Gronczewski E., Wspomnienia gwardzisty z Lubelszczyzny, WPH VIII nr 2 (28) z IV/VI 1963r.,

s. 181; Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 358 – 359.

[301] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 358 – 359.

[302] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 358 – 359.

[303] „Pokrzywa” podaje jakoby NSZ-owców było 40, zob.: APL, zbiór..., Babieradzki Stanisław

„Pokrzywa”, sygn. 40/5, s. 14 – 15;

[304] Garas J.B., Oddziały GL i AL w obwodzie Lubelskim – rodowody, zarysy organizacji i działań, WPH

IV nr 2 (11) z IV/IX 1959r., s. 205. „Lis” podaje, iż oddział „Słowika” wyruszył wieczorem 6 sierpnia, podobnie twierdzi T. Stolarz, zob.: Stolarz T., Zbrodnie GL i AL popełnione w latach 1942 – 1944 w obwodzie Janów Lubelski – Kra¶nik, Wesoła 1992, maszynopis, s. 14; natomiast W. Czyżewski, że 8 sierpnia wieczorem z lasów marynopolskich, zob.: Czyżewski W., Więc zarepetuj broń, Warszawa 1968, s. 179.

[305] Gronczewski E., Wspomnienia gwardzisty z Lubelszczyzny, WPH VIII nr 2 (28) z IV/VI 1963r.,           

s. 181; Garas J.B., Oddziały GL i AL 1942 – 1945, s. 184.

[306] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 120.

[307] IV. Ko 887/91 Sąd Wojewódzki, obecnie Okręgowy, Wydział IV Karny w Lublinie; APL, Zbiór...,

Babieradzki Stanisław „Pokrzywa”, sygn. 40/5, s. 14 – 15. Słowa przysięgi „Pokrzywa” wziął sobie bardzo do serca – po wojnie był pracownikiem Urzędu Bezpieczeństwa w Gdańsku.

[308] IV. Ko 887/91...; APL, Zbiór..., Babieradzki Stanisław „Pokrzywa”, sygn. 40/344, s. 1 – 2.

[309] APL, Zbiór..., Babieradzki Stanisław „Pokrzywa”, sygn. 40/344, s. 1 – 2.

[310] Stanisław Pawłowski „Kuropatwa” – robotnik ze wsi Li¶nik, pow. Kra¶nik, wcze¶niej należał do

oddziału GL „Orła”, zob.: Gronczewski E., Wspomnienia gwardzisty z Lubelszczyzny, WPH VIII nr 2 (28) z IV/VI 1963r., s. 181.

[311] W tek¶cie występują dwie wersje nazwiska tej samej osoby – policjanta z Kra¶nika – Janczynski i

Jasiński. W zestawieniu Policji Polskiej opracowanej przez M.J. Chodakiewicza wynika, że w tym okresie nie było w powiecie janowskim policjanta o takich nazwiskach. W rachubę mogą wchodzić następujące osoby: Jaworski Ryszard, pełniący swoje obowiązki na posterunku w Zaklikowie od 28.12.1939r. a następnie w Potoku od 15.03.1942r. oraz Jurczyński Jan, będący policjantem do paĽdziernika 1939r. w Kra¶niku, następnie służący w Zakrzówku i ponownie w Kra¶niku, por. relacja pisemna o polskiej policji w powiecie janowskim autorstwa M.J. Chodakiewicza, s. 3. Z powyższych danych wynika, że je¶li przyjmiemy za prawdę słowa „Kuropatwy”, to owym policjantem był starszy sierżant Jan Jurczyński. Inną ewentualno¶cią jest osoba kpr. Jana Kamińskiego „Kania” – Komendant rejonowy NSZ, który pojawił się w trakcie egzekucji w obozie NSZ-owców, rozpoznając kilku spo¶ród skazanych; por.: M.J. Chodakiewicz, Policja polska powiatu Kra¶nik, 1939-1944.

[312] APL, Zbiór..., Pawłowski Stanisław „Kuropatwa”, sygn. 40/101, s. 4 – 7, Lublin 1950.

[313] APL, Zbiór..., Pawłowski Stanisław „Kuropatwa”, sygn. 40/ 347, s. 1. Na teczce jest złe oznaczenie

nazwiska – podane jest Popławski Stanisław, zamiast poprawnego – Pawłowskiego Stanisława.

[314] APL, Zbiór..., Wziętak Jan „Murzyn”, sygn. 40/162, s. 19.

[315] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 118 – 119, zob. także: Wyderkowski J., Po wrze¶niu

był lipiec, Warszawa 1971, s. 191 – 195. Pisze on, że spotkanie odbyło się na początku sierpnia w lasach go¶cieradowskich, opisuje także przebieg – z komunistycznego punktu widzenia, rozmowy.

[316] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 119.

[317] APL, Zbiór..., Skrzypek Władysław, sygn. 40/119; Wziętak Jan „Murzyn”, sygn. 40/162. Nic o

spotkaniu nie mówi także Tadeusz Szymański „Lis”, zob.: APL, zbiór..., Wspomnienia z okresu okupacji, sygn. 40/144.

[318] APL, Zbiór..., Wziętak Jan „Murzyn”, sygn. 40/162 wspomina, że spotkanie z NSZ-owcami miał

„Sęp”; natomiast taką wersję spotkania podaje tylko „Grab”, zob.: Wyderkowski J., Po wrze¶niu był lipiec, Warszawa 1971, s. 195 – 198.

[319] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 119.

[320] Garas J.B., Oddziały GL i AL w obwodzie Lubelskim – rodowody, zarysy organizacji i działań, WPH

IV nr 2 (11) z IV/IX 1959r., s. 205.

[321] APL, Zbiór..., Płowa¶ Ryszard „Rysiek”, sygn. 40/105, s. 5. Wspomnienia te spisane zostały         

w 1945r.

[322] Adam Skóra – ur. 27.03.1924r. w rodzinie chłopskiej, wiosną 1942r. wstąpił do oddziału GL,

następnie wiosną 1943r. przeniesiony do oddziału „Przepiórki”, po czym przeniesiony został do oddziału GL „Słowika”, zob.: Gronczewski E., Wspomnienia gwardzisty z Lubelszczyzny, WPH VIII nr 2 (28) z IV/VI 1963r., s. 181.

[323] IV. Ko 887/91; wspomnienia Adam Skóry „Ada¶” z dnia 09.09.1950r.; APL, Zbiór..., Skóra Adam

„Ada¶”, sygn. 40/345; 40/582, s. 1 – 4.

[324] Styk S., Mordercy spod Borowa, w: Chłopskie Drogi nr 34 z 22.08.1993, s. 9.

[325] Styk S., Mordercy spod Borowa, w: Chłopskie Drogi nr 34 z 22.08.1993, s. 9. Tam też znajduje się

lista, choć nie pełna, „pomordowanych GL-owców”.

[326] Raport Dowództwa Głównego Obwodu do Dowództwa Głównego GL o sytuacji w OK. nr IV i V, w:

GL i AL na LubelszczyĽnie (1942-1944), oprac. Z. Mańkowski, J. Naumiuk, t. I, Lublin 1960, s. 91- 95. por.: Hirsz Z. J., Z dziejów PPR, GL, AL w powiecie kra¶nickim, s. 58.

[327] Gronczewski E., Wspomnienia „Przepiórki”, s. 63 – 65. Podobną wersję podaje „Lis”, z tym, że

milczy on o użyciu toporów przez NSZ-owców. Dziwne jest natomiast to, że wymieniając nazwiska poległych wspomina on, jakoby od razu znano nazwiska poległych chłopów z Wólki Szczeckiej. Jest to o tyle dziwne, że mimo tego, iż nie należeli oni do GL to od razu podano ich personalia. Bardzo podobny opis podaje „Lis”: Szymański T., Z pól bitewnych Lubelszczyzny, Warszawa 1981, s. 126; Tegoż, My ze spalonych wsi, s. 206 – 207.

[328] Gronczewski E., Wspomnienia „Przepiórki”, s. 65.

[329] Wyderkowski J., Po wrze¶niu był lipiec, s. 196 – 198.

[330] Szymański T., Z pól bitewnych Lubelszczyzny, s. 126; Tegoż, My ze spalonych wsi, s. 206 – 207.

[331] Jego autentyczno¶ć potwierdził Bohdan Szucki prezes ZŻ NSZ oraz dokumenty IPN – jego

nazwisko figuruje w¶ród wykazu prowadzonych spraw ewidencyjno – operacyjnych przez PUBP w Kra¶niku. Jego rozpracowaniem zajął się informator „Lew” zob. AIPN, PUBP Kra¶nik, Lu 033/38, k. 22; Lu 033/9, k. 19.

[332] Relacja Stanisława Mazurka „Kołodziej” z dn. 22.07.2001r.

[333] Relacja Bogusława Kopacza z dn. 25.07.2001r.

[334] NSZ-owcy już w maju 1943r. upominali komunistów, że działalno¶ć rabunkowa i bandycka

oddziałów GL, nie będzie tolerowana. W odpowiedzi na to komuni¶ci odpisali: „Je¶li słyszymy ze strony Panów zarzuty pod adresem partyzantów, będących pod komendą Gwardji Ludowej odno¶nie niemoralnych czynów (gwałcenie kobiet) – chyba dacie nam wiarę, że je jak najsurowiej potępiamy(...) Jeżeli zachodziły podobne wypadki, to zrozumiałą jest rzeczą, że nie zawsze da się to upilnować.(...)”, zob.: Tajne oblicze..., t. III, s. 232. Por. z rozkazami Dowództwa GL: „Konfiskata jest dopuszczalna tylko u zamożnych i nie przychylnych”, „Żołnierze GL winni pamiętać i dbać o to, by nie zaopatrywać się kosztem ludno¶ci polskiej, sprzyjającej żołnierzom GL”; w: Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 61.  

[335] Relacja Stanisława Mazurka „Kołodziej” z dn. 22.07.2001r.; Jaxa-Maderski J., Na dwa fronty.

Szkice z walk Brygady ¦więtokrzyskiej NSZ, Lublin 1995, s. 57.

[336] Relacja Stanisława Mazurka „Kołodziej” z dn. 22.07.2001r.

[337] Kopacz B., Koguciarze, s. 15.

[338] Relacja Stanisława Szymuli z dn. 18.07.2001r.

[339] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 360.

[340] Relacja Stanisława Szymuli z dn. 18.07.2001r. Faktycznie miejsce, w którym stoi pomnik, leży na

terenie wsi Wólka Szczecka, jednakże na bliskie sąsiedztwo większej wsi, jaką był Borów oraz z uwagi, iż lasy owe nazywane były lasami borowskimi, do historii przeszło owo wydarzenie, jako „mord pod Borowem” i taka też nazwa figuruje w niniejszej pracy. 

[341] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 119 - 126. Autor opisał te, jak sam nazywa, wypadki

borowskie, w oparciu o wspomnienia osób, biorących udział we wspomnianych wydarzeniach, m.in. „Zęba”. Równie warto¶ciową pozycją są wspomnienia „Zęba”, w: Jurewicz L., Zbrodnia czy początek wojny domowej, s. 7 – 16. Por. także: Chodakiewicz M.J., AS NSZ na LubelszczyĽnie, WPH r. XXXVIII nr 2 (144), s. 72 – 76. Innym przekazem pochodzącym ze Ľródeł NSZ, jest artykuł P. Gontarczyka, zob.: Gontarczyk P., Mord pod Borowem, w: Życie 5-6.07.1997, s. 14 – 15; por. także: Tajne oblicze..., t. III, s. 214 – 215.

[342] Chodakiewicz M.J., Wypadek borowski, w: Ład nr 5/93 (dod. hist.) czerwiec 1993, s. IV.

[343] Gontarczyk P., Mord pod Borowem, w: Życie 5-6.07.1997, s. 14; APL, zbiór..., Pawłowski Stanisław

„Kuropatwa”, sygn. 40/101, s. 5 – 7; Babieradzki Stanisław „Pokrzywa”, sygn. 40/5,            s. 14 - 15.

[344] Gontarczyk P., Mord pod Borowem, w: Życie 5-6.07.1997, s. 14.

[345] Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 13. Również T. Stolarz, po zebraniu informacji od zarówno

NSZ-owców jak i lokalnych komunistów twierdzi, że oddział „Słowika” przybył pod Borów 6 sierpnia. Twierdzi też, że od początku zachowanie tego oddziału było prowokacyjne, zob.: Stolarz T., Zbrodnie GL i AL popełnione w latach 1942 – 1944 w obwodzie Janów Lubelski – Kra¶nik, Wesoła 1992, maszynopis, s. 15. 

[346] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 119.

[347] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 120 – 121.

[348] Por. wspomnienia „Adasia”: APL, Zbiór..., Skóra Adam „Ada¶”, sygn. 40/345; 40/582, s. 1 – 4,

relacja M. Zaborskiego, M. Wybranowskiego oraz M.J. Chodakiewicza.

[349] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 121.

[350] Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 13 – 14. O agitacji komunistycznej w¶ród ludzi „Zęba” wspomina

także St. Żochowski, zob.: Żochowski S., O NSZ, s. 130.

[351] Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 14. Jest to fragment wypowiedzi Zęba; zob. też: Chodakiewicz M.J.,

Wypadek borowski, w: Ład nr 5/93 (dod. hist.) czerwiec 1993, s. IV; Gontarczyk P., Mord pod Borowem, w: Życie 5-6.07.1997, s. 14.

[352] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 122.

[353] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 122.

[354] Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 14; Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 122.

[355] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 122.

[356] APL, zbiór..., Pawłowski Stanisław „Kuropatwa”, sygn. 40/101, s. 7.

[357] Relacja M.J. Chodakiewicza.

[358] Gontarczyk P., Mord pod Borowem, w: Życie 5-6.07.1997, s. 14.

* - wyraz nieczytelny w odpisie z maszynopisu.

[359] Stolarz Tadeusz, Zbrodnie GL i AL popełnione w latach 1942 – 1944 w obwodzie Janów Lubelski –

Kra¶nik, Wesoła 1992, maszynopis, s. 14 – 17.

[360] APL, zbiór..., Płowa¶ Ryszard „Rysiek”, sygn. 40/105, s. 5.

[361] Zob.: PPR – kronika I 1942 – V 1945, red. M. Malinowski, s. 105 – 106. Podana jest tutaj

następująca informacja: „Ciała zabitych straszliwie zmasakrowano; toporami odrąbywano głowy i ręce.” Widzimy, więc, że prawdopodobnie oddział „Słowika” wpadł w ręce jaki¶ kanibali a nie NSZ-owców. Zob. także: Szymański T., Z pól bitewnych Lubelszczyzny, Warszawa 1981, s. 125; Polski ruch robotniczy w okresie wojny i okupacji hitlerowskiej, red. M. Malinowski, W. Poterański..., Warszawa 1964, s. 300; Wyderkowski J., Po wrze¶niu był lipiec, s. 197; Czyżewski W., Więc zarepetuj broń, s. 180 – 181, choć pisze on, że jedynie „Sęp” i „Stanis” zginęli od „¶cięcia toporem głowy na pniaku”; por. także: S. Młynarski, Pamięci bojownikom o wolno¶ć i demokrację, w: Głos Kombatanta Armii Ludowej, nr 4 (101) kwiecień 2002, s. 33. 

[362] Gronczewski E., Kalendarium walk GL i AL na LubelszczyĽnie, s. 48.

[363] Czyżewski W., Więc zarepetuj broń, s. 181.

[364] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 122 – 123.

[365] Tamże, s. 123 – 124.

[366] Tamże, s. 122 – 123.

[367] Tamże, s. 123.

[368] Tamże, s. 360 (osoby te podaje, powołując się na relację „Stepa”).

[369] AIPN, PUBP Kra¶nik, Lu 033/38, k. 81.

[370] Tamże, Lu 043/36, k. 155.

[371] Tamże, Lu 033/38, k. 156.

[372] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 123.

[373] Tajne oblicze..., t. III, s. 231.

[374] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 360; APL, zbiór..., Pawłowski Stanisław „Kuropatwa”,    

sygn. 40/101, s. 7; Babieradzki Stanisław „Pokrzywa”, sygn. 40/5, s. 14 - 15.

[375] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 123.

[376] Chodakiewicz M.J., Wypadek borowski, w: Ład nr 5/93 (dod. hist.) czerwiec 1993, s. IV;  

Gontarczyk P., Mord pod Borowem, w: Życie 5-6.07.1997, s. 14.

[377] GL i AL na LubelszczyĽnie, s. 92.

[378] Syn „Kreta” podaje, że uratowało się 6 osób. Oprócz wyżej wymienionych byli to: Józef Ul                      

z Popowa, NN – chłop, który był w oddziale 2 dni oraz niejaki Pytel ze wsi Opoka lub Opoczek, relacja M. Wybranowskiego. Zupełnie niesprawdzone i nieprawdziwe informacje podają Zeszyty do historii NSZ, jakoby ocalał jedynie 1 sowiecki radiotelegrafista, zob.: Zeszyty..., z. 1, s. 55 – 56

[379] Szerzej to zagadnienie rozpatruje L. Jurewicz oraz M.J. Chodakiewicz, zob.: Jurewicz L., Zbrodnia

czy początek wojny domowej, Londyn 1980; Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 124 - 125.

[380] Gontarczyk P., Mord pod Borowem, w: Życie 5-6.07.1997, s. 14. Podobny rozkaz wydał

Komendant Gł. AK – gen. „Bór” 15.07.1943r.

[381] Komendant Główny AK, 5 sierpnia wydał rozporządzenie mówiące o tym, że „jedynie sądy

specjalne, ustanowione przez pełnomocnika Rządu na Kraj i kmdta Sił Zbrojnych w Kraju są powołane do osądzenia i wykonywania wyroków”, zob.: Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 121.

[382] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 358.

[383] ZWZ i AK w okręgu Lubelskim 1939 – 1944, cz. II, Lublin 1971, s. 107 – 108. Nie wiedzieć czemu,

czę¶ć historyków pisząc o Borowie, zapomina o braku prawnej instancji mogącej osądzić GL-owców, patrz: A. K. Kunert, Polska Podziemna, Katyń i komuni¶ci, w: Gazeta Polska 28.05.1997, s. 18.

[384] AK w Dokumentach, t. II, s. 279; Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 46.

[385] Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 46 – 48.

[386] Kultura 1958, nr 3/125, s. 154 – 156.

[387] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 126; Tegoż, AS NSZ na LubelszczyĽnie..., s. 77.

[388] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 363; Tegoż, AS NSZ na LubelszczyĽnie..., s. 77.

Szerzej na temat kontaktów „Zęba” z oddziałem NOW – AK „Ojca Jana”, zob.: Puchalski S., Partyzanci „Ojca Jana”, Stalowa Wola 1995.

[389] GL i AL na LubelszczyĽnie (1942-1944), oprac. Z. Mańkowski, J. Naumiuk, Lublin 1960, s. 92.

[390] AIPN, PUBP Kra¶nik, Lu 08/84, k. 161.

[391] APL, zbiór wspomnień i relacji, sygn. 40/582; zob. także: Hirsz Z. J., Lubelska prasa konspiracyjna,

t. VI, Lublin 1968, s. 354; Tegoż, Z dziejów PPR, GL, AL w powiecie kra¶nickim, s. 56 – 57. Widzimy tu dokładnie, że komuni¶ci mieli od samego początku problem z podaniem wszystkich osób, które zginęły pod Borowem.

[392] Zob.: Hirsz Z. J., Lubelska prasa..., s. 354. Mimo, iż budzi on zastrzeżenia, został on podany 

w pracy ponieważ w jakim¶ stopniu odzwierciedla wiek członków oddziału, na pewno za¶ jego kadrę dowódczą.

[393] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 120; Gontarczyk P.,

Mord pod Borowem, w: Życie 5-6.07.1997, s. 14; Styk S., Mordercy spod Borowa, w: Chłopskie Drogi nr 34 z 22.08.1993, s. 9; Gronczewski E., Wspomnienia gwardzisty z Lubelszczyzny, WPH VIII nr 2 (28) z IV/VI 1963r., s. 181; Garas J.B., Oddziały GL i AL 1942 – 1945, s. 179; Hirsz Z. J., Lubelska prasa..., s. 354; Czyżewski W., Więc zarepetuj broń, Warszawa 1968, s. 178; figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji – stan na dzień 22.07.2001.

[394] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 120; Styk S.,

Mordercy spod Borowa...; Nazarewicz R., AL dylematy i dramaty, Warszawa 1998, s. 96; Gronczewski E., Wspomnienia gwardzisty z Lubelszczyzny, WPH VIII nr 2 (28) z IV/VI 1963r., s. 181; Garas J.B., Oddziały GL i AL 1942 – 1945, s. 184; Hirsz Z. J., Lubelska prasa..., s. 354; Księga partyzantów Lubelszczyzny, t. I, s. 198; figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji

[395] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 120; Styk S.,

Mordercy spod Borowa...; Gronczewski E., Wspomnienia gwardzisty z Lubelszczyzny, WPH VIII nr 2 (28) z IV/VI 1963r., s. 181; Hirsz Z. J., Lubelska prasa..., s. 354; Księga partyzantów Lubelszczyzny, t. I, s. 145; figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji

[396] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Styk S., Mordercy spod Borowa...; Gronczewski E., Wspomnienia

gwardzisty z Lubelszczyzny, WPH VIII nr 2 (28) z IV/VI 1963r., s. 180 - 181; Hirsz Z. J., Lubelska prasa..., s. 354; figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji pod fałszywym imieniem – Stefan.

[397] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Styk S., Mordercy spod Borowa...; Gronczewski E., Wspomnienia

gwardzisty z Lubelszczyzny, WPH VIII nr 2 (28) z IV/VI 1963r., s. 181; Hirsz Z. J., Lubelska prasa..., s. 354; Księga partyzantów Lubelszczyzny, t. I, s. 217; figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji.

[398] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Styk S., Mordercy spod Borowa...; Gronczewski E., Wspomnienia

gwardzisty z Lubelszczyzny, WPH VIII nr 2 (28) z IV/VI 1963r., s. 181; Hirsz Z. J., Lubelska prasa..., s. 354; figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji.

[399] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 358; Styk S.,

Mordercy spod Borowa...; Gronczewski E., Wspomnienia gwardzisty z Lubelszczyzny, WPH VIII nr 2 (28) z IV/VI 1963r., s. 181; Księga partyzantów Lubelszczyzny, t. I, s. 177; figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji.

[400] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Styk S., Mordercy spod Borowa...; figuruje na tablicy pamiątkowej

w miejscu egzekucji

[401] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Styk S., Mordercy spod Borowa...;  figuruje na tablicy pamiątkowej

w miejscu egzekucji.

[402] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Styk S., Mordercy spod Borowa...; figuruje na tablicy pamiątkowej

w miejscu egzekucji.

[403] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Styk S., Mordercy spod Borowa...; Hirsz Z. J., Lubelska prasa..., 

s. 354; figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji.

[404] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Styk S., Mordercy spod Borowa...; figuruje na tablicy pamiątkowej

w miejscu egzekucji.

[405] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Styk S., Mordercy spod Borowa...; Księga partyzantów

Lubelszczyzny, t. I, s. 47 – 48; figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji.

[406] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Styk S., Mordercy spod Borowa...; figuruje na tablicy pamiątkowej

w miejscu egzekucji.

[407] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Styk S., Mordercy spod Borowa...; Gronczewski E., Wspomnienia

gwardzisty z Lubelszczyzny, WPH VIII nr 2 (28) z IV/VI 1963r., s. 181; Hirsz Z. J., Lubelska prasa..., s. 354; figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji.

[408] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Styk S., Mordercy spod Borowa...; Hirsz Z. J., Lubelska prasa...,   

s. 354; figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji.

[409] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Styk S., Mordercy spod Borowa...; Hirsz Z. J., Lubelska prasa..., 

s. 354; figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji.

[410] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Styk S., Mordercy spod Borowa...; Hirsz Z. J., Lubelska prasa..., 

s. 354; figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji jako Sarafin.

[411] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Styk S., Mordercy spod Borowa...; Hirsz Z. J., Lubelska prasa..., 

s. 354; figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji jako Sarafin.

[412] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Gwardzista nr 27 z 15.09.1943r.; Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” –

przeciw..., s. 120; Styk S., Mordercy spod Borowa...; Hirsz Z. J., Lubelska prasa..., s. 354; Księga partyzantów Lubelszczyzny, t. I, s. 27; Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. I, Warszawa 1978, s. 45; figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji. Wg relacji M.J. Chodakiewicza przy „Bohunie” znaleziono instrukcje oraz dokumenty o wybijaniu niepodlegosciowców.

[413] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Styk S., Mordercy spod Borowa...; Hirsz Z. J., Lubelska prasa..., s.

354; nie figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji.

[414] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; jego danych nie znajdziemy w: Styk S., Mordercy spod Borowa...;

nie figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji.

[415] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; zob. też: Styk S., Mordercy spod Borowa, w: Chłopskie Drogi nr 34

z 22.08.1993, s. 9, twierdzi on że Kolano pochodził Wólki Szczeckiej; figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji.

[416] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; jego danych nie znajdziemy w: Styk S., Mordercy spod Borowa...;

Hirsz Z. J., Lubelska prasa..., s. 354; nie figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji.

[417] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; Styk S., Mordercy spod Borowa...; Relacja Stanisława Szymuli z

dn. 18.07.2001r.; Hirsz Z. J., Lubelska prasa..., s. 354; figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji.

[418] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; jego danych nie znajdziemy w: Styk S., Mordercy spod Borowa...;

Hirsz Z. J., Lubelska prasa..., s. 354; nie figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji.

[419] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; ich danych nie znajdziemy w: Styk S., Mordercy spod Borowa...,

choć wspomina on o Rosjaninie, o czym poniżej; Księga partyzantów Lubelszczyzny, t. I, s. 35; nazwisko Astawiewa figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji.

[420] APL, zbiór..., sygn. 40/582, s. 7; figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji.

[421] Nazarewicz R., AL dylematy..., s. 172.

[422] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 358; Gronczewski E., Kalendarium walk GL i AL na

LubelszczyĽnie, Warszawa 1966, s. 52 – 53; nie figuruje na tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji.

[423] Głos Kombatanta Armii Ludowej nr 6 (103) czerwiec 2002, s. 14. Wg autora St. Szota wszyscy oni

pochodzili z Zaklikowa. Niestety autor nie ustalił ich nazwisk.

[424] Jego dane jako osoby, która zginęła znajdziemy w: Styk S., Mordercy spod Borowa...; figuruje na

tablicy pamiątkowej w miejscu egzekucji.

[425] Tak twierdzi m.in.: Styk S., Mordercy spod Borowa, w: Chłopskie Drogi nr 34 z 22.08.1993, s. 9;

por.: Wyderkowski J., Po wrze¶niu był lipiec, s. 196. Jego nazwisko znajduje się także na tablicy pamiątkowej w miejscu rozstrzelania GL-owców.

[426] Gronczewski E., Wspomnienia gwardzisty z Lubelszczyzny, WPH VIII nr 2 (28) z IV/VI 1963r.,        

s. 181; Garas J.B., Oddziały GL i AL 1942 – 1945, s. 184; por.: Wyderkowski J., Po wrze¶niu był lipiec, s. 196.

[427] Głos Kombatanta Armii Ludowej nr 6 (103) czerwiec 2002, s. 14. Autor wymienia 4 jeńców

radzieckich pochodzących z oddziału „Jastrzębia”: „Rysiek”, „Kola”,, „Antoni” i „Szymon”. Również większo¶ć innych Ľródeł i opracowań mówi nam o jednej osobie o pseudonimie „Kola”.

[428] Styk S., Mordercy spod Borowa, w: Chłopskie Drogi nr 34 z 22.08.1993, s. 9; Garas J.B., Oddziały

GL i AL 1942 – 1945, s. 184.

[429] Styk S., Mordercy spod Borowa, w: Chłopskie Drogi nr 34 z 22.08.1993, s. 9; Szymański T., Z pól

bitewnych Lubelszczyzny, Warszawa 1981, s. 125 (choć nie wspomina on o przyjeĽdzie Niemców); Tegoż, My ze spalonych wsi, s. 213.

[430] Styk S., Mordercy spod Borowa, w: Chłopskie Drogi nr 34 z 22.08.1993, s. 9.

[431] Relacja Stanisława Mazurka „Kołodziej” z dn. 22.07.2001r.

[432] Biuletyn Informacyjny nr 36 (191), 09.09.1943r.

[433] Komunikat Nr. 10, Biuletyn Informacyjny nr 35 (190), 02.09.1943r.

[434] AK w dokumentach, t. III, s. 215.

[435] Rzepecki J., Wspomnienia i przyczynki historyczne, Warszawa 1956, s. 261.

[436] AK w dokumentach, t. III, s. 179.

[437] Zob.: Alef – Bolkowiak G., Gorące dni, s. 124 – 125; PPR – kronika..., s. 105 – 106.

[438] Garas J.B., Oddziały GL i AL w obwodzie Lubelskim – rodowody, zarysy organizacji i działań, WPH

IV nr 2 (11) z IV/IX 1959r., s. 205.

[439] Umowy takie prawdopodobnie istniały np. w kieleckim, zob.: Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 70.

[440] Taką opinię na podstawie rozmowy z Marianem Gołebiewskim „Irka”, „Ster”, podaje relacja              

M.J. Chodakiewicza. Twierdzi on również, że AK likwidując komunistów podszywała się pod NSZ. Podobne przykłady stwierdzono na KielecczyĽnie.

[441] Relacja M.J. Chodakiewicza.

[442] GL i AL na LubelszczyĽnie..., s. 93 – 94, zob. także: Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 41.

[443] GL i AL na LubelszczyĽnie..., s. 94 – 95, zob. także: Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 41.

[444] Raport Dowództwa Głównego Obwodu do Dowództwa Głównego GL o sytuacji w OK. nr IV i V, w:

GL i AL na LubelszczyĽnie (1942-1944), oprac. Z. Mańkowski, J. Naumiuk, t. I, Lublin 1960, s. 91- 95. por.: Hirsz Z. J., Z dziejów PPR, GL, AL w powiecie kra¶nickim, s. 58.

[445] Gwardzista nr 27, 15.09.1943r; Tajne oblicze..., t. III, s. 233 – 235.

[446] Wasilewska W., Bratobójcy, Wolna Polska nr 28, 24.09.1943r., s. 3 (Moskwa), w: Broniewska J., Z

pamiętnika korespondenta wojennego, s. 248 – 251; zob. także Publicystyka ZPP, red. W. Poterański, Warszawa 1967, s. 159 – 162.

[447] Broniewska J., Z pamiętnika korespondenta wojennego, s. 251.

[448] Rozkaz w sprawie mordu w lesie borowskim, 10.09.1943r.,w: Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 41,

zob. także Turlejska M., Rozkazy i odezwy Dowództwa Głównego GL 1942 – 1944,          s. 41.

[449] Rozkaz Dow. Gł. GL nr 14, paĽdziernik 1943r., w: Jurewicz L., Zbrodnia czy..., s. 69, zob. także:

Historia Polskiego Ruchu Robotniczego, t. II, s. 91 – 92; Turlejska M., Rozkazy            i odezwy Dowództwa Głównego GL 1942 – 1944, aneks. 

[450] Turlejska M., Rozkazy i odezwy Dowództwa Głównego GL 1942 – 1944, s. 41; Jurewicz L.,

Zbrodnia czy..., s. 122 – 123; zob. też aneks niniejszej pracy.

[451] Echa zbrodni w lesie Borowskim, w: Głos Warszawy nr 75 (84) z dn. 23.11.1943r., s. 2 – 3, cyt. za:

Publicystyka konspiracyjna PPR..., t. II, s. 460.

[452] Szczero¶ć czy manewry, w: Trybuna Wolno¶ci” nr 45, 05.12.1943r., s. 7 – 8, cyt. za: Publicystyka

konspiracyjna PPR..., t. II, s. 493 – 494.

[453] Wyja¶nienie tragedii Borowa, Trybuna Ludu”, 15.12.1943r., cyt. za: : Publicystyka

konspiracyjna PPR..., t. II, s. 514 – 515.

[454] Hirsz Z. J., Lubelska prasa konspiracyjna, Lublin 1968, s. 237.

[455] Ostatnie Wiadomo¶ci, R. I nr 5, 30.04.1944r., s. 1, w: Hirsz Z. J., Lubelska prasa konspiracyjna,         

s. 353 – 355.

[456] Hitlerowskie kumotry, w: Żołnierz Lubelszczyzny, nr 3/, 30.04.1944r.

[457] Kształtowanie się podstaw programowych Polskiej Partii Robotniczej w latach 1942-1945. Wybór

materiałów i dokumentów, Warszawa 1953, s. 11; O co walczymy, w: PPR – dokumenty programowe, s. 164.

[458] Hirsz Z. J., Lubelska prasa konspiracyjna, s. 421. Jest to fragment pisma ulotnego AL pt. „Odezwa

do obywateli Ziemi Lubelskiej!”, mówiący o konieczno¶ci zjednoczenia narodu. Odezwa wydana została w czerwcu 1944r.

[459] Wielka Polska nr 42, z dn. 27.10.1943r., w: Terej J. J., Rzeczywisto¶ć i polityka, Warszawa 1971,   

s. 324 – 325; Muszyński W.J., W walce..., s. 223.

[460] Szaniec nr 15 (106), z 04.12.1943 r., s. 1-5 (zob. aneks).

[461] Naród i Wojsko Nr 10 (20) z 20 grudnia 1943 r., s. 4 (zob. aneksy).

[462] Garas J.B., Oddziały GL i AL w obwodzie Lubelskim – rodowody, zarysy organizacji i działań, WPH

IV nr 2 (11) z IV/IX 1959r., s. 205.

[463] Garas J. B., Oddziały GL i AL 1942 – 1945, s. 184.

[464] Tamże, s. 184 – 185..

[465] Gronczewski E., Wspomnienia gwardzisty z Lubelszczyzny, WPH VIII nr 2 (28) z IV/VI 1963r.,       

s. 181.

[466] Gronczewski E., Wspomnienia „Przepiórki”, s. 64 – 65.

[467] Tegoż, Kalendarium walk GL i AL na LubelszczyĽnie, s. 52.

[468] Szymański T., Z pól bitewnych Lubelszczyzny, s. 126; Tegoż, My ze spalonych wsi, s. 204 – 213;

Tegoż, ¦witanie jutra, s. 13. Niestety na obecnym etapie badań, nie jeste¶my w stanie stwierdzić, czy naprawdę istniała taka osoba jak „gestapowiec August z Kra¶nika”.

[469] Wyderkowski J., Po wrze¶niu był lipiec, s. 191 – 198.

[470] Czyżewski W., Więc zarepetuj broń, s. 180 – 181.

[471] Czyżewski W., Więc zarepetuj broń, s. 178.

[472] Moczar M., Lata walki, s. 75 – 76.

[473] Alef – Bolkowiak G., Gorące dni, s. 124 – 125.

[474] PPR – kronika..., s. 105 – 106.

[475] Polski ruch robotniczy w okresie wojny i okupacji hitlerowskiej, red. M. Malinowski, W. Poterański   

i inni..., Warszawa 1964, s. 300.

[476] Wieczorek M., AL. Powstanie..., s. 18.

[477] Olszewski E., PPR na LubelszczyĽnie 1942 – 1948, Lublin 1979, s. 87.

[478] Wspomnienia żołnierzy GL i AL, s. 226.

[479] Dla uczczenia pamięci bohaterów, w: Trybuna Ludu nr 217 z dn. 9.08.1963r., s. 5.

[480] W XX rocznicę mordu pod Borowem, w: Trybuna Ludu nr 218 z dn. 10.08.1963r., s. 4.

[481] Rocznica mordu borowskiego, w: Trybuna Ludu nr 221 z dn. 13.08.1963r., s. 3.

[482] Styk S., Pod Borowem, w: Za wolno¶ć i lud nr 32 (1985), s. 6.

[483] Rzepecki J., Wspomnienia i przyczynki historyczne, Warszawa 1956, s. 257 – 261.

[484] Koprukowniak A., Uwagi o kształtowaniu się frontu narodowego na LubelszczyĽnie w okresie

okupacji, w: PPR, GL, AL na LubelszczyĽnie..., Lublin 1958, s. 76.

[485] Pawłowicz J., Z dziejów konspiracyjnej KRN, s. 37.

[486] Hirsz Z. J., Z dziejów PPR, GL, AL w powiecie kra¶nickim, s. 58; tegoż, Ja syn ludu polskiego,

Lublin 1963, s. 49, 66, 95, 249, 382.

[487] Naumiuk J., Z dziejów GL i AL w powiecie kra¶nickim, w: Z dziejów powiatu kra¶nickiego, Lublin

1963, s. 252

[488] Terej J. J., Rzeczywisto¶ć i polityka, Warszawa 1971, s. 325.

[489] Nazarewicz R., Drogi do wyzwolenia, Warszawa 1979, s. 368.

[490] Kersten K., Narodziny systemu władzy. Polska 1943 – 1948, Poznań 1990, s. 28.

[491] Duraczyński E., Miedzy Londynem a Warszawą. Lipiec 1943 – 1944, Warszawa 1986, s. 124.

[492] Mańkowski Z., PPR na LubelszczyĽnie w okresie okupacji hitlerowskiej, w: PPR, GL, AL na

LubelszczyĽnie – materiały sesji…, s. 30.

[493] Komorowski K., Stosunki GL – AL z innymi organizacjami wojskowymi polskiego podziemia

antyhitlerowskiego, w: My¶l polityczna i czyn zbrojny GL i AL, s. 47.

[494] Tegoż, Polityka i walka..., s. 477.

[495] Pokojowa manifestacja w Borowie, w: Tygodnik Nadwi¶lański nr 33 (380), s. 3.

[496] WoĽniak P., Zapluty karzeł reakcji, Warszawa 1984, s. 6.

[497] Jurewicz L., Zbrodnia czy..., Londyn 1980.

[498] ZSS, NSZ, s. 96 – 98.

[499] Por. Celiński J., Oddział partyzancki Stepa, Zeszyty do historii NSZ, z. III, Chicago 1964, s. 83 –

87.

[500] Kultura 1958, nr 3/125, s. 154 – 156.

[501] Marcinkowski W., Jeszcze o NSZ, w: Zeszyty historyczne, z. 36 (Paryż 1976), s. 193.

[502] Styk S., Mordercy spod Borowa, w: Chłopskie Drogi nr 34 z 22.08.1993, s. 9.

[503] Styk S., Mordercy spod Borowa, w: Chłopskie Drogi nr 34 z 22.08.1993, s. 9.

[504] Młynarski S., Tarnobrzeskie w walce o wolno¶ć narodu i godne życie ludzi pracy, s. 29.

[505] Nazarewicz R., AL dylematy..., Warszawa 1998.

[506] Nazarewicz R., AL dylematy..., s. 172 – 173.

[507] Chodakiewicz M.J., NSZ „Ząb” – przeciw..., s. 234, 439.

[508] Trybuna z dn. 07.08.1998.

[509] Głos Kombatanta Armii Ludowej nr 9 (94) wrzesień 2001, s. 32.

[510] Głos Kombatanta Armii Ludowej nr 6 (103) czerwiec 2002, s. 22. Nie wiedzieć, czemu kombatanci 

GL – AL u¶miercili Władysława Skrzypka „Orzeł”, brata Stefana Skrzypka „Słowik”.

[511] Żochowski S., O NSZ, s. 130.

[512] Chodakiewicz M.J., Wypadek borowski, w: Ład nr 5/93 (dod. hist.) czerwiec 1993, s. I, IV.

[513] Chodakiewicz M.J., AS NSZ na LubelszczyĽnie, WPH r. XXXVIII nr 2 (144), s. 71 – 76.

[514] Chodakiewicz M.J., Niemanichejskie spojrzenie na NSZ: przypadek Leonarda Szczęsnego Zub-

Zdanowicza, w: NSZ. Materiały z sesji naukowej po¶więconej historii Narodowych Sił Zbrojnych –  Warszawa 25 paĽdziernika 1992 roku, red. P. Szucki, Warszawa 1994, s. 239 – 254.

[515] Gontarczyk P., Mord pod Borowem, czyli jak reakcyjne podziemie rąbało toporami bohaterów

lewicy, w: Życie 5-6.07.1997, s. 14 – 15.

[516] Kopacz B., Koguciarze, s. 15.

[517] Tajne oblicze..., t. III, s. 207 – 246.

[518] NSZ – dsp, red. L. Żebrowski, t. I – III.

[519] Muszyński W.J., W walce o Wielką Polskę, Warszawa 2000, s. 223.

[520] A.K.Kunert, Polska Podziemna, Katyń i komuni¶ci, w: Gazeta Polska 28.05.1997, s. 18.

[521] Jaxa-Maderski J., Na dwa fronty, szkice z walk Brygady ¦więtokrzyskiej NSZ, s. 56 – 59.

[522] [Meresta Ludwik], Leonard Zub-Zdanowicz ps. "Ząb". Podpułkownik Narodowych Sił Zbrojnych,

b.m., b.r. [Lublin 1992].

[523] Stolarz T., Zbrodnie GL i AL popełnione w latach 1942 – 1944 w obwodzie Janów Lubelski –

Kra¶nik, Wesoła 1992, maszynopis, s. 14 – 17.

[524] Borów, w: Encyklopedia Multimedialna PWN, Warszawa 1999.

[525] Protokół przesłuchania ¶wiadka – Gryta Henryk, Szczecin 09.02.1952r.

[526] Plan zabezpieczenia procesu, Lublin 01.10.1953r.

[527] Protokół przesłuchania podejrzanego – Cybulski Leon, Lublin 12.12.1951r., s. 5. Nawias kwadratowy uzupełnia, bądĽ pokazuje braki w odpisie oryginału.

  powrót do: str.gł. | spisu tre¶ci |